Dzieci przestały czytać? Wyniki tego badania mocno zaskakują
Młodzi przestali czytać? To mit. Dzieci i nastolatki nadal sięgają po książki, a tradycyjny papier wciąż wygrywa ze smartfonami - co potwierdzają najnowsze badania Uniwersytetu SWPS.
Wokół czytelnictwa dorastającego pokolenia urosło wiele krzywdzących mitów. Często z góry zakładamy, że generacja wychowana ze smartfonem w dłoni nie potrafi skupić się na dłuższą chwilę i wybiera wyłącznie pobieżne treści z sieci. Diagnoza pedagogiczna przeprowadzona w roku szkolnym 2025/2026 pod kierunkiem dr. Piotra Rycielskiego z Centrum Badań nad Bullyingiem Uniwersytetu SWPS na reprezentatywnej grupie blisko 24 tysięcy uczniów wyraźnie temu przeczy. Jak podkreśla psycholog, czytanie wciąż żyje, ma się dobrze i dla większości młodych stanowi ważny element codzienności. Papier wciąż jest w modzie Choć młodzi ludzie dorastali w otoczeniu ekranów, to właśnie tradycyjna książka drukowana pozostaje ich absolutnym faworytem. Aż 61,3% badanych wskazujących swoje preferencje jednoznacznie stawia na wydania papierowe. Nowe technologie wcale nie wyparły tradycji - po prostu dały młodym nowe możliwości. Młodzież podchodzi do lektury niezwykle elastycznie, nie widząc sprzeczności między zróżnicowanymi formatami: 61,3% stawia na tradycyjną książkę papierową, 51,7% chętnie słucha audiobooków (np. podczas podróży czy spacerów), 34,9% deklaruje korzystanie z e-booków i czytników. - Formaty te oczywiście nie muszą rywalizować. Są różnymi drogami dostępu do tekstu: lekturą, słuchaniem podczas podróży czy korzystaniem z książki na czytniku. Promując czytelnictwo, powinniśmy uwzględniać to zróżnicowanie, pamiętając o preferencji książki papierowej - wyjaśnia dr Piotr Rycielski, psycholog z Centrum Badań nad Bullyingiem Uniwersytetu SWPS. Efekt BookToka: jak internet napędza miłość do papieru Warto zauważyć, że powrót do tradycyjnej książki to nie przypadek, ale efekt szerszego trendu kulturowego. Dużą rolę odgrywają tu media społecznościowe - a zwłaszcza społeczności takie jak #BookTok na TikToku czy #BookStagram na Instagramie. To tam młodzi ludzie polecają sobie nawzajem powieści, tworzą estetyczne recenzje i dzielą się emocjami po przeczytaniu kolejnych rozdziałów. Co ciekawe, w tych przestrzeniach obawę przed „grubą książką” zastąpiła moda na zbieranie pięknych wydań, barwionych brzegów i tworzenie domowych biblioteczek. Technologia, zamiast zabić czytelnictwo, stała się narzędziem do budowania wokół niego zaangażowanej wspólnoty. Co ląduje na półkach? To, po co sięgają młodzi czytelnicy, pokazuje jak zróżnicowane i dojrzałe mają potrzeby. W szkole podstawowej punktem odniesienia wciąż pozostaje klasyka gatunku z Harrym Potterem na czele. Dziewczęta chętnie sięgają po serię Wojownicy czy Opowieści z Narnii, z kolei chłopcy wybierają Dziennik cwaniaczka, Hobbita oraz Akademię pana Kleksa. Z wiekiem te preferencje mocno ewoluują. W szkołach średnich dziewczęta pasjonują się dynamicznymi powieściami młodzieżowymi i fantastyką (jak Igrzyska śmierci czy cykl o Percym Jacksonie), podczas gdy chłopcy wybierają Wiedźmina oraz mroczniejsze realia. Obok klasycznego kanonu i komiksów rośnie też zainteresowanie książkami poruszającymi wyzwania współczesności - ogromną popularnością cieszą się choćby powieści dotykające relacji człowieka ze sztuczną inteligencją. Szkolny „dołek” i dojrzały powrót do lektury Samo nastawienie do czytania zmienia się wraz z wiekiem. Największy entuzjazm wykazują uczniowie najmłodszych klas - w czwartej klasie podstawówki aż 63,4% dzieci zadeklarowało, że lektura sprawia im przyjemność. Potem następuje jednak zauważalny kryzys: w ósmej klasie wskaźnik ten spada do 48,1%. W tym samym czasie drastycznie maleje też sympatia do biblioteki szkolnej (z blisko 72% w IV klasie do zaledwie 41% w VIII). Przełom następuje jednak w szkole średniej. W liceum wskaźnik przyjemności z czytania ponownie rośnie - od 54% w pierwszej klasie do aż 68% w klasie maturalnej. Młodzież wchodzi wówczas w etap większej samodzielności, zaczyna szukać w książkach odpowiedzi na trudne pytania o własną tożsamość i wybiera pozycje zgodne z własnymi zainteresowaniami, a nie odgórnym nakazem. Ważny jest tekst, nie liczba stron Najważniejszy wniosek płynący z badań jest prosty: alarmistyczne wizje o „pokoleniu, które nie czyta” są mocno przesadzone. Kluczem do podtrzymania tej pasji jest odejście od przymusu na rzecz swobody wyboru i otwartości na różne formaty. Jak podkreślają eksperci, w czytelnictwie nie chodzi przecież o odhaczanie kolejnych pozycji z listy lektur, lecz o kształtowanie wrażliwości, umiejętności myślenia i zdolności do patrzenia na świat z perspektywy drugiego człowieka.
„Ciąża to nie choroba”. Co o ustępowaniu miejsca kobietom w ciąży mówi prawo?
Ciąża w przestrzeni publicznej to ciągły sprawdzian z cierpliwości i emocjonalne pole minowe. Z jednej strony słyszysz o „roszczeniowych matkach”, z drugiej stajesz przed dylematem, czy w ogóle masz prawo czegokolwiek wymagać, czy pozostaje Ci tylko liczyć na odrobinę ludzkiej empatii? Sprawdzamy, w których miejscach chronią Cię konkretne przepisy, a gdzie prawo milczy i zaczyna się czysta moralność.
Ten słynny slogan o tym, że ciąża to nie choroba, potrafi błyskawicznie zamknąć dyskusję i usprawiedliwić brak reakcji otoczenia, gdy w zatłoczonym miejscu staje kobieta z mocno widocznym brzuchem. Nim jednak ulegniemy presji czy wzajemnym żalom, warto uporządkować fakty - bo to, co w jednym miejscu jest tylko sprawdzianem z kultury osobistej, w innym staje się prawnym obowiązkiem. Dwa światy, dwa porządki Główny problem polega na tym, że wrzucamy wszystkie sytuacje do jednego worka. W rzeczywistości żyjemy w dwóch równoległych światach: świecie twardego prawa, gdzie nikt nie robi Ci łaski, oraz świecie społecznej umowy, gdzie wszystko zależy od kultury osobistej człowieka. Prawo w tym zakresie przyznaje kobietom w ciąży konkretne uprawnienia w placówkach medycznych i aptekach. Kobiety w ciąży mają ustawowe prawo do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej oraz usług w aptekach poza kolejnością. Jeśli przychodzisz do rejestracji, laboratorium czy apteki, masz prawo wejść bez czekania. Głośne komentarze zza pleców w stylu „ja tu stoję od siódmej rano!” nie zmieniają faktu, że ustawa nakłada na placówkę obowiązek Twojej priorytetowej obsługi. Zgodnie z Ustawą o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, urzędy państwowe i miejskie mają obowiązek zapewnić kobietom w ciąży dogodne warunki obsługi - czyli prawo do wejścia bez kolejki lub skorzystania z wyznaczonego, dedykowanego okienka. I tu wchodzimy na minowe pole, bo o ile w aptece czy urzędzie chroni Cię ustawa, o tyle w codziennym życiu handlowym zasady stają się płynne. W polskim Kodeksie cywilnym ani w prawie konsumenckim nie ma odgórnego przepisu, który nakazywałby obsłużyć ciężarną w każdym osiedlowym warzywniaku czy markecie poza kolejnością. Kasy z pierwszeństwem w supermarketach wynikają wyłącznie z wewnętrznego regulaminu danej sieci handlowej. Kasjer ma prawo wywołać Cię z kolejki na podstawie procedur sklepu, ale jeśli tego nie zrobi, nikt nie popełnia przestępstwa ani wykroczenia. Bardzo podobnie wygląda sprawa w komunikacji miejskiej. Wyznaczone miejsca z piktogramem kobiety w ciąży w autobusie, tramwaju czy pociągu są elementem regulaminu przewozów danej spółki (np. ZTM czy PKP). Jeśli pasażer na nich siedzi i nie wstaje, łamie regulamin przewoźnika, ale nie popełnia wykroczenia z Kodeksu Wykroczeń. Kontroler biletów czy kierowca mogą zwrócić mu uwagę, ale nie mają podstawy prawnej do nałożenia mandatu karnego za nieustąpienie miejsca. Innymi słowy: ustąpienie miejsca w tramwaju to w stu procentach test z ludzkiej empatii. Dwa argumenty, które rozpalają dyskusje Gdybyśmy miały wskazać źródło najgorętszych dyskusji i wojen w komentarzach, byłyby to dwa stałe argumenty, które pojawiają się na zmianę. Pierwszy z nich to słynne powiedzenie: „ciąża to nie choroba”. To ulubiony slogan obrońców pozycji siedzącej. Owszem, ciąża to nie stan chorobowy w rozumieniu medycznym, ale to ogromne fizjologiczne wyzwanie dla organizmu. Środek ciężkości się przesuwa, stawy stają się luźniejsze, ciśnienie skacze, a gwałtowne hamowanie autobusu i upadek dla kobiety w zaawansowanej ciąży, może zwiększać ryzyko urazów, a w niektórych przypadkach prowadzić do poważnych powikłań, takich jak przedwczesne oddzielenie łożyska. Ustępowanie miejsca to nie litość, ale podstawowe bezpieczeństwo i ochrona zdrowia. Drugi argument brzmi: „a co, jeśli ona po prostu przytyła?”. To perspektywa drugiej strony, którą warto chociaż spróbować zrozumieć. Wielu pasażerów szczerze przyznaje, że boi się wstać, by nie strzelić gafy i nie urazić kobiety, która po prostu zjadła obfity obiad albo ma taką sylwetkę. Ten paraliż przed kompromitacją sprawia, że wolą uciec wzrokiem w ekran telefonu i udawać nieobecnych. Jak wyjść z tego z klasą i bez nerwów? Nie zmienimy całego społeczeństwa w jeden dzień, ale możemy zmienić to, jak same reagujemy w takich sytuacjach. Gdy masz za sobą prawo, czyli u lekarza lub w urzędzie, nie przepraszaj, że żyjesz. Podejdź do okienka lub rejestracji i powiedz spokojnie, że jesteś w ciąży i chciałabyś skorzystać z obsługi poza kolejnością, powołując się na obowiązujące przepisy. Krótko, rzeczowo, bez niepotrzebnego tłumaczenia się. Gdy natomiast potrzebujesz miejsca w autobusie lub pociągu, warto przełamać barierę wstydu. Ludzie naprawdę rzadko bywają złośliwi z natury, częściej są po prostu wyłączeni, zmęczeni i zamyśleni. Wybierz konkretną osobę, spójrz jej w oczy i poproś wprost o ustąpienie miejsca ze względu na ciążę i złe samopoczucie. Celowane, uprzejme pytanie niemal zawsze działa. Pamiętaj, że Twoje zdrowie i bezpieczeństwo malucha są ważniejsze niż duma czy chęć uniknięcia niezręcznej sytuacji. Poproszenie o miejsce w tramwaju to nie jest żebranie o przywileje - to dbanie o swoje ciało w momencie, kiedy pracuje ono na dwa etaty.
Miał być raj, jest krzyk na plaży. Jak przetrwać wakacyjną histerię dziecka i nie zwariować?
Słońce, szum fal, zapach gofrów i... nagły, przeszywający krzyk na środku pełnej ludzi plaży lub w restauracji, w której właśnie podano obiad. Scenariusz, który zna niemal każdy rodzic. Zamiast wymarzonych wakacji - nagłe zderzenie z dziecięcą histerią, poczucie bezradności i ten paraliżujący wzrok innych urlopowiczów na plecach. Podpowiadamy, jak w pierwszej minucie wyciszyć wakacyjny wybuch dziecka i skutecznie odciąć się od oceniających spojrzeń gapiów.
Sezon urlopowy w pełni, a wraz z nim na zamkniętych grupach dla rodziców w mediach społecznościowych rusza lawina postów. Dramatyczne wpisy: „Dziewczyny, pomóżcie. Jesteśmy trzeci dzień we Włoszech, a mój 4-latek urządza takie sceny, że mam ochotę spakować walizki i wracać. Krzyczy o wszystko, kładzie się na chodniku, a ludzie w restauracjach patrzą na nas jak na patologię. Co robię źle?”. Pod takimi postami natychmiast pojawiają się setki komentarzy - od słów otuchy, przez złote rady o „bezkarnym wychowaniu”, aż po chłodne oceny. Wakacje, które miały być nagrodą za miesiące ciężkiej pracy, dla wielu rodzin zamieniają się w emocjonalny poligon. Dlaczego na urlopie, kiedy teoretycznie wszyscy powinniśmy być zrelaksowani, dzieci „wybuchają” częściej? I jak przetrwać ten krytyczny moment bez poczucia, że jako rodzice ponieśliśmy porażkę? Historia Katarzyny: „Czułam na sobie wzrok całej plaży” Katarzyna, mama 5-letniego Tymka, planowała zeszłoroczny urlop w Hiszpanii przez pół roku. Wybrała kameralny hotel, spakowała ulubione zabawki syna i nastawiła się na idealny, rodzinny czas. Rzeczywistość zweryfikowała te plany już drugiego dnia. - Tymek dostał ataku histerii na środku zatłoczonej plaży, bo... piasek za bardzo przykleił mu się do stóp” - wspomina Katarzyna. - Zaczął przeraźliwie krzyczeć, rzucać zabawkami i uciekać w stronę wydm. Próbowałam go uspokoić, brać na ręce, przekupić gofrem - nic nie działało. Wokół nas natychmiast zapadła cisza. Ludzie na leżakach odwracali głowy, starsze małżeństwo obok zaczęło głośno komentować, że dzisiejsze pokolenie rodziców nie ma żadnego autorytetu. Czułam, jak krew napływa mi do twarzy. Miałam ochotę zapaść się pod ziemię i po prostu zacząć płakać razem z nim. To, co spotkało Katarzynę, to klasyczny scenariusz, w którym zderzają się dwa światy: przeciążony układ nerwowy dziecka i ogromna presja społeczna, jaką czuje rodzic. Pierwsza minuta, czyli gaszenie pożaru Kiedy maluch kładzie się na ziemi w restauracji albo krzyczy wniebogłosy na plaży, w głowie rodzica natychmiast odpala się alarm. Chcemy to wyciszyć - tu i teraz, za wszelką cenę. Tymczasem kluczem do sukcesu nie jest uciszenie dziecka siłą, ale zrozumienie, co właśnie dzieje się w jego organizmie. - Kiedy dziecko wpada w silny szał, płacz lub złość w miejscu publicznym, najważniejsze jest zrozumienie, że w tym momencie nie zachowuje się ono ,,na złość'” - wyjaśnia mgr Paulina Urbanowicz, psycholożka dziecięca z Urbann Clinic w Warszawie. - Jego układ nerwowy jest po prostu przeciążony. Wakacje to dla malucha potężna zmiana rutyny: nowe miejsce, upał, inny rytm snu, nadmiar bodźców, obce smaki. Pierwsza minuta takiego wybuchu ma kluczowe znaczenie. Jak przetrwać tę pierwszą minutę? 3 zasady ratunkowe: Zadbaj o własny spokój: Dzieci działają jak emocjonalne Wi-Fi - błyskawicznie podłączają się pod nasz stan. Jeśli zaczniesz krzyczeć, zawstydzać je lub grozić karami, napięcie tylko wzrośnie. Mów szeptem lub niskim głosem: Zamiast potoku słów i tłumaczeń („Dlaczego znowu to robisz?”, „Uspokój się, bo wracamy!”), ogranicz komunikaty do minimum. Powiedz spokojnie: „Widzę, że jest Ci teraz bardzo trudno. Jestem przy Tobie”. Zmień kadr (ewakuacja): Jeśli to możliwe, weź dziecko na ręce lub odprowadź w ustronne miejsce. Z dala od muzyki, tłumu, słońca i ciekawskich spojrzeń. - Nie jest to nagradzanie złego zachowania ani ucieczka w poczuciu porażki. To stworzenie warunków, w których układ nerwowy dziecka ma szansę w ogóle się wyregulować. Dopiero gdy emocje opadną, przyjdzie czas na spokojną rozmowę o tym, co się wydarzyło i jak poradzić sobie następnym razem” - tłumaczy psycholożka. Widownia na urlopie, czyli jak odciąć się od „dobrych rad” Dla wielu rodziców to nie sam płacz dziecka jest najtrudniejszy, ale publiczność. Karcące spojrzenia zza sąsiedniego parawanu, wymowne westchnienia w kolejce po lody i słynne: „Moje dzieci...” rzucane przez przechodniów potrafią odebrać resztki pewności siebie. Przede wszystkim warto uświadomić sobie prosty fakt: ludzie dookoła nie mają pojęcia o Waszym życiu. - Przypadkowi obserwatorzy widzą jedynie kilkuminutowy wycinek z życia rodziny - zauważa mgr Paulina Urbanowicz. - Nie znają temperamentu dziecka, jego wieku, wcześniejszego przebiegu dnia ani realnych przyczyn wybuchu emocji. Ich ocena opiera się na skrajnie ograniczonych informacjach. Zamiast pytać siebie w panice: „Co oni o mnie pomyślą?”, przekieruj całą swoją uwagę na jedyną osobę, która naprawdę Cię teraz potrzebuje. Zadaj sobie pytanie: „Czego moje dziecko potrzebuje w tej sekundzie, aby odzyskać poczucie bezpieczeństwa?” - radzi psycholog. Jak kulturalnie (i z klasą) postawić granicę wścibskim gapiom? Nie musisz znosić uwag obcych ludzi ani tłumaczyć się ze swoich metod wychowawczych. Masz pełne prawo chronić przestrzeń swoją i dziecka. Jak to zrobić bez wchodzenia w niepotrzebne dyskusje? Przygotuj sobie wcześniej dwa proste, gotowe zdania-tarczę: „Dziękuję za troskę, poradzimy sobie.” „Potrzebujemy teraz z dzieckiem chwili spokoju.” Wypowiedziane spokojnym, stanowczym głosem zazwyczaj ucinają wszelkie komentarze. - Warto pamiętać, że dzieci uczą się przez modelowanie - podglądają nas w kryzysowych momentach - podsumowuje mgr Paulina Urbanowicz. - Gdy widzą, że rodzic zachowuje spokój, stawia granice obcym ludziom z szacunkiem i koncentruje się na ich potrzebach zamiast na opinii tłumu, dostają niezwykle ważną lekcję regulacji emocji. I to jest prawdziwy fundament ich poczucia bezpieczeństwa. O ekspertce: mgr Paulina Urbanowicz – psycholożka i psycholożka dziecięca, specjalizująca się we wspieraniu dzieci, młodzieży oraz ich rodziców. W swojej pracy łączy rzetelną wiedzę naukową z praktycznym, pełnym empatii podejściem do codziennych wyzwań wychowawczych. Jest założycielką sieci nowoczesnych poradni psychologicznych Urbann Clinic w Warszawie.
,,Czas to miłość” Kiedy rodzicielstwo staje się projektem
Współczesny dom coraz częściej przypomina sprawnie zarządzane przedsiębiorstwo, w którym liczą się wskaźniki efektywności. Ceną za idealnie zoptymalizowany grafik jest utrata tego, co w relacji najważniejsze: autentycznej bliskości i przestrzeni na błąd.
W świecie zdominowanym przez kult produktywności granica między życiem zawodowym a prywatnym zaczyna się zacierać. Rodzice, podświadomie projektują lęki o stabilność jutra na swoje dzieci, pracując na co dzień w środowisku wysoce konkurencyjnym, gdzie z dnia na dzień może okazać się, że na ich stanowisko jest ktoś inny, o wyższych kompetencjach, z lepszym doświadczeniem i unikalnymi umiejętnościami. W efekcie domowy grafik zostaje zoptymalizowany pod kątem budowania idealnego CV dziecka. - Języki obce, korepetycje, zajęcia sportowe, taneczne czy nauki gry na instrumencie, wypełniają czas wolny najmłodszych. Zjawisko to wynika z systemowej presji - zauważa psycholog Aneta Jęczmińska. Kiedy wychowanie przybiera formę zarządzania operacyjnego, zatraca się więź. Uwolnienie się od presji projektu wymaga zmiany fundamentalnego założenia. Jeśli w świecie biznesu obowiązuje zasada „czas to pieniądz”, to w rodzinie warto kierować się zupełnie inną logiką: „czas to miłość”. Swobodny czas spędzony razem, nawet ten z pozoru nieproduktywny, ma kluczowe znaczenie dla rozwoju architektury emocjonalnej dziecka. Dyrektor operacyjny zamiast bezpiecznej bazy Głównym zadaniem managera w firmie jest zrobienie wyniku, liczą się zyski, w imię zasady „czas to pieniądz”. Rodzina nie jest korporacją. Nastawienie na wynik sprawia, że dziecko przestaje być traktowane jako osoba, a staje się „zadaniem do wykonania”. Ta zmiana ról niesie za sobą poważne konsekwencje psychologiczne. Jak zauważa Monika Jasielska, psycholog i psychoterapeuta integracyjny z Centrum Terapii Dialog, jako rodzice chcemy dla swoich dzieci jak najlepiej, dbając o ich bezpieczną przyszłość. - Czasami tak bardzo skupiamy się na celu, że zapominamy, jak sama droga do jego osiągnięcia wpływa na samopoczucie dziecka - tłumaczy ekspertka. Wprowadzenie do domu sztywnego harmonogramu sprawia, że z roli bezpiecznej bazy i przewodnika nieświadomie przechodzimy w rolę dyrektora operacyjnego i audytora, niczym w korporacji. Rola zawodowa zaczyna niebezpiecznie zacierać się z rodzicielską. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest ryzyko utraty bezwarunkowej akceptacji na rzecz miłości warunkowej, zależnej od osiągnięć. Podświadomy komunikat, jaki otrzymuje młody człowiek, brzmi: „Kocham cię, kiedy tak pięknie grasz na fortepianie lub masz świetne wyniki w szkole”. Dzieci, niezwykle wrażliwe, szybko kodują przekaz, że są wartościowe tylko wtedy, kiedy „dowożą wyniki”. Wówczas w miejsce bezpiecznej więzi pojawia się lęk przed rozczarowaniem dorosłego, co bezpośrednio niszczy poczucie własnej wartości. W tak rygorystycznym systemie, naturalny język emocjonalny dziecka zostaje zastąpiony przez procedury. Codzienne rozmowy zaczynają przypominać korporacyjne spotkania statusowe, zdominowane przez pytania o testy, oceny i spakowane plecaki. Tracimy z oczu wewnętrzny świat dziecka - jego emocje, lęki, marzenia i to, kim ono naprawdę jest, na rzecz tego, kim ma się stać według naszego planu. Zamiast pytać: „Jak się dziś czujesz?”, pytamy: „Co dzisiaj zrobiłeś?”. W ten sposób odbieramy dziecku prawo do błędów i naturalnego kryzysu, wprowadzając je w dorosłość z przekonaniem, że odpoczynek to grzech, a porażka oznacza koniec świata. Ukryte koszty w pogoni za ideałem Dążenie do perfekcji w roli rodzica generuje ogromne koszty po obu stronach relacji. Z perspektywy psychoterapeutycznej, próba realizacji nierealistycznego planu wywołuje chroniczny stres i permanentne poczucie winy, gdy codzienność odbiega od wykreowanego ideału. Ignorowanie własnych potrzeb, zmęczenia i granic w imię wyższej konieczności prowadzi do głębokiego wyczerpania emocjonalnego. Paradoks polega na tym, że wypalony rodzic, w akcie obrony organizmu, zaczyna dystansować się emocjonalnie od dziecka, tracąc jakąkolwiek radość z rodzicielstwa. Dla młodego człowieka idealny rodzic przestaje być żywym człowiekiem, a staje się niedoścignionym pomnikiem. Dziecko podświadomie czuje, że samo też musi być perfekcyjne, by zasłużyć na miłość, przez co uczy się ukrywać swoje słabości. Co więcej, nie widząc u dorosłego naturalnej frustracji czy zmęczenia, nie ma skąd czerpać wzorców radzenia sobie z trudnymi emocjami. Warto spojrzeć na tę dynamikę realistycznie: nie ma idealnych rodziców, tak jak nie ma idealnych dorosłych ani idealnych dzieci. Aneta Jęczmińska, psychoterapeutka integracyjna dzieci, młodzieży i dorosłych z Centrum dla Dzieci i Rodzin Dialog, podkreśla, że do wychowania szczęśliwego człowieka potrzebna jest „wystarczająco dobra mama i wystarczająco dobry tata”. - Za chorobliwym perfekcjonizmem często kryją się głębsze, osobiste motywacje dorosłych. Oczekiwania wobec siebie, by być idealnym rodzicem, często kryją lęk, brak zaufania do swoich działań oraz obniżone poczucie własnej wartości – wyjaśnia Aneta Jęczmińska. Rodzice obawiają się, że mogą w jakiś sposób skrzywdzić swoje dzieci, nie dając im tego, czego sami kiedyś nie otrzymali, albo że nie przygotują ich wystarczająco dobrze do życiowych wyzwań. Bywa, że zupełnie nieświadomie przenoszą na dzieci własne niezaspokojone potrzeby i lęki. Ceną za to są ciągłe napięcia, nadmierny stres, pośpiech oraz niemożność cieszenia się tym, co już mamy. W takim środowisku dziecko nie czuje, że jest wartościowe i godne miłości po prostu dlatego, że jest. Cyfrowy filtr i powrót do autentyczności Współczesne poczucie winy rodziców jest w dużej mierze stymulowane przez algorytmy platform społecznościowych. Internet karmi nas wyidealizowaną rzeczywistością, którą jako dorośli powinniśmy umieć skonfrontować z realnym życiem. Psychoterapeutka Monika Jasielska radzi, by stale przypominać sobie o mechanizmie „efektu akwarium” w social mediach: widzimy rybkę za szybą, ale nie widzimy filtrów, które czyszczą wodę, ani tego, co dzieje się poza kadrem. Nikt przecież nie publikuje momentów bezsilności, wielogodzinnych kryzysów rozwojowych czy przypalonego obiadu. Jeśli profile „idealnych rodziców” wywołują napięcie, najzdrowszą reakcją obronną jest rezygnacja z ich obserwowania. W momentach kryzysu zamiast wewnętrznego biczowania się warto wdrożyć podejście oparte na samowspółczuciu (self-compassion). Nazwanie swoich emocji i uznanie, że robimy dokładnie tyle, na ile pozwalają nam dzisiejsze zasoby, pozwala odzyskać równowagę. Zamiast szukać potwierdzenia własnej wartości na ekranie telefonu, lepiej przenieść wzrok na dziecko i zadać sobie jedno pytanie: „Czy ono w tej konkretnej minucie ma poczucie, że jestem przy nim obecna i bezpieczna?”. W budowaniu dojrzałego rodzicielstwa pomaga również rzetelna autorefleksja. Aneta Jęczmińska, która co dzień pracuje w gabinecie z rodzinami proponuje, by skierować pytania ku własnym doświadczeniom z dzieciństwa: „Czego najbardziej potrzebowałam od mamy i taty, kiedy byłam dzieckiem? Czego mi wtedy brakowało? Co sprawiało, że czułam się kochana, bezpieczna i szczęśliwa?”. Uświadomienie sobie, że w dużej mierze kochamy i wychowujemy nasze dzieci tak, jak sami byliśmy kochani i wychowywani, daje szansę na lepsze dostrzeżenie własnych zasobów oraz obszarów wymagających rozwoju. Dzieci nie potrzebują zoptymalizowanego managera z tabletem pełnym zajęć rozwojowych. Potrzebują rodzica, który potrafi odłożyć telefon, spojrzeć im w oczy i znieść fakt, że dzisiejszy pokój przypomina plac budowy. Prawdziwe, odporne psychicznie dzieciństwo karmi się autentycznością, a nie perfekcją. Najlepszą inwestycją w przyszłość młodego człowieka nie jest jego idealne CV, ale stabilna struktura emocjonalna, którą buduje się na prostym poczuciu, że jest się kochanym dokładnie takim, jakim się jest.
Dorosłość na próbę. Co rodzice muszą wiedzieć o wakacyjnej pracy nastolatków
Nastolatek, którego dotąd ciężko było dobudzić do szkoły na ósmą rano, nagle z własnej woli ustawia budzik na szóstą. Z przejęciem prasuje koszulkę, pakuje kanapki i wychodzi z domu. Dla rodziców to moment głębokiego wzruszenia - oto na ich oczach dziecko robi krok w dorosłość. Chce wziąć odpowiedzialność za własne finanse i marzenia.
Z tą dumą niemal natychmiast miesza się rodzicielski lęk. Czy da sobie radę? Czy nikt go nie oszuka? Naturalnym odruchem matki czy ojca jest chęć kontrolowania wszystkiego. Aby to doświadczenie naprawdę zbudowało młodego człowieka, rodzice muszą przestać być „menedżerami” nastolatka, a stać się mądrymi kibicami i bezpieczną bazą. Młody człowiek sam musi zderzyć się z rynkiem pracy, a zadaniem dorosłych jest wyposażenie go w wiedzę, która będzie mu niezbędna i uchroni przed nadużyciami. „Mamo, pan płaci mi gotówką”. Historia Magdy i jej 16-letniego syna – Kiedy mój syn oznajmił w czerwcu, że znalazł pracę przy pomocy na budowach i przy remontach, byłam zachwycona – opowiada Magda, mama szesnastolatka. - Czar prysł trzeciego dnia, gdy wrócił wykończony po dziesięciu godzinach pracy w pyle, z obdartymi dłońmi. Gdy zapytałam o umowę, machnął ręką: „Mamo, pan powiedział, że umowa się nie opłaca, bo podatki, a tak dostaję 20 złotych na rękę za godzinę do kieszeni”. Wtedy zapaliła mi się czerwona lampka. Zdałam sobie sprawę, że moje dziecko w pogoni za własnymi pieniędzmi kompletnie nie widzi ryzyka. Dla niego liczyło się tylko to, że zarabia… Historia Magdy to codzienność wielu polskich domów w okresie wakacyjnym. Gastronomia, handel, zbiór owoców czy drobne prace remontowe kuszą młodych szybkim zarobkiem. Niestety, to, co dorośli nazywają elastycznością, w przypadku nastolatków często ociera się o wyzysk. Często panuje przekonanie, że wakacyjne zajęcia to z natury proste prace, w których zasady można traktować z przymrużeniem oka. Prawo bardzo precyzyjnie rozróżnia, co wolno dorosłemu, a czego absolutnie nie wolno narzucić nastolatkowi. Kodeks pracy jako tarcza ochronna. Pięć rzeczy do sprawdzenia Wiele osób błędnie zakłada, że wakacyjne zajęcia z natury są bezpieczne. Nic bardziej mylnego. Przepisy kategorycznie zabraniają zmuszania nastolatków do dźwigania ciężarów, pracy w hałasie, wymuszonej pozycji czy przy substancjach szkodliwych. Firma zatrudniająca młodocianego musi posiadać oficjalny wykaz takich dopuszczalnych zajęć, z góry zatwierdzony przez inspektora pracy. - Zanim nastolatek podejmie wakacyjną pracę, warto sprawdzić pięć podstawowych rzeczy - przestrzega Łukasz Kosz, prezes agencji rekrutacyjnej Job Impulse - Czy ma odpowiedni wiek do wykonywania danej pracy, na jakiej podstawie ma zostać zatrudniony, czy zakres obowiązków rzeczywiście mieści się w katalogu prac dopuszczalnych dla osób młodych, ile godzin dziennie i tygodniowo może pracować oraz czy spełnione są wymagane formalności, np. zgody, badania lekarskie czy zatwierdzony wykaz prac lekkich. To ważne, bo wakacyjna praca często kojarzy się z czymś prostym i nieformalnym, tymczasem w przypadku osób poniżej 18. roku życia przepisy są bardzo konkretne. Pierwsze doświadczenie zawodowe powinno uczyć odpowiedzialności i dobrych standardów, a nie zaczynać się od niejasnych ustaleń czy ryzyka – tłumaczy Kosz. Małoletni czy młodociany? To nie to samo Zanim nastolatek podpisze jakąkolwiek umowę, warto uporządkować pojęcia, bo w potocznym języku często mówi się po prostu o „pracy nieletnich”. Przepisy prawa pracy wskazują, że małoletni to każdy, kto nie skończył 18 lat. Jednak kluczowym pojęciem jest pracownik młodociany - czyli osoba, która ukończyła 15 lat, ale nie przekroczyła 18. roku życia. Młodociany może zostać zatrudniony na podstawie umowy (w celu przygotowania zawodowego lub do wykonywania tzw. prac lekkich), o ile ukończył co najmniej szkołę podstawową i przedstawi zaświadczenie lekarskie potwierdzające, że dana praca nie zagraża jego zdrowiu. Co z młodszymi nastolatkami? Osoby, które nie ukończyły jeszcze 16 lat, mogą wykonywać pracę lub inne zajęcia zarobkowe wyłącznie na rzecz podmiotów prowadzących działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową (np. udział w sesjach zdjęciowych czy zawodach). Wymaga to jednak pisemnej zgody rodzica oraz oficjalnego zezwolenia właściwego inspektora pracy. Praca 14-latka w kawiarni czy przy wykładaniu towaru w markecie jest w świetle polskiego prawa po prostu nielegalna. Limity czasu pracy i zakaz „nocek” Młody człowiek ma mnóstwo energii i dla świętego spokoju często zgodzi się zostać w pracy dłużej. Rolą rodziców jest przypomnienie mu, że jego organizm wciąż się rozwija i ma prawo do odpoczynku. W okresie wakacji obowiązują bardzo restrykcyjne limity czasowe: Nastolatek powyżej 16. roku życia może pracować maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo. Młodociany poniżej 16. roku życia ma limit zmniejszony do 6 godzin na dobę i 30 godzin tygodniowo. Co niezwykle istotne, limity te obowiązują łącznie. Jeśli nastolatek łapie dwie różne prace (np. rano roznosi ulotki, a po południu pomaga w lodziarni), czas pracy z obu miejsc się sumuje. Młodocianego absolutnie nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej (między 22:00 a 6:00, a w przypadku osób poniżej 16 lat – już od 20:00). Jeśli restauracja czy kino plenerowe zamykają się o północy, młody pracownik nie ma prawa tam sprzątać. Ponadto, jeśli dzień pracy przekracza 4,5 godziny, nastolatkowi przysługuje 30-minutowa przerwa wliczana do czasu pracy, a jego tygodniowy odpoczynek musi wynosić co najmniej 48 godzin. Ile legalnie musi zarobić nastolatek? Pierwsza praca powinna być dla młodego człowieka lekcją szacunku do własnego czasu i wysiłku. Warto, aby rodzice usiedli z dzieckiem i przeanalizowali konkretne liczby, by wiedziało ono, jak wycenić swoją pracę i nie dało się oszukać. Jeśli nastolatek zostaje zatrudniony na umowę o pracę, ma prawo do wynagrodzenia na zasadach właściwych dla dorosłych pracowników. Minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4806 zł brutto miesięcznie przy pełnym etacie (przy niepełnym wymiarze ustala się je proporcjonalnie). W przypadku znacznie popularniejszych w wakacje umów zlecenia, minimalna stawka godzinowa wynosi 31,40 zł brutto. Forma zatrudnienia to nie tylko kwestia samej wypłaty, ale przede wszystkim ubezpieczenia i odpowiedzialności w razie nieszczęśliwego wypadku. Praca „na czarno”, bez żadnego dokumentu, pozbawia nastolatka jakiejkolwiek ochrony. Warto uświadomić młodemu człowiekowi, że pracodawca, który łamie te przepisy, ryzykuje mandatem i grzywną od 1000 do nawet 30 000 zł. Uczciwe warunki to standard, którego pracownik ma prawo wymagać od samego początku. Nowa perspektywa pod rodzinnym dachem Warto też przygotować się na to, że ta pierwsza praca zmieni coś więcej, zmieni sposób, w jaki patrzy on na rodziców i na domowe obowiązki. Dotychczasowe prośby o wyrzucenie śmieci czy rozładowanie zmywarki mogą zyskać zupełnie nowy kontekst. Nastolatek, który przez kilka godzin z rzędu musiał dbać o nienaganny porządek na sklepowych półkach albo sprzątać stoliki, wraca do domu z nowym rodzajem wrażliwości. Zaczyna dostrzegać pracę, którą rodzice wykonują każdego dnia w domu, bez żadnego wynagrodzenia. To moment, w którym zmęczenie przestaje być dla niego abstrakcyjnym narzekaniem dorosłych, a staje się doświadczeniem, które sam zaczyna rozumieć. A kiedy już nadejdzie ten wielki dzień i nastolatek z dumą przyniesie do domu swoją pierwszą, ciężko zarobioną wypłatę, a potem w dwa dni roztrwoni ją na rzeczy, które rodzicom wydadzą się szczytem absurdu - warto w powstrzymać się od krytyki. Nastolatek musi doświadczyć tego finansowego tąpnięcia. To najbardziej wartościowa lekcja ekonomii, jaką dostanie od życia.
Cyfrowa niania na etacie. Jak smartfon bezwzględnie przeprogramował dzieciństwo?
Smartfon w ręku dziecka miał być oknem na świat, interaktywną encyklopedią i narzędziem do kontaktu z rówieśnikami. Po latach zachwytu nad technologią obudziliśmy się jednak w zupełnie nowej rzeczywistości. Telefon przestał być narzędziem, a stał się cyfrową nianią - tyle że zatrudnioną na pełen etat, pracującą 24 godziny na dobę i, co najgorsze, realizującą ukryty program wychowawczy korporacji z Doliny Krzemowej.
Najnowszy raport „Internet dzieci 2026” brutalnie odziera nas ze złudzeń. Smartfon nie tylko towarzyszy dzieciom od świtu do nocy, ale robi to w sposób w pełni kontrolowany przez algorytmy projektowane w celu maksymalizacji zaangażowania użytkowników, wykorzystując mechanizmy behawioralne, co - według autorów raportu - może mieć szczególne znaczenie w przypadku dzieci i młodzieży. Świt, szkoła, noc: smartfonowy maraton Dane pokazują, że aktywności rozrywkowe zdecydowanie dominują nad edukacyjnymi. Z danych behawioralnych (opartych na faktycznych ruchach w sieci, a nie zawodnych deklaracjach) wyłania się smutny obraz: 4 godziny i 25 minut - tyle wynosi średni dzienny czas online polskich dzieci w wieku 7-14 lat. To najwyższy wynik ze wszystkich grup wiekowych, wyższy nawet niż u dorosłych. 56% dzieci uruchamia smartfon rano, jeszcze przed lekcjami (między godziną 6:00 a 8:00). Co trzecie z nich od razu włącza TikToka. 1% - tylko tyle czasu online dzieci zajmują się treściami edukacyjnymi. Lwia część to media społecznościowe (40% czasu, gdzie TikTok odpowiada za 29% całego czasu online dzieci, a YouTube 22%). Co ważne, raport studzi entuzjazm polityków forsujących proste rozwiązania. Planowany przez MEN zakaz używania telefonów w szkołach obejmie zaledwie 13% całego czasu, jaki dzieci spędzają ze smartfonem w typowym miesiącu. Bez alternatywy i edukacji zakaz ten będzie jedynie redukcją aktywności o kilkanaście procent, co nie rozwiązuje głównych problemów. Nielegalni użytkownicy na widoku Choć regulaminy największych platform algorytmicznych (TikTok, Instagram, Facebook) formalnie wymagają ukończenia 13 lat, granica ta w Polsce w zasadzie nie istnieje. Aż 55% dzieci w wieku 7-12 lat regularnie korzysta z tych serwisów, co przekłada się na ponad milion najmłodszych użytkowników wrzuconych w wir algorytmów nastawionych na maksymalne przykuwanie uwagi. Jakie skutki nadmiernego korzystania z ekranów obserwują specjaliści? Jak zauważa mgr Kamil Koter, psycholog i psychoterapeuta dzieci i młodzieży z Centrum dla Dzieci i Rodzin DIALOG, w swojej praktyce niemal w każdym wywiadzie diagnostycznym spotyka się z tematem nadmiernej obecności technologii. Rzadko jednak jest to problem odizolowany. Najczęściej współwystępuje z trudnościami szkolnymi, wycofaniem społecznym czy drastycznym ograniczeniem zainteresowań. W ujęciu terapeutycznym kluczem do zrozumienia dlaczego smartfon lub tablet stają się tak silnym nawykiem u młodszych dzieci, jest sprzężenie dwóch procesów: mechanizmu unikania oraz mechanizmów nagradzania. Szybkie dostarczanie nowych bodźców może utrwalać nawyk częstego sięgania po urządzenie – Dzieci każdego dnia mierzą się z wyzwaniami, z którymi często nie są w stanie poradzić sobie samodzielnie - tłumaczy mgr Kamil Koter. - Gdy opiekun jest niedostępny lub wykazuje brak zrozumienia dla problemów dziecka, w młodym człowieku narasta silny dyskomfort psychiczny. W takich momentach uruchamia się instynktowny mechanizm unikania konfrontacji z tym, co trudne i bolesne. Dziecko zaczyna traktować ekrany jako narzędzie kompensacyjne, które ma przynieść natychmiastową ulgę w cierpieniu. Włączenie gry czy TikToka działa jak behawioralne wzmocnienie negatywne - usuwa lęk, nudę, samotność czy poczucie porażki. Dodatkowo cyfrowe środowisko dostarcza silnych natychmiastowych wrażeń (pętla dopaminowa), co prowadzi do emocjonalnej zależności. Dziecko uczy się, że tylko ekran jest w stanie zapewnić mu tak intensywne i łatwo dostępne bodźce. W przypadku młodszych dzieci sygnałami alarmowymi są m.in.: • drażliwość, gwałtowne wybuchy złości i płaczu przy próbie odłożenia telefonu, • skrajne wahania emocji i niska tolerancja na dyskomfort, • poczucie, że poza ekranem nic dziecka nie cieszy, • stałe pochłonięcie myślowe – dziecko bez telefonu w ręku rozmawia wyłącznie o grach, • ukrywanie faktu korzystania z technologii oraz całkowite zatarcie poczucia upływającego czasu. Dziki Zachód w wersji digital Pozostawienie dzieci samych z tak silnymi mechanizmami psychologicznymi i algorytmicznymi niesie za sobą bezpośrednie zagrożenia, przed którymi system państwa nie potrafi ich obronić. Internetowe prawo w Polsce okazuje się martwe w kluczowych obszarach. Alkoholowy marketing: w samym tylko listopadzie 2025 roku 1,2 miliona dzieci zobaczyło na TikToku, Facebooku czy Instagramie reklamy piwa, a blisko 700 tysięcy miało kontakt z reklamami alkoholi wysokoprocentowych. Pornografia na wyciągnięcie ręki: co trzecie dziecko (32% grupy 7-14 lat) miało kontakt ze stronami dla dorosłych. Co kluczowe, nie trafiają na tego typu treści przez dedykowane serwisy, ale właśnie media społecznościowe, komunikatory, a nawet gry cyfrowe. Do tego dochodzi rewolucja AI – 43% dzieci zdążyło już skorzystać z ChatGPT, co stawia nowe wyzwania w obszarze ochrony najmłodszych przed niekontrolowanymi treściami. Koniec ery winy rodziców. Czas na odpowiedzialność systemową Przez lata dominowała wygodna dla Big Techu narracja: jeśli dziecko spędza w sieci za dużo czasu, winni są rodzice i ich brak kompetencji wychowawczych. Raport „Internet dzieci 2026” jasno wskazuje, że z tą linią obrony należy skończyć - gospodarka cyfrowa opiera się na tzw. ekonomii uwagi i mechanizmach behawioralnych projektowanych celowo tak, by maksymalizować zaangażowanie. Mamy do czynienia z architekturą uzależnienia (addictive design). Systemy takie jak infinite scroll (nieskończone przewijanie), automatyczne odtwarzanie filmów czy agresywne powiadomienia zostały zaprojektowane, by omijać racjonalne mechanizmy kontroli. Już w 2008 roku pierwszy prezes Facebooka, Sean Parker, otwarcie mówił o „wykorzystywaniu słabych punktów ludzkiej psychiki”. Dziś menedżerowie platform są ostrożniejsi, ale ich praktyki, obnażane w kolejnych procesach sądowych w USA i UE, pozostają niezmienne. Przegląd badań (m.in. opublikowana w 2026 roku metaanaliza w JAMA Pediatrics) potwierdza, że ta cyfrowa presja ma realną cenę dla zdrowia publicznego: drastyczne zaburzenia i skracanie snu, wypieranie kluczowych aktywności (ruchu, bezpośrednich spotkań rówieśniczych), niszczenie samooceny przez nasilone porównania społeczne oraz ekspozycję na cyberprzemoc. Zmęczony rodzic w pułapce. Co zamiast smartfona? Co ma zrobić skrajnie zmęczony rodzic, który nie ma znikąd pomocy, a musi ugotować obiad lub zrobić zakupy? W przypadku rodzin z najmłodszymi dziećmi psycholog Kamil Koter zwraca uwagę, że chroniczne zmęczenie to prosta droga do wypalenia rodzicielskiego. Choć kluczowa jest prewencja - angażowanie partnera, odpoczynek czy korzystanie ze wsparcia bliskich - w momentach kryzysowych priorytetem staje się bezpieczeństwo dziecka i zachowanie sił przez opiekuna. Zamiast telefonu warto jednak spróbować przekierować uwagę małego dziecka na alternatywy sensoryczne pod nadzorem dorosłego: zabawy z wodą (kąpiel, przelewanie wody do różnych naczyń), zabawy z piaskiem lub masami plastycznymi (lepienie, przesypywanie), kryzysowe „pudełko z różnościami” – schowane na co dzień pudełko z bezpiecznymi, ciekawymi przedmiotami, które wyciągane jest wyłącznie w ostateczności, by rozbudzić nagłą ciekawość dziecka. Polska jako bezradna, lobbowana wyspa Podczas gdy Australia na przełomie lat 2025 i 2026 wprowadziła radykalne ograniczenia dostępu najmłodszych do mediów społecznościowych, a Komisja Europejska próbuje dyscyplinować cyfrowych gigantów za pomocą Aktu o Usługach Cyfrowych (DSA), Polska zalicza bolesną porażkę instytucjonalną. Na początku 2026 roku prezydent RP zawetował ustawę tworzącą krajowe mechanizmy egzekwowania DSA (w tym powołanie koordynatora usług cyfrowych). W efekcie staliśmy się jedynym krajem w Unii Europejskiej, który pozostawił swoich obywateli - w tym dzieci - bez realnej ochrony prawnej na poziomie krajowym. Na poziomie unijnym branża Big Tech wydaje setki milionów euro na lobbing (w samej Brukseli aktywna jest ogromna machina lobbystyczna, w której firmy technologiczne wiodą prym). W Polsce przedstawiciele PR Mety, Google czy TikToka zasiadają w oficjalnych ciałach doradczych przy Ministrze Cyfryzacji i Prezydencie, co poważnie utrudnia transparentne stanowienie niezależnego prawa. Jak zwolnić cyfrową nianię? Odrzucenie smartfona i próba „zwolnienia” cyfrowej niani z domowego etatu to dla wielu rodzin moment krytyczny. Kiedy rodzic próbuje odzyskać kontrolę, a w odpowiedzi napotyka agresywny bunt, płacz i narastające problemy szkolne, to jasny sygnał: cyfrowy wychowawca zdążył już głęboko przeprogramować emocjonalność dziecka. W takich momentach domowy szlaban nie wystarczy. Gdy sytuacja wymyka się spod kontroli, nie rezygnujmy z pomocy realnych ekspertów - konsultacja u psychologa, pedagoga czy psychoterapeuty w wyspecjalizowanych placówkach to nie porażka rodzica, ale pierwszy krok do odebrania smartfonowi władzy nad domem. Wpływ algorytmów na najmłodszych to dziś kwestia zdrowia publicznego i bezpieczeństwa całego pokolenia. Urządzenie w kieszeni dziecka przestało być prywatną sprawą danej rodziny, bo rodzice zostali sami w walce z najpotężniejszymi inżynierami behawioralnymi świata. Jeśli jako społeczeństwo systemowo nie ograniczymy tych uzależniających mechanizmów i nie zmusimy korporacji do odpowiedzialności, ta darmowa, cyfrowa niania wystawi nam wkrótce gigantyczny rachunek. Koszty emocjonalne i zdrowotne, jakie za ten etat zapłacą nasze dzieci, będą wysokie. Artykuł powstał na podstawie danych z publikacji „Internet dzieci 2026. Raport z monitoringu obecności dzieci i młodzieży w internetowym świecie’’.
„Oddychający” pluszak w łóżeczku niemowlęcia? Eksperci ostrzegają przed poważnym ryzykiem
Kolorowe, miękkie, emitujące kojące dźwięki i rytmicznie unoszące brzuszek. „Oddychające wydry” i pluszaki obciążeniowe opanowały media społecznościowe oraz dziecięce pokoje. Czy to rewolucja w uspokajaniu niemowląt, rozpaczliwa próba ratunku dla przemęczonych rodziców, czy może niebezpieczeństwo ukryte pod warstwą miękkiego futra?
Wchodząc do dowolnego marketu czy przeglądając sklepy internetowe, trudno nie odnieść wrażenia, że rynek zabawek zalała fala produktów „antylękowych” i „wyciszających”. Kupujemy je coraz młodszym dzieciom. Czy to oznacza, że współczesne maluchy boją się bardziej niż pokolenia wychowywane trzydzieści lat temu? – Prawda leży pośrodku, te dwa nurty mocno się ze sobą splatają – tłumaczy Angelika Kołomańska, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna. – Z jednej strony jako społeczeństwo zrobiliśmy gigantyczny krok naprzód. Przestaliśmy zbywać dziecięce emocje kultowym zwrotem „nie bój się, nic się nie dzieje”. Zaczęliśmy widzieć w dziecku człowieka, który ma prawo czuć lęk. To wspaniała zmiana świadomościowa. Z drugiej strony, jak zaznacza ekspertka, świat drastycznie przyspieszył. Dzisiejsze niemowlęta nie rodzą się z gorszymi układami nerwowymi niż ich rodzice, ale rodzą się w środowisku bez porównywalnie bardziej skażonym nadmiarem bodźców. Współczesne maluchy są bez przerwy bombardowane sygnałami: z ekranów smartfonów, wszechobecnego smogu akustycznego czy głośnych zabawek. Producenci doskonale to widzą. Wysyp „uspokajaczy” to po prostu biznesowa odpowiedź na realny problem: nasze dzieci są przemęczone i zestresowane, a rodzice padają z nóg i szukają czegokolwiek, co szybko pomoże. Anatomia uspokojenia. Co dzieje się w mózgu malucha? Choć mechaniczne oddychanie pluszowej wydry czy ciężar zabawki obciążeniowej mogą brzmieć jak marketingowa magia, neurobiologia stoi tu na twardym gruncie fizjologii. Nasz organizm działa jak przełącznik między trybem walki i ucieczki (układ współczulny) a trybem odpoczynku i regeneracji (układ przywspółczulny). Kiedy dziecko odczuwa lęk, aktywuje się ciało migdałowate w mózgu, przyspiesza akcja serca, a oddech staje się płytki. Jak na ten stan reagują nowoczesne gadżety? Angelika Kołomańska rozbija to na czynniki pierwsze. - Głęboki nacisk (np. przytulenie, czy kołdra obciążeniowa) u części dzieci może działać uspokajająco i pomagać obniżyć napięcie, ale nie jest to reakcja jednakowa u wszystkich, reakcje są bardzo indywidualne. U niektórych dzieci bodźce czuciowe, zwłaszcza stałe i przewidywalne, mogą wspierać wyciszenie i poczucie bezpieczeństwa, u innych mogą być obojętne albo zbyt intensywne. Duże znaczenie ma też obecność spokojnego opiekuna. Dzieci często regulują swoje emocje „w relacji” - rytm i spokój dorosłego mogą im w tym pomagać, ale nie działa to jak proste „kopiowanie” oddechu czy serca. Raczej chodzi o ogólne poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności. W przypadku dzieci w spektrum autyzmu i innych różnic w przetwarzaniu sensorycznym ta zmienność jest jeszcze większa, dlatego takie metody zawsze warto traktować jako coś, co trzeba sprawdzić indywidualnie, obserwując reakcję konkretnego dziecka. Pojawia się jednak pytanie: czy maszyna może zastąpić człowieka? – Powiedzmy to wprost: żaden, nawet najdroższy pluszak z najlepszym mechanizmem, nie zastąpi żywego rodzica – ucina psycholożka. – Dziecko potrzebuje unikalnego zapachu skóry mamy, ciepła ludzkiego ciała, znanego tonu głosu i interakcji. Miś nie odpowie na unikalne zawołanie dziecka, nie przytuli mocniej, gdy maluch zapłacze głośniej. W psychologii istnieje jednak pojęcie obiektu przejściowego – przedmiotu, który reprezentuje bezpieczeństwo pod nieobecność rodzica (np. w żłobku czy przedszkolu). Taka zabawka może być świetnym pomostem ułatwiającym separację. Problem pojawia się wtedy, gdy dorosły traktuje gadżet jak „emocjonalny smoczek” mający całkowicie wyręczyć go z budowania więzi. Pułapka cenzurowania emocji Stosowanie zabawek wibrujących i oddychających za każdym razem, gdy dziecko płacze, niesie ze sobą poważne ryzyko psychologiczne. Samoregulacja, czyli zdolność do radzenia sobie z trudnymi emocjami, nie jest umiejętnością wrodzoną. Człowiek uczy się jej przez lata, doświadczając emocji w asyście i obecności dorosłego. – Jeśli za każdym razem, gdy maluch poczuje lęk, złość czy frustrację, natychmiast „zatykamy” tę emocję wibrującą zabawką, wysyłamy mu dwa niepokojące komunikaty – ostrzega terapeutka CBT, Angelika Kołomańska. – Po pierwsze: „To, co czujesz, jest złe i musimy to jak najszybciej wygasić”. Po drugie: „Ty sam sobie nie poradzisz, potrzebujesz czegoś z zewnątrz, żeby odzyskać spokój”. W ten sposób możemy zaburzyć naturalny proces nauki tolerancji na trudne stany psychiczne. W dorosłości taki człowiek może odruchowo szukać destrukcyjnych, zewnętrznych regulatorów emocji. Lęk trzeba czasami po prostu wspólnie nazwać, pozwolić mu wybrzmieć i naturalnie opaść. Certyfikaty kontra instagramowa rzeczywistość Gdy rodzice szukają ratunku dla zszarganych nerwów, najchętniej sięgają po rynkowe bestsellery, takie jak słynna „Uspokajającą Wydra”. Choć produkt ten zyskał ogromną popularność, wokół jego statusu i bezpieczeństwa narosło sporo mitów. Aktualne stanowisko w tej sprawie wyjaśnia Jagna Szulc-Kamińska, położna i ekspert ds. opiniowania produktów użytkowych w Instytucie Matki i Dziecka (IMiD): - Pozytywna Opinia tej zabawki wygasła. Gdy była oceniana, eksperci Instytutu Matki i Dziecka podkreślili w niej walory wpływające pozytywnie na rozwój wielozmysłowy i wyciszenia przed snem, jednak od czasu wygaśnięcia Opinii produkt nie podlegał ponownej weryfikacji. Podczas ówczesnej oceny potwierdzono bezpieczeństwo surowcowe i konstrukcyjne oraz zgodność z obowiązującymi normami i przepisami prawa dotyczącymi zabawek. Eksperci Instytutu zwrócili wówczas uwagę na funkcje stymulujące zmysły dziecka, zabawkę uznano za konstrukcyjnie staranną, wykonaną z bezpiecznych surowców oraz różnorodnych zmysłowo materiałów. Podczas badania użytkowego rodzice pozytywnie ocenili produkt we wszystkich badanych kryteriach. Prawdziwym wyzwaniem dla bezpieczeństwa dzieci okazuje się jednak sposób, w jaki maskotka jest użytkowana przez rodziców. W mediach społecznościowych regularnie pojawiają się materiały, na których widać niemowlęta śpiące w łóżeczkach w otoczeniu dużych pluszaków. Praktyka ta spotyka się ze zdecydowanym sprzeciwem ekspertów medycznych, którzy zwracają uwagę na konieczność bezwzględnego przestrzegania zasad profilaktyki zespołu nagłego zgonu niemowląt (SIDS). Jagna Szulc-Kamińska podkreśla oficjalne zalecenia Instytutu: - Pomijając walory tej konkretnej zabawki czy innej, w momencie snu noworodka i niemowlęcia kluczowe jest jego bezpieczeństwo. Ani ta maskotka, ani żadne inne akcesoria nie powinny znajdować się w łóżeczku śpiącego dziecka. Filmy w mediach społecznościowych, na których widzimy noworodki lub niemowlęta śpiące w otoczeniu pluszaków niestety są sprzeczne z zasadami profilaktyki zespołu nagłego zgonu niemowląt (SIDS). Zalecenia Instytutu Matki i Dziecka są zgodne z aktualnymi wytycznymi towarzystw naukowych, w tym zaleceń American Academy of Pediatrics (AAP). Wśród zasad bezpiecznego snu i wyposażenia łóżeczka w kontekście profilaktyki zespołu nagłego zgonu niemowląt podkreśla się, by w miejscu, w którym śpi noworodek i niemowlę, poza dobrze naciągniętym prześcieradłem na odpowiedniej twardości materacu, nie znajdowały się żadne inne przedmioty. Wyłączeniu podlegają również wciąż popularne ochraniacze na szczebelki, poduszki i inne gadżety. Żadne zalety tego typu zabawek nie sprawiają, że nadają się one do położenia w łóżeczku bezpośrednio z noworodkiem i niemowlęciem. Kładzenie przedmiotów obok śpiącego noworodka lub niemowlęcia stwarza ryzyko uduszenia, zadławienia lub ograniczenia dopływu tlenu. Jeśli dziecko wtuli w nie nos lub usta i nie będzie miało siły zmienić pozycji ciała – a małe dzieci nie mają jeszcze wykształconego odruchu odpychania przeszkód blokujących drogi oddechowe – może mieć to fatalne konsekwencje. Tego typu zabawka mogłaby sprawdzić się umieszczana poza łóżeczkiem. Plaga podróbek. Ukryte niebezpieczeństwo za pół ceny Ogromny sukces komercyjny „oddychających pluszaków” wywołał lawinę podróbek sprowadzanych z niesprawdzonych źródeł. Problem obecności na rynku zabawek niezgodnych z przepisami regularnie potwierdzają w swoich raportach kontrole Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK). Dane z tych inspekcji wskazują, że na rynku wciąż krążą produkty wadliwe konstrukcyjnie oraz niespełniające podstawowych norm bezpieczeństwa chemicznego czy mechanicznego. Wybierając tani zamiennik, rodzice nieświadomie rezygnują z gwarancji bezpieczeństwa, jakie dają oficjalne procedury badawcze. Ekspertka IMiD wyjaśnia ryzyko związane z omijaniem unijnych standardów: - Wybór produktu z niesprawdzonego źródła wiąże się z dużym ryzykiem, że ominięto przy nim unijną normę EN 71, regulującą m.in. właściwości mechaniczne, palność oraz bezpieczeństwo chemiczne zabawek. Spełnienie tych wymogów legalny producent musi potwierdzić badaniami laboratoryjnymi, deklaracją zgodności oraz symbolem CE. Pozytywna Opinia Instytutu Matki i Dziecka to dodatkowe potwierdzenie jakości. Daje ono rodzicowi pewność, że niezależny zespół ekspertów przeanalizował dokumentację prawną, surowcową oraz konstrukcyjną, a także ocenił zabawkę pod kątem sensorycznym, potwierdzając jej bezpieczeństwo i walory rozwojowe dla dziecka, oraz że zostały przeprowadzone testy użytkowe. W przypadku dźwiękowej zabawki elektrycznej dla najmłodszych kryteria oceny i przepisy prawne są wyjątkowo wyśrubowane. Poza standardowymi wymogami dotyczącymi zabawek, dochodzi tutaj konieczność weryfikacji bezpieczeństwa mechanizmu, emisji dźwięku i światła oraz zabezpieczenia baterii. Wybór zamiennika z niesprawdzonego źródła oznacza ryzyko ominięcia listy procedur, które w legalnie sprzedawanych produktach gwarantują bezpieczeństwo użytkowników. Instytut Matki i Dziecka, jako jednostka opiniująca, wprost wskazuje kluczowe zagrożenia, na jakie narażone jest dziecko podczas kontaktu z nieprzebadanymi kopiami: - Wskazalibyśmy rodzicom kluczowe zagrożenia związane z zakupem zabawek z niesprawdzonych źródeł. Pierwszym z nich jest niebezpieczeństwo w surowcach, które może wiązać się z obecnością toksycznych substancji, takich jak ftalany, toksyczne barwniki azowe i metale ciężkie, które pod wpływem śliny dziecka, wnikając do organizmu i stwarzają ryzyko silnych reakcji alergicznych, zatruć lub nawet zaburzeń rozwoju. Kolejny problem to słabe szwy i wady konstrukcyjne – niedopracowane szycie może spowodować, że moduł elektryczny wypadnie z maskotki, a słaba jakość wykonania grozi oderwaniem drobnych elementów, które maluch może połknąć. Ponadto mechanizmy podróbek często pracują zbyt gwałtownie lub głośno, co zamiast wyciszać, straszy dziecko. Duże zagrożenie niesie też brak prawidłowych zabezpieczeń komory baterii i elektroniki, gdzie układy mogą się przegrzać lub uszkodzić, a wadliwe lub pękające klapki ułatwiają dziecku dostęp do np. Do baterii, których połknięcie prowadzi do ciężkich oparzeń wewnętrzne. Nieprzebadane kopie rzadko spełniają normy emisji hałasu i światła – w przeciwieństwie do oryginalnych zabawek ich dźwięki nie są stonowane, a przekroczony poziom decybeli może uszkadzać wrażliwy słuch dziecka i zamiast koić układ nerwowy, dodatkowo go drażnić. Zanim kupisz, zrób „test dłoni” Zarówno psychologia, jak i medycyna nie potępiają nowoczesnych zabawek sensorycznych, o ile są one używane zgodnie z przeznaczeniem, pochodzą z legalnych źródeł i nie stanowią próby zastąpienia rodzicielskiej uwagi oraz bliskości. Jeśli rodzic zastanawia się, czy jego dziecko naprawdę potrzebuje „oddychającego” pluszaka, Angelika Kołomańska ma jeden, prosty sprawdzian: – Zamiast kupować zabawkę od razu, możesz najpierw sprawdzić, jak dziecko reaguje na spokojny, rytmiczny kontakt. Gdy dziecko jest niespokojne, połóż mu delikatnie dłoń na klatce piersiowej lub brzuchu (jeśli to dla niego komfortowe) i oddychaj powoli. Badania nad rozwojem dziecka pokazują, że dzieci różnią się wrażliwością sensoryczną i sposobem reagowania na dotyk oraz rytm. U części dzieci taki spokojny, powtarzalny bodziec może wspierać wyciszenie i poczucie bezpieczeństwa, ale u innych może nie mieć wyraźnego efektu lub być nieprzyjemny. Jeśli dziecko pozostaje spokojniejsze lub rozluźnia się w takim kontakcie, zabawki oparte na rytmie i delikatnym ruchu mogą być dla niego potencjalnie wspierające. Jeśli natomiast dziecko odsuwa się, protestuje lub unika dotyku, oznacza to, że w danym momencie taki bodziec nie jest dla niego regulujący i lepiej go nie stosować. Dzieci różnią się tym, jakie sygnały sensoryczne pomagają im się wyciszyć.