Na 25 uczniów w klasie 22 chodzi na korepetycje. Nauczycielka: „To wina dzieci i rodziców”
Widzę to codziennie, stojąc przy tablicy i patrząc na twarze dzieci, które są coraz bardziej zmęczone szkołą. Coraz częściej mam wrażenie, że korepetycje stały się łatwą ucieczką, a nie realną pomocą.
Piszę do Państwa ten list jako nauczycielka z wieloletnim stażem, ale też jako mama. I piszę go z bezsilności, bo system, w którym funkcjonujemy, coraz bardziej rozmija się z tym, co naprawdę służy dzieciom. Korepetycje zamiast uwagi na lekcji W mojej klasie na 25 uczniów aż 22 chodzi na płatne korepetycje. Z matematyki, języka polskiego, angielskiego. Czasem z kilku przedmiotów naraz. I nie są to dzieci z poważnymi trudnościami, orzeczeniami czy zaległościami po długich chorobach. To zwykli uczniowie, którzy siedzą na lekcjach, ale myślami są zupełnie gdzie indziej. Widzę, jak patrzą w zeszyt, ale nie słuchają. Widzę, jak przepisują z tablicy bez zrozumienia. A potem słyszę, że „i tak wszystko jest tłumaczone na korkach”. To boli najbardziej. Bo jeśli dziecko od początku zakłada, że szkoła jest tylko formalnością, a nauka zaczyna się dopiero po południu u prywatnego nauczyciela, to coś tu poszło bardzo nie tak. Rola rodziców w nauce dzieci Coraz częściej mam wrażenie, że rodzice oddali odpowiedzialność za naukę dzieci w obce ręce. Płacą i oczekują efektów. Bez rozmowy, bez sprawdzenia zeszytu, bez zapytania, czego dziecko nie rozumie. Korepetytor ma „załatwić sprawę”. A przecież wystarczyłoby czasem 20 minut wspólnego siedzenia przy biurku. Spokojnej rozmowy, przeczytania polecenia jeszcze raz, wytłumaczenia własnymi słowami. Nie każdy rodzic musi znać się na wszystkim, ale każdy może być obok. Zainteresowanie robi ogromną różnicę. Dziecko, które czuje wsparcie w domu, zupełnie inaczej podchodzi do nauki. Większość korepetycji jest zbędna Nie twierdzę, że korepetycje są złem. Są potrzebne w konkretnych sytuacjach. Ale dziś stały się normą, a nie wyjątkiem. I to jest problem. Większość tych płatnych lekcji byłaby po prostu niepotrzebna, gdyby dzieci uważały na lekcjach, a rodzice pomagali dzieciom w nauce w domach. Dzieci są przemęczone. Szkoła, potem korepetycje, prace domowe, brak czasu na odpoczynek. A wystarczyłoby zwolnić tempo i wrócić do podstaw. Skupić się na tym, co dzieje się tu i teraz, w klasie. Szkoła nie jest idealna, nauczyciele też nie. Ale bez współpracy z domem nie zadziała żaden system. Elżbieta, nauczycielka języka polskiego Komentarz redakcji: Z najnowszych badań CBOS wynika, że w polskich szkołach coraz częściej problemem nie są już tylko słabe oceny, ale samo przyswajanie wiedzy. Uczniom trudniej skupić się na lekcjach, zrozumieć materiał i zapamiętać podstawowe informacje. Jeszcze dekadę temu korepetycje były rozwiązaniem dla nielicznych – korzystał z nich mniej więcej co siódmy uczeń, głównie ten, który nie nadążał z bieżącymi lekcjami. Dziś skala zjawiska jest znacznie większa. Aktualne dane pokazują, że na dodatkowe, płatne zajęcia uczęszcza już co trzeci uczeń. Okazuje się, że jeszcze kilka lat temu korepetycje były wyraźnym sygnałem, że uczeń ma poważne trudności z nauką. Trafiali na nie przede wszystkim ci, którzy mieli duże zaległości lub nie radzili sobie z konkretnymi przedmiotami, takimi jak matematyka albo język polski. Obecnie znaczenie korepetycji coraz częściej się zmienia. Dodatkowe lekcje bywają postrzegane jako forma rozwoju, sposób na poszerzanie wiedzy, wzmacnianie mocnych stron czy inwestycja w przyszłość dziecka. Wielu rodziców wychodzi z założenia, że korepetycje zwiększą edukacyjne szanse ich dzieci, nawet jeśli na co dzień funkcjonują one w szkole bez większych problemów. Źródło: CBOS Zobacz też: 10 bajek, które powinny być zakazane. „Jeśli dziecko je ogląda, szkodzisz jego rozwojowi”
Wiele osób wykłada się na tym kontrowersyjnym zadaniu. 100 lat temu wynik byłby inny
Czy potrafisz rozwiązać to pozornie proste równanie: 48÷2(9+3)? Choć dziś wystarczy wpisać je w wyszukiwarkę, by w kilka sekund uzyskać poprawny wynik, ponad 100 lat temu zostałby on uznany za błąd.
Równanie 48÷2(9+3) z pozoru wydaje się proste, jednak jego rozwiązanie wywołuje ogromne emocje wśród internautów. Wszystko za sprawą dwóch potencjalnych odpowiedzi: 2 oraz 288. Różnice wynikają z tego, jak dana osoba interpretuje kolejność wykonywania działań matematycznych. Podczas gdy obecne zasady jasno wskazują prawidłowy wynik, w 1917 roku taka odpowiedź zostałaby uznana za błędną. Jaka jest poprawna kolejność działań matematycznych? Zgodnie z aktualnymi zasadami matematycznymi kolejność wykonywania działań przedstawia się następująco: najpierw działania w nawiasach, dalej potęgowanie, później mnożenie i dzielenie (od lewej do prawej), na końcu dodawanie i odejmowanie (również od lewej do prawej). Kiedy w równaniu pojawiają się mnożenie i dzielenie obok siebie, należy wykonywać je w kolejności występowania – czyli od lewej do prawej strony. Dlatego tak istotne jest, aby nie przypisywać nieuzasadnionego pierwszeństwa nawiasowi, który symbolizuje mnożenie. Jak obliczyć równanie 48÷2(9+3)? Rozwiązanie krok po kroku W omawianym równaniu 48÷2(9+3) zaczynamy od dodawania w nawiasie. Następnie wykonujemy dzielenie, bo to ono pojawia się pierwsze w zadaniu, na końcu mnożenie. Przejdźmy przez proces rozwiązania równania krok po kroku: 48÷2(9+3)=? 48÷2(12)=? 24x12=288 Prawidłowa odpowiedź to 288. Błędne rozwiązanie może pojawić się, jeśli potraktujemy nawias jako priorytetowy element działania. Taka interpretacja jest niezgodna z obecnie obowiązującymi zasadami matematyki, choć – jak wskazuje Presh Talwalkar – ponad 100 lat temu mogła być uznana za prawidłową. Co zmieniło się od 1917 roku w zasadach matematyki? Źródłem kontrowersji jest różna interpretacja pozostałego nawiasu w wyrażeniu. Dla niektórych oznacza on pierwszeństwo wykonania działania, co prowadzi do wyniku 2, inni traktują go jako mnożenie, które należy wykonać zgodnie z zasadami kolejności, dając wynik 288. O tym zagadnieniu mówi również matematyk Presh Talwalkar na swoim kanale YouTube MindYourDecisions, analizując, dlaczego ten zapis potrafi zmylić nawet osoby mające dobrą znajomość matematyki. View oEmbed on the source website W 1917 roku zasady matematyczne były inne niż obecnie. Wówczas nie istniał jednolity standard zapisu działań arytmetycznych, a użycie nawiasu bezpośrednio po liczbie często oznaczało, że należy wykonać mnożenie przed dzieleniem, niezależnie od kolejności występowania działań. Taka praktyka mogła prowadzić do wyniku 2 jako poprawnego. Zmiany w systemie edukacji oraz standaryzacja zasad matematycznych doprowadziły do ujednolicenia metod wykonywania działań. Obecnie matematyka bazuje na jednolitych regułach, według których mnożenie i dzielenie mają ten sam priorytet i są wykonywane od lewej do prawej strony. Zobacz także: Tajemnicze trójki rozkładają dorosłych na łopatki. Dziecko obliczy to równanie w 30 sekund
Córka napisała kartkówkę najlepiej w klasie. Zamiast pochwały, spotkała ją kara
Moja córka dostała najlepszy wynik z kartkówki. I właśnie wtedy dowiedziała się, że sukces w szkole potrafi boleć bardziej niż porażka.
Szkoła powinna być miejscem, które ma wzmacniać dzieci. Tymczasem moja córka wróciła pewnego dnia ze szkoły blada, z drżącym głosem. „Mamo, pani powiedziała, że muszę dzisiaj jeszcze raz odpowiedzieć – na głos, przy biurku. Bo nie wierzy, że sama napisałam kartkówkę”. „Przecież ty nigdy tak dobrze nie piszesz” Nie będę udawać – moja córka nigdy nie była „tą najlepszą”. Z matematyką jej się nie układało. Trójki, czasem czwórki, sporo stresu i niepewności. Ale tym razem naprawdę siadła. Kilka wieczorów, dużo ćwiczeń, trochę mojej pomocy i jej uporu. Widziałam dumę w jej oczach, kiedy mówiła, że „chyba pierwszy raz wszystko rozumiała”. Kiedy przyszła z wynikiem – piątka, najlepsza w klasie – świętowałyśmy. To była ta jedna chwila, kiedy wreszcie uwierzyła, że może. A następnego dnia poszła do szkoły. „To niemożliwe, żebyś sama to napisała. Ty nigdy tak dobrze nie piszesz” – usłyszała. I zamiast gratulacji, dostała wezwanie do biurka. Miała jeszcze raz – ustnie – odpowiedzieć na pytania z kartkówki. Jeśli nie odpowie tak samo dobrze, ocena nie zostanie uznana. To nie była rozmowa. To był egzamin. Sam na sam, z napięciem, jakiego dorosły czasem nie udźwignie. Sukces, który trzeba było „udowodnić” Moja córka siedziała przy biurku i odpowiadała. Dłonie jej drżały, głos się łamał. Wiedziała, że każde potknięcie będzie dowodem winy. I że cała jej praca może pójść na marne. „Mamo, czułam się jak oszustka, choć nic złego nie zrobiłam” – powiedziała wieczorem. To zdanie najbardziej rozdarło mi serce. Bo kara w tej historii nie polegała na tym, że odebrano jej ocenę. Kara polegała na braku zaufania. Na zawstydzeniu. Na publicznym podważeniu jej wartości. I na tym, że dziecko musiało udowodnić swoją niewinność tylko dlatego, że… poradziło sobie lepiej niż zwykle. Dzieci bardzo szybko uczą się, że lepiej się nie wychylać Patrzę na to od lat – jako mama, redaktorka, obserwatorka świata rodziców. Dzieci uczą się błyskawicznie: jeśli jesteś słaby – masz wsparcie, jeśli nagle ci wychodzi – budzisz podejrzenia. To nie jest opowieść o jednej nauczycielce. To historia o systemie, w którym sukces dziecka, które dotąd miało trudności, traktuje się jak błąd w matrycy. A przecież rozwój wygląda właśnie tak: najpierw długo jest trudno. A potem – czasem nagle – zapala się światło. Czy naprawdę chcemy je gasić pytaniem: „Na pewno sama to zrobiłaś?” I czy zdajemy sobie sprawę, jak głęboko zapada w dziecko doświadczenie, w którym zaufanie trzeba dopiero „zarobić”? Co powiedziałam mojej córce–— i co mówię dziś sobie Wieczorem usiadłyśmy razem. Powiedziałam jej, że jej praca ma wartość. Że to, co zrobiła, było prawdziwym wysiłkiem. I że dorosłym też zdarza się popełniać błędy – także te, które ranią. Czy ocena została uznana? Tak, po ustnym odpytywaniu. Ale ta historia nie skończyła się wtedy. Skończyła się dopiero, gdy zobaczyłam, że moja córka przed kolejną kartkówką… nie chciała już się starać. „Bo jak mi wyjdzie za dobrze, to znowu mnie wezmą do odpowiedzi”. I to jest dla mnie najboleśniejsze. Bo szkoła ma uczyć wiedzy – ale też zaufania do siebie. A tego dnia nauczyła jej czegoś odwrotnego: że nawet kiedy robisz wszystko dobrze, możesz zostać postawiona pod ścianą. Sukces nie powinien być podejrzany Dlatego piszę ten tekst – nie po to, by atakować nauczycieli. Piszę go po to, żeby przypomnieć: dzieci rosną w zaufaniu. A kiedy odbieramy im prawo do dumy z własnej pracy, zostawiamy w nich ślad, który zostaje na długo. Jeśli Twoje dziecko pewnego dnia wróci dumne z piątki – uciesz się razem z nim. Zapytaj, jak do tego doszło, co pomogło, czego się nauczyło. I jeśli kiedyś ktoś zakwestionuje ten sukces – bądź po jego stronie. Bo dzieci wcale nie potrzebują, żebyśmy je chronili przed porażką. Potrzebują, żebyśmy nie karali ich za to, że wreszcie im wyszło.
To jedno zdanie wraca w klasach tuż przed feriami. I potrafi naprawdę zaboleć
W styczniu w klasach zaczyna krążyć to samo pytanie. Dla jednych to zwykła rozmowa, dla innych – źródło wstydu, porównań i poczucia bycia gorszym.
Słyszysz je od dzieci, nauczycieli, rodziców. I nagle orientujesz się, że nie dla wszystkich ferie są beztroskim czasem. Zbliżają się ferie i w szkolnych klasach zaczyna się mała loteria. Kto jedzie w góry, kto na narty, kto do babci, kto za granicę. Z pozoru zwykłe rozmowy. A jednak od lat zauważam, że jedno pytanie – rzucane często mimochodem – staje się dla wielu dzieci prawdziwą próbą sił. I czasem boli bardziej, niż dorośli są w stanie zauważyć. Piszę o tym jako mama, dziennikarka i ktoś, kto z bliska słyszy dziecięce rozmowy. I widzi te spojrzenia w dół, lekki uśmiech, nerwowe „jeszcze nie wiem”, które tak naprawdę znaczą: „nie jedziemy nigdzie”. „A gdzie jedziesz na ferie?” To właśnie to zdanie. Niby nic. Niby zwykła ciekawość. A jednak dla dziecka, które nigdzie nie jedzie – bo rodziców nie stać, bo mają za dużo pracy, bo jest choroba, rozwód, kredyt, życie – to pytanie potrafi wbić się w serce. W klasie zaczyna się wtedy coś w rodzaju subtelnego rankingu: kto ma fajniejsze plany, kto ciekawsze wyjazdy, kto jedzie dalej, wyżej, drożej. I nie – nie chodzi o to, że nie wolno opowiadać o swoich feriach. Chodzi o świadomość. O to, że nie każde dziecko wróci po przerwie z nową historią o stoku czy hotelu z basenem. Że niektóre ferie będą wyglądały jak dwa tygodnie na osiedlowym placu zabaw, Netflixie i ciepłej herbacie. Dzieci czują więcej, niż nam się wydaje Słyszałam kiedyś, jak dziewczynka szeptem mówi do koleżanki: „powiedz, że nie wiem, dobra?”. Nie była w stanie przyznać, że zostaje w domu. Bała się śmiechu? Oceny? A może po prostu wstydu, który trudno nazwać. Z wiekiem niby to mija, ale nie do końca. Kompleksy, porównywanie się, to poczucie „mam mniej niż inni” – często biorą się właśnie z takich drobiazgów. Z pozoru niewinnych rozmów, które odsłaniają różnice w możliwościach naszych rodzin. I wtedy dociera do mnie, jak ważne jest, byśmy – dorośli – mieli w sobie trochę więcej czułości dla tych dzieci, które nie odpowiadają z entuzjazmem. Co możemy zrobić? Nie jestem zwolenniczką zakazów typu „nie rozmawiajmy o feriach”. To byłoby sztuczne. Ale możemy: nie zaczynać rozmów od porównań i wyciągania planów od wszystkich po kolei, zauważać te dzieci, które milczą, pokazywać, że dobre ferie to nie tylko wyjazd. Bo czasem największym luksusem jest po prostu święty spokój. Ciepłe kakao. Planszówki. Kino w domu. Spacer w śniegu (albo deszczu, bo wiadomo – polska zima). Ferie to nie konkurs I to jest chyba najważniejsze zdanie, jakie chcę tu zapisać: ferie to nie ranking. Nie są miernikiem rodzicielskiej „zaradności” ani dziecięcej „fajności”. Jeśli Twoje dziecko jedzie w góry – super. Niech się cieszy. Jeśli Twoje dziecko zostaje w domu – też super. Jego wartość nie spada tylko dlatego, że nie spakuje walizki. A tamto „niewinne” pytanie? Może warto powiedzieć je trochę ciszej. Trochę delikatniej. Z myślą o tych, którzy odpowiedzą krótkim: „nigdzie”, a potem odwrócą wzrok. Bo nawet jeśli dla nas to tylko zdanie – dla nich potrafi być całą historią.
„Nie dam rady odpieluchować 3-latki”. Matka oburzona wymaganiami przedszkola
Rekrutacja do przedszkoli jeszcze się nie zaczęła, a emocje już sięgają zenitu. Trafił do nas list od mamy 2-letniej dziewczynki, która – szukając odpowiedniej placówki – natknęła się na warunek, który ją zszokował. Czy przedszkole naprawdę ma prawo stawiać takie wymagania?
„Moja córka ma dopiero dwa lata. Już teraz czuję presję” Piszę do was, bo czuję ogromną frustrację i bezsilność. Moja córka skończyła dwa lata we wrześniu. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, we wrześniu 2026 roku miałaby rozpocząć przedszkole jako trzylatka. To przecież normalny wiek. Taki, w którym wiele dzieci dopiero oswaja się z nocnikiem. Zaczęłam już rozglądać się za placówką – wiem, że rekrutacje ruszają pod koniec lutego, na początku marca, a dobre przedszkola szybko się zapełniają. Zadzwoniłam więc do jednej z nich, żeby zapytać o ofertę, adaptację, podejście do dzieci. I wtedy usłyszałam coś, co ścięło mnie z nóg – „dzieci przyjmowane do przedszkola powinny być odpieluchowane”. Odłożyłam słuchawkę z poczuciem, że ktoś właśnie postawił mi nierealne wymagania. Starszy syn odpieluchował się późno – i co z tego? Mam starszego syna, dziś ośmiolatka. Był w pieluchach długo – do czwartego roku życia. Próbowaliśmy wszystkiego – nocnik, nakładka, książeczki, nagrody, cierpliwość. Nic nie działało szybciej, niż pozwalała na to jego gotowość. Lekarka i psycholog uspokajali – rozwija się prawidłowo, po prostu potrzebuje czasu. Dziś jest samodzielnym, mądrym chłopcem. Nikt nie pyta, kiedy dokładnie przestał nosić pieluchę. Moja córka rozwija się bardzo podobnie. Widzę to – w emocjach, w tempie, w reakcjach. I naprawdę boję się, że mimo starań nie będzie w pełni odpieluchowana na czas. Czy to oznacza, że nie zasługuje na miejsce w przedszkolu? Przedszkole to edukacja czy selekcja „gotowych” dzieci? Najbardziej boli mnie ton tych wymagań – zero elastyczności, zero zrozumienia. Jakby każde dziecko było produktem, który musi spełniać checklistę, inaczej odpada. Rozumiem organizację pracy, rozumiem trudności kadrowe. Ale czy naprawdę rozwiązaniem jest przerzucanie całej odpowiedzialności na rodziców? Czy przedszkole nie powinno wspierać dzieci w nauce samodzielności, zamiast oczekiwać, że przyjdą już „gotowe”? Mam wrażenie, że coraz częściej zapominamy, czym jest rozwój dziecka – nierówny, indywidualny, niepodlegający sztywnym terminom. Komentarz redakcji Wymóg pełnego odpieluchowania bywa spotykany w regulaminach przedszkoli, ale warto pamiętać – prawo oświatowe nie uzależnia przyjęcia dziecka do przedszkola od tej umiejętności. Trzylatek ma prawo być na różnym etapie rozwoju, także w sferze fizjologicznej. List tej mamy pokazuje coś jeszcze – jak wcześnie zaczyna się presja i selekcja, które niewiele mają wspólnego z realnymi potrzebami dzieci. Warto pytać, rozmawiać i nie bać się kwestionować zasad, które z troską o rozwój mają niewiele wspólnego. Napisz do nas: redakcja@mamotoja.pl Zobacz także: Umęczyłam się z odpieluchowaniem synka, a panie wszystko zepsuły. Weszłam do sali i popłynęły mi łzy
Gdy syn się złości, powtarzam mu to zdanie niczym mantrę. Wystarczają 4 słowa
Kiedy mój syn wpada w złość, nie wygłaszam kazań, nie moralizuję i nie pytam, dlaczego „znowu robi scenę”. Zamiast tego powtarzam mu cztery proste słowa – i widzę, jak jego napięcie powoli opada.
Wydawałoby się, że już nic mnie nie zaskoczy w temacie wychowania dzieci. A jednak – najbardziej przełomowa okazała się najprostsza lekcja. Nie o narzędziach, metodach i „systemach”, ale o słowach, które potrafią otulić emocje dziecka, zamiast je tłumić. Te cztery słowa, które powtarzam mojemu synowi, brzmią: „Masz prawo tak czuć”. To wszystko. Bez dodatku „ale”, bez dopowiedzeń o tym, że „inni mają gorzej”. I – co ważne – bez unieważniania jego emocji. Dlaczego te słowa działają? Kiedyś, gdy mój syn wpadał w złość, automatycznie włączał mi się tryb „dorosłej logiki”. Mówiłam: „Przecież to nic takiego”, „Uspokój się”, „Nie ma o co płakać”. Myślałam, że mu pomagam. W praktyce robiłam coś zupełnie odwrotnego – dawałam mu sygnał, że jego emocje są niewłaściwe. Że są problemem. Dzieci nie mają jeszcze dojrzałego układu nerwowego. One nie umieją od razu regulować swoich emocji. A my – dorośli – często oczekujemy od nich rzeczy, z którymi sami mamy trudność. Kiedy więc słyszy ode mnie: „Masz prawo tak czuć”, dzieje się coś ważnego. Jego ciało przestaje walczyć. Nie musi już „udowadniać”, że jego złość jest prawdziwa. Może po prostu być. I wtedy dopiero – kiedy emocja jest nazwana i zaakceptowana – pojawia się przestrzeń na rozmowę. To nie znaczy, że wszystko wolno Akceptacja emocji nie oznacza akceptacji każdego zachowania. Zdarza się, że moje dziecko krzyczy, trzaska drzwiami, rzuca rzeczami. Wtedy mówię: „Masz prawo tak czuć. Nie masz prawa rzucać zabawkami. Zadbam, żeby było bezpiecznie”. Granica jest jasno postawiona, ale emocja – nadal uznana. Jako społeczeństwo wciąż uczymy się tego, że złość to nie jest „złe” uczucie. To sygnał. Informacja. Wołanie o pomoc, a czasem zwykła frustracja po długim dniu. I wiecie, jaka jest największa zmiana? Kiedy ja uznałam jego emocje, zaczęłam też inaczej patrzeć na swoje. Czego nauczyły mnie te cztery słowa? Po pierwsze – cierpliwości. Bo to nie jest magiczne zaklęcie. Ono nie zawsze od razu ucisza burzę. Ale sprawia, że ta burza nie jest już samotna. Po drugie – bliskości. Mój syn coraz częściej mówi mi: „Mamo, jestem zły” albo „Jest mi smutno”. On wie, że u mnie emocje są bezpieczne. Po trzecie – pokory. Bo czasem ta złość jest reakcją na moje zmęczenie, brak czasu, przegadane „za chwilę”. Dzieci są jak lustra – odbijają nasze napięcia, niewypowiedziane frustracje, niewyspanie. Dzieci potrzebują przede wszystkim zrozumienia Nie idealnej matki. Nie taty, który nigdy nie podniesie głosu. Potrzebują dorosłych, którzy potrafią powiedzieć: „Widzę Cię”, „Słyszę Cię”, „Twoje emocje mają znaczenie”. Te cztery słowa – „masz prawo tak czuć” – to dla mnie kwintesencja rodzicielstwa pełnego szacunku. Słowa, które budują most zamiast muru. I tak, czasem wypowiadam je także… do siebie. Bo my, dorośli, też ciągle uczymy się pozwalać sobie na emocje. Bez wstydu. Bez ocen. A może właśnie od tego wszystko się zaczyna?
Rodzice nie chcą przyjmować księdza po kolędzie. „Rok temu nastraszył mi dziecko”
Do dziś pamiętam ten wieczór, chociaż minął już prawie rok. Wystarczyło kilka zdań wypowiedzianych przez dorosłego człowieka, żeby moje dziecko przez wiele tygodni bało się zasypiać.
Szanowna Redakcjo, w zeszłym roku, podczas kolędy, wydarzyło się coś, co sprawiło, że teraz już nie otworzymy drzwi księdzu. Piszę to bez złości, ale z ogromnym smutkiem, bo z mężem jesteśmy głęboko wierzący. Kolęda, która zostawiła strach w dziecku Kiedy ksiądz przyszedł do nas po kolędzie, atmosfera była normalna. Nasze dziecko usiadło obok, trochę nieśmiało, ale grzecznie. Padło pytanie o religię w szkole. Mój syn ma siedem lat, odpowiedział szczerze, że nie lubi tych lekcji, bo jest nudno. Nie był arogancki. Powiedział to cicho, jak dziecko, które jeszcze nie wie, że za szczerość można dostać karę. Wtedy usłyszał, że „takie dzieci idą do piekła”. Jedno zdanie wypowiedziane niby półżartem, niby „wychowawczo”. Dla dorosłego to może nic. Dla dziecka – koniec świata. Od tamtej pory zaczęły pojawiać się pytania o śmierć, o karę, o to, czy Bóg go nie lubi. Były nocne pobudki, płacz i strach przed snem. Tego nie da się cofnąć, mam do księdza ogromny żal. W tym roku nie przyjmiemy księdza po kolędzie Długo się zastanawiałam. Wychowałam się w domu, gdzie kolęda była oczywistością. Zawsze sprzątanie, ciasto, stres. Ale nigdy strach. Teraz mam własne dziecko i wiem jedno – moim obowiązkiem jest je chronić. Nawet wtedy, gdy ktoś uzna, że przesadzam. Jeżeli dorosły nie potrafi dobrać słów do kilkuletniego dziecka, to ja muszę zareagować. Nie chcę kolejnej rozmowy, kolejnych „żartów”, kolejnego tłumaczenia, że „ksiądz tak nie chciał”. Skutki już były. Nie zgadzam się na takie straszenie mojego syna. Wiara bez strachu i poczucia winy Uczę dziecko, że wiara nie polega na straszeniu, nie jest oparta na piekle i karze. Uważam, że pytania są normalne, a wątpliwości nie czynią z nikogo złego człowieka. Jeżeli religia ma mieć sens, to powinna dawać spokój, a nie lęk. Nie zamykam drzwi Kościołowi. Zamykam je tylko strachowi i niekompetentnym ludziom. Może kiedyś znowu je otworzę. Dziś wybieram bezpieczeństwo emocjonalne mojego dziecka. Chciałabym, żeby dorośli – wszyscy dorośli – pamiętali, że parę źle dobranych, głupich słów może zostać w dziecku na całe życie. Monika Ż. Napisz do nas: redakcja@mamotoja.pl Zobacz też: Toksyczni rodzice rujnują życie dziecka. Po tych 10 zdaniach trudno się podnieść
Wstyd, że dorośli nie dają rady tego policzyć. Dziecku wystarczy 15 sekund
Zagadka 60÷6(9+1) wydaje się dziecinnie prosta, ale to właśnie dorośli masowo się na niej wykładają. W sieci trwa gorąca dyskusja – czy prawidłowa odpowiedź to 1 czy 100? A może 20?
Z pozoru banalna zagadka matematyczna 60÷6(9+1) wzbudza ogromne emocje wśród internautów. Choć wielu dorosłych uważa się za osoby biegłe w podstawowych działaniach matematycznych, to właśnie oni najczęściej padają ofiarą tej pułapki. Co ciekawe, dzieci – które dopiero uczą się matematyki – często rozwiązują ją bezbłędnie. Ta sytuacja stała się tematem gorącej dyskusji w sieci. Pod wpisem, który pojawił się na platformie X (dawniej Twitter), pojawiło się prawie 400 komentarzy. Internauci spierali się, jaka jest prawidłowa odpowiedź: 1 czy 100? Pojawiały się również inne wyniki, takie jak 91 czy 20, co tylko potwierdza, jak dużym wyzwaniem może być poprawne rozwiązanie tej łamigłówki... Jaka jest prawidłowa odpowiedź? Aby rozwiązać zagadkę 60÷6(9+1), należy przypomnieć sobie zasady kolejności wykonywania działań matematycznych. Są one następujące: działania w nawiasach, potęgowanie, mnożenie i dzielenie (od lewej do prawej), dodawanie i odejmowanie (od lewej do prawej). Stosując te reguły: Najpierw rozwiązujemy nawias: 9+1 = 10, Następnie wykonujemy dzielenie i mnożenie od lewej do prawej: 60÷6 = 10, Potem 10×10 = 100. Ostateczny wynik to 100. Wielu dorosłych popełnia błąd, ponieważ zakłada, że mnożenie powinno być wykonane przed dzieleniem, co skutkuje obliczeniem 60÷60 = 1. To fundamentalne nieporozumienie pokazuje, jak łatwo zapomnieć podstawowe zasady matematyki. Reakcje internautów – 400 komentarzy pełnych emocji Pod wpisem z zagadką na platformie X rozpętała się prawdziwa burza. Użytkownicy dzielili się swoimi odpowiedziami, argumentowali sposoby rozwiązania i próbowali przekonać innych do swoich racji. Pojawiły się dwa dominujące obozy: zwolennicy odpowiedzi 100 oraz ci, którzy uznali, że prawidłowy wynik to 1. View oEmbed on the source website Matematyka oczami dziecka i dorosłego Ciekawym aspektem zagadki jest różnica w sposobie jej rozwiązywania przez dzieci i dorosłych. Dzieci, które dopiero uczą się matematyki i nie są obciążone „skrótami myślowymi” dorosłych, często podchodzą do problemu metodycznie, zgodnie z poznanymi zasadami. Dorośli natomiast, posługując się intuicją i przyzwyczajeniami, mogą błędnie zinterpretować kolejność działań. Skutkuje to nie tylko błędnymi wynikami, ale też frustracją i wstydem. Ta prosta zagadka matematyczna obnaża luki w podstawowej wiedzy wielu dorosłych. Zobacz także: Rozruszaj szare komórki: czy odpowiedź A jest poprawna? To zagadka dla myślących
Rodzice chętnie podają to dzieciom w sylwestra. „Jak mogą być tak bezmyślni?”
Zbliża się sylwester i znów wracają do mnie obrazy sprzed roku. Widoki, które budzą we mnie ten sam niepokój i poczucie, że jako dorośli przekraczamy granicę, do której nie powinniśmy się nawet zbliżać.
Szanowna Redakcjo, piszę ten list jeszcze przed sylwestrem, bo wiem, co za chwilę znów się wydarzy. Nie dlatego, że się domyślam. Widziałam to wielokrotnie w poprzednich latach. U rodziny, u znajomych, na większych spotkaniach i małych domówkach. Ten sam schemat, te same uśmiechy, te same kieliszki w dziecięcych dłoniach. Dorośli szykują się do toastu, ktoś odlicza sekundy do północy, a obok stoją dzieci. Kilkulatki, przedszkolaki, czasem nawet zupełne maluchy. Każde z własnym kieliszkiem, bo przecież nie mogą być gorsze. W środku kolorowy napój bezalkoholowy, słodki, musujący, sprzedawany jako coś niewinnego. Patrzyłam na to już tyle razy, że przestałam się dziwić, a zaczęłam się bać. To nie jest niewinna tradycja Za pierwszym razem usłyszałam, że przesadzam. Że to tylko sok czy oranżada. Że bez procentów, więc o co chodzi. Z czasem zaczęłam zwracać uwagę na coś więcej. Na skład, na ilość cukru, na sztuczne dodatki, których na co dzień raczej byśmy dzieciom nie podali. A w sylwestra nagle wszystko przestaje mieć znaczenie. Najbardziej wstrząsnęło mną to, co zobaczyłam dwa lata temu. Rodzice nalewający taki napój rocznemu dziecku. Z uśmiechem, bez cienia wątpliwości. Kiedy zapytałam, czy to na pewno dobry pomysł, usłyszałam odpowiedź, która do dziś brzmi mi w głowie. Jak zabawa, to zabawa. Stałam obok i nie wiedziałam, co powiedzieć, bo to już nie była kwestia gustu, tylko granicy zdrowego rozsądku. Dzieci uczą się, że picie jest nieodłącznym elementem zabawy Z roku na rok coraz bardziej widzę, że problem nie kończy się na samym napoju. Chodzi o wzorzec, który przekazujemy. Dzieci patrzą na nas uważnie. Widzą, że każda ważna chwila zaczyna się od butelki i toastu. Dostają swoją wersję, bo chcemy, żeby poczuły się dorosłe, jak część wspólnoty. Tylko że w ten sposób uczymy je, że bez picia nie ma świętowania. Że radość, sukces, nowy rok zawsze muszą mieć smak musującego napoju w kieliszku. Nawet jeśli dziś to tylko wersja bezalkoholowa, sam rytuał zostaje w głowie na długo. Potem dziwimy się, że młodzi ludzie tak szybko sięgają po procenty i traktują je jako coś oczywistego. Przed kolejnym sylwestrem warto się zatrzymać i pomyśleć Wiem, że za kilka dni znów zobaczę te same sceny. Te same argumenty, że przecież nic się nie stanie. A przecież dzieci nie potrzebują szampana, żeby się dobrze bawić. Nie potrzebują kieliszków, toastów ani udawania dorosłości. Potrzebują naszej obecności, wspólnego śmiechu, zabaw, rozmów, poczucia bezpieczeństwa. Sylwester to tylko jedna noc, ale schematy, które wtedy pokazujemy, zostają z nimi na lata. Może warto w tym roku zrobić coś inaczej. Choćby po to, żeby za kilka lat nie zadawać sobie pytania, gdzie popełniliśmy błąd. Z poważaniem, Gabriela Napisz do nas: redakcja@mamotoja.pl Zobacz też: Te dzieci są najbystrzejsze. Ich rodzice przestrzegają 3 domowych zasad
Rozruszaj szare komórki: czy odpowiedź A jest poprawna? To zagadka dla myślących
Z pozoru banalna zagadka matematyczna opublikowana na Instagramie wywołała istną burzę – niemal 2000 komentarzy, kłótnie i emocjonalne reakcje internautów. A ty wiesz, która odpowiedź jest poprawna?
Na Instagramowym profilu użytkowniczki @matylene pojawiła się zagadka matematyczna, która niespodziewanie rozpaliła internautów do czerwoności. Treść zagadki wydawała się prosta – należy wskazać, która z podanych kwot jest najbliższa 100 zł. Zadanie brzmi następująco: spośród czterech kwot – 95,50 zł, 102,99 zł, 103,89 zł i 97,99 zł – należy wybrać tę, która jest najbliższa 100 zł. Choć pytanie wygląda jak typowa zagadka matematyczna, wielu internautów zaczęło doszukiwać się w nim podchwytliwości, co tylko spotęgowało emocje. Rachunki nie kłamią: która kwota naprawdę jest najbliżej 100 zł? Wielu użytkowników Instagrama niemal natychmiastowo wskazało odpowiedź A jako poprawną. W ich opinii – jeśli zagadkę potraktować jako wizualną lub podchwytliwą – odpowiedź A, czyli 95,50 zł, znajduje się najbliżej 100 zł. To wystarczyło, by rozpocząć istną internetową batalię. Analiza matematyczna pozwala jednak spojrzeć na sprawę z chłodnym dystansem. Wystarczy rozłożyć zadanie na czynniki pierwsze i wykonać proste odejmowanie, by sprawdzić, jak bardzo każda z kwot różni się od 100 zł: a) 100 zł - 95,50 zł = 4,50 zł b) 102,99 zł - 100 zł = 2,99 zł c) 103,89 zł - 100 zł = 3,89 zł d) 100 zł - 97,99 zł = 2,01 zł Na podstawie tych wyników najbliższą kwotą do 100 zł jest 97,99 zł, czyli odpowiedź D. To właśnie ta opcja powinna zostać uznana za poprawną – przynajmniej z matematycznego punktu widzenia. Kreatywność kontra matematyka – dwa podejścia do jednej zagadki Cała sytuacja pokazuje, jak różnie można podchodzić do tego typu zagadek – jedni wybierają podejście kreatywne i szukają drugiego dna, inni trzymają się faktów i matematyki. Ci pierwsi mogą traktować zagadkę jako wizualną łamigłówkę, gdzie liczy się pozycja odpowiedzi, a nie jej wartość liczbowa. Dla drugich liczą się wyłącznie liczby – a matematyka nie pozostawia złudzeń. Ta rozbieżność w podejściu okazała się paliwem dla burzliwej dyskusji. Komentarze pod postem przeplatały się od żartobliwych po wręcz agresywne. Niektórzy zarzucali autorkom brak powagi, inni bronili swoich typów z niemal naukowym zacięciem. W rezultacie powstała sytuacja, w której jedna zagadka matematyczna zainspirowała tysiące ludzi do dyskusji. A to wszystko pokazuje, że nawet najprostsze pytania mogą prowadzić do najbardziej złożonych rozmów, kiedy do głosu dochodzą emocje, różne sposoby myślenia i brak jednoznacznej interpretacji. Zobacz także: Z pozoru banał, ale za dużo nawiasów. Obliczysz to równanie bez kalkulatora?
Hilda – historia, pochodzenie, znane posiadaczki
Hilda to żeńskie imię o silnym, germańskim rodowodzie, którego znaczenie wiąże się z walką, odwagą i wewnętrzną siłą. Choć w Polsce należy do imion rzadkich, w Europie Północnej i krajach anglosaskich było popularne już w średniowieczu. Imię to łączy w sobie wojowniczy charakter z mądrością i autorytetem.
Znaczenie imienia Hilda Znaczenie imienia Hilda wywodzi się z germańskiego rdzenia „hild”, który oznacza bitwę, walkę lub starcie. W sensie symbolicznym imię to odnosi się do osoby odważnej, zdolnej do stawiania czoła trudnościom i obrony swoich wartości. Hilda bywa interpretowana jako wojowniczka, ale także jako kobieta o silnym charakterze, konsekwentna i niezależna. W tradycji imię to niesie ze sobą ideę wewnętrznej mocy, determinacji oraz gotowości do działania. Hilda – pochodzenie Imię Hilda ma pochodzenie germańskie i było znane już wśród dawnych plemion północnoeuropejskich. Często występowało jako samodzielne imię lub skrócona forma imion złożonych, takich jak Brunhilda czy Hildegarda. W średniowieczu rozpowszechniło się w Anglii i Skandynawii, głównie za sprawą świętej Hildy z Whitby. W XIX wieku imię przeżyło renesans w krajach anglosaskich, a dziś funkcjonuje jako klasyczne, choć rzadkie imię żeńskie. Zdrobnienia imienia Hilda Zdrobnienia imienia Hilda nie są liczne, co wynika z jego krótkiej i zwartej formy. Najczęściej spotykane to Hildka, Hildi, Hildusia lub Hila. W językach obcych pojawiają się także formy takie jak Hilly czy Hildy. Zdrobnienia te nadają imieniu łagodniejszy, bardziej codzienny charakter, zachowując jednocześnie jego oryginalne brzmienie i siłę wynikającą z pierwotnego znaczenia. Imieniny Hilda Imieniny Hildy obchodzone są najczęściej 17 listopada, na pamiątkę świętej Hildy z Whitby. W niektórych kalendarzach można spotkać także inne daty, jednak listopadowy termin jest uznawany za najbardziej rozpowszechniony. Dzień ten bywa kojarzony z mądrością, refleksją i duchowym przewodnictwem, co nawiązuje do postaci patronki imienia. Imię Hilda dla dziecka Imię Hilda dla dziecka to wybór oryginalny i odważny, szczególnie w polskich realiach. Sprawdzi się u rodziców poszukujących imienia krótkiego, klasycznego, a jednocześnie rzadko spotykanego. Hilda dobrze brzmi zarówno w dzieciństwie, jak i w dorosłym życiu, co czyni je imieniem uniwersalnym. Niesie ze sobą przekaz siły, niezależności i konsekwencji, ale nie traci przy tym elegancji. Hilda – edukacja W sferze edukacji Hilda często przejawia zdolności analityczne oraz dużą samodzielność myślenia. To osoba dociekliwa, która nie zadowala się powierzchowną wiedzą. Chętnie zgłębia tematy, które ją interesują, i potrafi pracować systematycznie. Imię to bywa kojarzone z zamiłowaniem do nauk humanistycznych, historii, literatury lub filozofii, ale także z konsekwencją w naukach ścisłych. Hilda – rodzina i miłość W relacjach rodzinnych i uczuciowych Hilda jest osobą lojalną i odpowiedzialną. Ceni stabilność, szczerość oraz wzajemny szacunek. Choć bywa zdystansowana na początku znajomości, po zbudowaniu zaufania staje się oddaną partnerką i opoką dla bliskich. W rodzinie często pełni rolę osoby decyzyjnej, potrafiącej zachować spokój nawet w trudnych sytuacjach. Hilda – predyspozycje zawodowe Predyspozycje zawodowe Hildy wiążą się z samodzielnością, odpowiedzialnością i zdolnością do przewodzenia. Dobrze odnajduje się w zawodach wymagających konsekwencji i autorytetu, takich jak nauczycielka, prawniczka, badaczka czy menedżerka. Może również odnosić sukcesy w pracy twórczej, szczególnie tam, gdzie potrzebna jest dyscyplina i długofalowe planowanie. Znane Hildy Wśród znanych kobiet noszących to imię znajduje się święta Hilda z Whitby, angielska opatka i doradczyni władców z VII wieku. Współcześnie imię Hilda pojawia się także w świecie literatury, sztuki i kultury, m.in. wśród pisarek, artystek oraz bohaterek dzieł literackich i animowanych. Dzięki nim imię to zachowało swoją rozpoznawalność na arenie międzynarodowej. Hilda w innych językach Imię Hilda w innych językach zachowuje bardzo podobną formę. W języku angielskim, niemieckim i skandynawskich występuje jako Hilda, natomiast w wersjach rozszerzonych spotyka się formy Hilde lub Hildur. Ta uniwersalność sprawia, że imię jest łatwe do wymówienia i zrozumienia w różnych kulturach, co czyni je dobrym wyborem w środowisku międzynarodowym. Patroni imienia Hilda Patronką imienia Hilda jest święta Hilda z Whitby, żyjąca w VII wieku angielska opatka, znana z mądrości, sprawiedliwości i wpływu na rozwój Kościoła. Była cenioną doradczynią królów i duchownych oraz promotorką edukacji. Jej postać sprawia, że imię Hilda kojarzone jest nie tylko z siłą, ale również z autorytetem moralnym. Ciekawostki o imieniu Hilda Ciekawostką jest fakt, że imię Hilda występuje w mitologii nordyckiej w formie Hildr, jednej z walkirii. W kulturze popularnej imię to zyskało nowe życie dzięki literaturze i animacji, gdzie często przypisywane jest bohaterkom odważnym i niezależnym. Hilda bywa także wybierana jako imię symboliczne, podkreślające siłę kobiecej tożsamości. Hilda – szczęśliwa liczba Szczęśliwą liczbą dla imienia Hilda jest liczba 1. Symbolizuje ona niezależność, przywództwo i inicjatywę. Osoby związane z tą liczbą często dążą do samorealizacji i wyznaczania własnych ścieżek, co dobrze współgra z wojowniczym i zdecydowanym charakterem imienia. Hilda – szczęśliwy kamień Szczęśliwym kamieniem przypisywanym imieniu Hilda jest granat. Kamień ten symbolizuje odwagę, siłę witalną oraz ochronę. Uważa się, że wspiera determinację i pomaga zachować równowagę emocjonalną, co doskonale koresponduje z energią tego imienia. Hilda – szczęśliwy kolor Szczęśliwym kolorem dla Hildy jest czerwień, kojarzona z energią, siłą i działaniem. Kolor ten podkreśla zdecydowany charakter imienia oraz jego związek z odwagą i walką. Czerwień symbolizuje również pasję i pewność siebie. Odmiana imienia Hilda w języku polskim Mianownik (kto? co?): Hilda Dopełniacz (kogo? czego?): Hildy Celownik (komu? czemu?): Hildzie Biernik (kogo? co?): Hildę Narzędnik (z kim? z czym?): Hildą Miejscownik (o kim? o czym?): Hildzie Wołacz (o!): Hildo
„Już 3-latek może robić pranie”. Kiedy jest za wcześnie na obowiązki domowe?
„Moje dzieci w wieku trzech lat pomagały przy praniu i rozładowywały zmywarkę” – usłyszałam ostatnio od koleżanki i… zamarłam. Trzylatek i pranie? Zmywarka? Przez chwilę zastanawiałam się, czy to jeszcze wychowanie, czy już przesada. A potem zaczęłam drążyć temat – i okazało się, że odpowiedź wcale nie jest oczywista.
„On jest jeszcze taki mały” – najczęstszy argument rodziców Kiedy myślimy o obowiązkach domowych, przed oczami staje nam raczej uczeń podstawówki niż kilkulatek w rajstopkach. Wielu rodziców powtarza, że „ma jeszcze czas”, że dzieciństwo powinno być beztroskie, bez listy zadań do odhaczenia. I jasne – trzylatek nie powinien mieć grafików ani odpowiedzialności dorosłego. Ale obowiązki domowe to nie kara ani mus. To element codzienności, który – odpowiednio dobrany – może być dla dziecka naturalną formą nauki samodzielności. Problem zaczyna się wtedy, gdy myślimy o obowiązkach wyłącznie w kategoriach „roboty”, a nie wspólnego działania. Co naprawdę może zrobić 3-latek? Gdy koleżanka mówiła o „robieniu prania”, nie miała na myśli sortowania kolorów ani obsługi pralki. Chodziło o drobne czynności – wrzucenie skarpetek do bębna, zamknięcie drzwiczek. Podobnie ze zmywarką – trzylatek może wyjąć plastikowe miski, podać sztućce, pomóc ułożyć talerze na blacie. Eksperci są zgodni – w wieku 3 lat dzieci bardzo chcą naśladować dorosłych. Czują dumę, kiedy mogą „pomóc”. To idealny moment, by nie gasić tej potrzeby hasłem „zostaw, ja zrobię szybciej”. Gdzie jest granica i kiedy robi się za wcześnie? Za wcześnie jest wtedy, gdy obowiązki stają się źródłem stresu – dla dziecka albo dla rodzica. Jeśli trzylatek słyszy pretensje, że coś zrobił krzywo, wolno albo nie tak jak trzeba – to nie jest nauka odpowiedzialności, tylko frustracji. Obowiązki na tym etapie powinny być dobrowolne, krótkie i dostosowane do możliwości dziecka. Psychologowie podkreślają, że kluczowe jest nastawienie dorosłych – dziecko nie „pomaga”, bo musi, tylko dlatego, że jest częścią rodziny. Nie chodzi o perfekcyjnie złożone pranie, ale o budowanie poczucia sprawczości – „jestem ważny, mam swój udział”. Obowiązki to inwestycja w przyszłość Dzieci, które od najmłodszych lat uczestniczą w codziennych domowych czynnościach, w wieku szkolnym są bardziej samodzielne i pewne siebie. Nie dlatego, że wcześnie nauczyły się sprzątać, ale dlatego, że nikt im nie odebrał poczucia kompetencji. Może więc pytanie nie brzmi „czy 3-latek może robić pranie”, ale raczej – czy my, dorośli, potrafimy pozwolić dzieciom próbować, nawet jeśli oznacza to trochę chaosu w kuchni i kilka skarpetek obok kosza. Zobacz także: „Moje dziecko nie jest służącym”. A jednak obowiązki w przedszkolu uczą czegoś ważnego
„Dałam dziecku Piccolo i zaczęło się”. Psycholog mówi wprost o napoju w kieliszkach
Dałam dziecku kieliszek Piccolo, bo „to tylko zabawa”. Kilka minut później zrozumiałam, że ten niewinny gest mówi o dorosłych więcej, niż chcielibyśmy przyznać.
Kiedy pierwszy raz to zrobiłam, nie poczułam żadnego niepokoju. Były święta, stół uginał się od potraw, ktoś włączył kolędy, dzieci biegały między krzesłami. Piccolo stało obok kompotu i soku pomarańczowego. Kolorowa butelka, bąbelki, plastikowy kieliszek. „Przecież to bez alkoholu” – pomyślałam. Dałam dziecku kilka łyków. Uśmiech, śmiech, duma, że „pije jak dorośli”. I wtedy zaczęło się coś, czego zupełnie nie przewidziałam. Nie awantura. Nie dramat. Coś znacznie bardziej niepokojącego. To nie był smak. To był komunikat Dziecko nie skrzywiło się. Nie zapytało, co to właściwie jest. Zapytało coś innego: „A mogę jeszcze?”, „A kiedy znowu będziemy tak świętować?”, „To jest na specjalne okazje, prawda?”. I nagle dotarło do mnie, że w tym jednym geście – w tym małym kieliszku z bąbelkami – przekazałam znacznie więcej niż smak słodkiego napoju. Przekazałam komunikat o tym, czym są święta, dorosłość, radość i… alkohol. Nawet jeśli „bez”. Jako dziennikarka lifestylowa z ponad dwudziestoletnim doświadczeniem widziałam już wiele trendów wychowawczych, które zaczynały się niewinnie. Piccolo jest jednym z nich. Ładnie opakowanym, społecznie akceptowanym i – co najważniejsze – kompletnie niekwestionowanym przy świątecznym stole. „To tylko zabawa” – czyli co naprawdę normalizujemy Rozmawiałam z psychologiem dziecięcym, który nie owija w bawełnę. Mówi wprost: problemem nie jest płyn w butelce. Problemem jest symbolika. Bezalkoholowy „szampan” dla dzieci uczy, że celebracja, radość, ważne momenty wymagają konkretnego rytuału. Butelki. Kieliszka. Toastu. Nawet jeśli na początku to tylko sok z bąbelkami. Dziecko nie rozumie kontekstu kulturowego. Rozumie emocje i powtarzalność. Widzi, że dorośli wznoszą toast, śmieją się, mówią „na zdrowie”. Chce być częścią tego świata. Piccolo staje się przepustką do dorosłości – wersją demo. I to właśnie ten mechanizm jest najbardziej problematyczny. Święta pod lupą dziecka Święta są dla dzieci intensywne. Bodźce, zapachy, hałas, emocje dorosłych. Kiedy dokładamy do tego element „szampański”, nawet bezalkoholowy, dokładamy jeszcze jeden sygnał: że radość trzeba czymś podkręcić. Psycholog zwraca uwagę na coś, o czym rzadko mówimy głośno – dzieci uczą się regulowania emocji przez obserwację. Jeśli widzą, że dorosłym do świętowania potrzebne są bąbelki w kieliszku, zapamiętują to. Nawet jeśli dziś to tylko Piccolo. To nie znaczy, że każde dziecko, które napiło się bezalkoholowego „szampana”, będzie miało problem. To znaczy, że dokładamy cegiełkę do bardzo konkretnej narracji kulturowej. Moje poczucie winy przyszło później Nie przyszło od razu. Przyszło, kiedy dziecko zaczęło bawić się w „imprezę”. Nalewać wodę do kubków. Wznosić toasty. Mówić „teraz pijemy”. Zrozumiałam wtedy, że to nie była jednorazowa zabawa. To był wzorzec. I poczułam złość – nie na siebie, tylko na to, jak łatwo coś takiego przeszło bez refleksji. Jak bardzo jest „normalne”. Jak trudno w ogóle zakwestionować Piccolo, bo przecież „wszyscy tak robią”. Czy naprawdę tego potrzebujemy? Psycholog zadał mi jedno pytanie, które zostało ze mną na długo: „Jak inaczej możemy uczyć dzieci świętowania?”. Bez kieliszków. Bez udawania dorosłości. Bez kopiowania rytuałów, które są dla dzieci kompletnie niezrozumiałe, ale emocjonalnie bardzo nośne. Może przez wspólne gotowanie. Może przez świeczki. Może przez moment ciszy, rozmowy, śmiechu. Bez bąbelków, które mają imitować coś, czego dzieci i tak jeszcze nie potrzebują. Dziś wiem jedno: nie chodzi o demonizowanie rodziców. Chodzi o świadomość. O to, że nawet „niewinne” decyzje niosą ze sobą długofalowe znaczenia. I że czasem warto powiedzieć sobie wprost: nie wszystko, co wygląda jak zabawa, jest nią w oczach dziecka.
Sąsiedzi kłócą się o sylwestra w bloku. „Idź z dzieckiem do kościoła, tam będzie cicho”
Sylwester w bloku potrafi rozpalić emocje bardziej niż fajerwerki. Jedni chcą świętować do rana, inni marzą tylko o ciszy i spokojnym śnie dziecka. Kiedy te dwa światy się zderzają, padają słowa, które długo nie dają o sobie zapomnieć.
„Przecież to tylko jedna noc w roku” Mieszkam w zwykłym bloku, takim jak tysiące innych. Są tu rodziny z małymi dziećmi, single, starsi ludzie i ci, którzy na sylwestra czekają cały rok. Kilka dni przed końcem grudnia na klatce schodowej pojawiła się kartka – ktoś zapowiadał imprezę do rana i z góry przepraszał za hałas. Ktoś inny dopisał długopisem, że w bloku mieszkają niemowlęta i wypadałoby mieć trochę empatii. Zaczęło się niewinnie, ale szybko przeniosło się na osiedlową grupę na Facebooku. „To tylko jedna noc w roku”, „dzieci można położyć później”, „my też mamy prawo do zabawy” – argumenty sypały się jeden po drugim. A potem padło zdanie, które przelało czarę goryczy: „Jak wam przeszkadza, to idźcie z dzieckiem do kościoła, tam będzie cicho”. Gdzie kończy się zabawa, a zaczyna brak empatii To zdanie utkwiło mi w głowie. Bo nie chodzi już o muzykę, petardy czy nawet prawo do świętowania. Chodzi o sposób myślenia – jeśli masz dziecko, to problem jest twój. Dostosuj się, zniknij, wyjdź z przestrzeni wspólnej. Jakby rodziny z dziećmi były w bloku tylko na chwilę, na jakichś specjalnych zasadach. Rozumiem potrzebę zabawy. Naprawdę. Ale równie dobrze rozumiem rodziców, którzy wiedzą, że rozregulowany sen dziecka to nie jest „jedna noc”, tylko kilka trudnych dni później. I że nie każdy ma możliwość wyjechania, wynajęcia domku czy „pójścia gdzie indziej”. Blok to wspólna przestrzeń – dla wszystkich Najbardziej smutne w tej historii jest to, że coraz rzadziej próbujemy się dogadać. Zamiast kompromisu pojawia się złośliwość. Zamiast rozmowy – docinki. A przecież blok to nie klub, ale też nie klasztor. To wspólna przestrzeń, w której każdy ma swoje potrzeby – i każdy powinien liczyć się z potrzebami innych. Może rozwiązaniem nie jest cisza absolutna ani impreza do białego rana na full, tylko zwykła rozmowa. Ściszenie muzyki po określonej godzinie. Rezygnacja z petard pod oknami. Albo po prostu odrobina zrozumienia, że nie każdy przeżywa sylwestra tak samo. Bo kiedy w sylwestrową noc ktoś mówi rodzicowi „idź z dzieckiem do kościoła”, problemem nie jest hałas. Problemem jest to, jak łatwo zapominamy, że po drugiej stronie są ludzie – tacy sami jak my, tylko z innymi obowiązkami i inną codziennością.
Wiadomość od nauczycielki pojawiła się w Librusie w wigilię. Matka: „Zatkało mnie”
W wigilijny poranek wiele osób odruchowo zerka jeszcze w telefon – z przyzwyczajenia, z niepokoju, z obawy, że „coś znowu przyszło ze szkoły”. Jedna z naszych czytelniczek napisała do redakcji o wiadomości, która przyszła właśnie wtedy i zupełnie wytrąciła ją z tego schematu.
Nie ukrywam – gdy w wigilię zobaczyłam powiadomienie z Librusa, serce zabiło mi szybciej. Automatycznie pomyślałam o ocenach, poprawkach, czymś „na już”. Przez głowę przeleciało mi nawet: „czy naprawdę w taki dzień trzeba?”. Kliknęłam jednak – z czystej ciekawości i odruchu. I wtedy mnie zatkało. Wiadomość była od wychowawczyni mojej córki. Krótka, spokojna, bez oficjalnego tonu. Pisała, że chce życzyć uczniom i ich rodzicom pięknych, spokojnych świąt – takich z prawdziwą obecnością, rozmową, bliskością. Dodała, że ma nadzieję, iż każdemu z nas uda się choć na chwilę odłożyć telefony i pobyć naprawdę razem. Czytałam to kilka razy. Bez pośpiechu. Bez irytacji. Bez tego szkolnego napięcia, które zwykle towarzyszy komunikatom z dziennika. To było napisane od serca Najbardziej poruszyło mnie to, że ta wiadomość nie była „obowiązkowa”. Nauczycielka nie musiała jej pisać. Nie musiała poświęcać na to swojego czasu w wigilię. A jednak to zrobiła – spokojnie, bez patosu, bez wielkich słów. Nie było tam moralizowania ani pouczania. Raczej delikatne zaproszenie do zatrzymania się. Przypomnienie, że szkoła to nie tylko sprawdziany, średnie i czerwone paski, ale też relacje – międzyludzkie, prawdziwe, zwyczajne. Pomyślałam wtedy, że moje dziecko ma szczęście. Bo trafiło na osobę, która widzi w uczniach coś więcej niż numer w dzienniku. I która pamięta, że po drugiej stronie są rodziny – zmęczone, zabiegane, często przeciążone. Mały gest, wielka różnica Ta jedna wiadomość zmieniła mi nastrój na cały dzień. Naprawdę. Zamiast irytacji pojawiła się wdzięczność. Zamiast szkolnego dystansu – poczucie, że ktoś po drugiej stronie też jest człowiekiem. Wieczorem opowiedziałam o niej przy stole. Córka uśmiechnęła się i powiedziała: „Ona jest fajna”. I chyba właśnie o to chodzi. O takie drobne gesty, które budują zaufanie i pokazują dzieciom, że dorośli potrafią być uważni, ciepli i normalni. W czasach, gdy tak wiele mówi się o kryzysie relacji w szkole – ta jedna, prosta wiadomość była jak oddech. Bez ocen. Bez presji. Bez oczekiwań. Po prostu – po ludzku. Komentarz redakcji Coraz częściej piszemy o przekraczaniu granic, presji i nadmiarze oczekiwań wobec nauczycieli. Dlatego tym bardziej warto pokazywać także dobre przykłady – takie, które przypominają, że szkoła może być miejscem empatii i zwykłej życzliwości. Czasem jedno zdanie, wysłane w odpowiednim momencie, znaczy więcej niż najlepszy regulamin. Zobacz także: Jasełka, które wymknęły się spod kontroli. Wszystko przez to, co trzymali w rękach rodzice
Zadała uczniom wypracowanie o lekturze. „Byłam przerażona, gdy zaczęłam czytać”
Nie spodziewałam się, że jedno zwykłe zadanie domowe zmieni mój sposób patrzenia na szkołę. Dziś piszę do państwa z ciężkim sercem i ogromnym niepokojem o to, dokąd zmierzamy.
Jestem nauczycielką języka polskiego od ponad dwudziestu lat i wydawało mi się, że niewiele jest w stanie mnie zaskoczyć. Poprosiłam moich uczniów o krótkie wypracowanie na temat lektury, którą wspólnie omawialiśmy. Nic trudnego, zwyczajna praca, którą piątoklasiści powinni wykonać bez problemu. Co odkryłam w zeszytach moich piątoklasistów? Kiedy jednak zaczęłam czytać ich zeszyty, poczułam, jak coś ściska mnie w gardle. Styl prac był nienaturalnie gładki, zdania za bardzo „dorosłe”, a słownictwo tak wyszukane, że nawet moi najlepsi uczniowie by po nie nie sięgnęli. W kilku miejscach zauważyłam charakterystyczne powtórzenia i konstrukcje, których nie używa żadne dziecko. Zorientowałam się wtedy, że to teksty napisane przez sztuczną inteligencję. I to niemal wszystkie w klasie. Nie wiedziałam, czy mam się złościć, czy płakać. Zeszyty leżały przede mną jak dowód na to, że coś bardzo ważnego umyka nam wszystkim – samodzielne myślenie. Dlaczego dzieci przestają pisać same? Zaczęłam rozmawiać z uczniami. Jedno z dzieci powiedziało mi szeptem, że „tak jest szybciej”. Inne, że „wszyscy tak robią”. Kolejne przyznało, że bało się, że napisze gorzej niż koledzy. Najbardziej uderzyło mnie to, że oni nawet nie widzą w tym nic złego. Dla nich czat GPT to po prostu narzędzie, które odrabia za nich lekcje. Nikt im nie wytłumaczył, że pisanie to nie kara, tylko sposób uczenia się myślenia, wyrażania siebie, budowania własnego głosu. Zrozumiałam, że nie mam przed sobą leniwych dzieci. Mam przed sobą dzieci zagubione, żyjące w świecie, który daje szybkie odpowiedzi i nie zostawia miejsca na samodzielność. Mój apel do rodziców i nauczycieli Piszę ten list, bo czuję, że musimy reagować, zanim będzie za późno. Proszę rodziców – zaglądajcie do zeszytów swoich dzieci, pytajcie, jak piszą i czy piszą naprawdę. Proszę nauczycieli – rozmawiajmy o tym otwarcie, nie traktujmy AI jak wroga, ale nie udawajmy, że problemu nie ma. Chciałabym, żebyśmy wszyscy przypomnieli dzieciom, jak ważne jest tworzenie własnych zdań, jaką wartością jest błąd, z którego potem rodzi się postęp. Napisany samodzielnie tekst, choć niedoskonały, jest więcej wart niż najpiękniejsze zdania wygenerowane w kilka sekund. Wierzę, że wciąż możemy nauczyć nasze dzieci odwagi myślenia i radości pisania. Potrzebujemy tylko wspólnej rozmowy i odrobiny cierpliwości. Z pozdrowieniami, Mariola R. Napisz do nas: redakcja@mamotoja.pl Zobacz też: Toksyczni rodzice rujnują życie dziecka. Po tych 10 zdaniach trudno się podnieść
Nauczycielka dostała w wigilię SMS-a od matki ucznia. „Zdumiało mnie jej żądanie”
Na redakcyjną skrzynkę trafił e-mail od nauczycielki, która pracuje w jednej z warszawskich szkół podstawowych. Wiadomość dotyczy granic – a właściwie ich całkowitego braku. To historia o oczekiwaniach rodziców, presji na wyniki i o tym, że nawet w wigilię nauczyciel nie zawsze ma prawo do spokoju.
Jestem nauczycielką historii w klasach 4–8. Lubię swoją pracę, choć bywa wyczerpująca – emocjonalnie bardziej niż fizycznie. Wigilia to dla mnie jeden z nielicznych momentów w roku, kiedy naprawdę odcinam się od szkoły. Odkładam dziennik, wyciszam powiadomienia, skupiam się na bliskich. W tym roku było podobnie. Około godziny 16, gdy kończyliśmy przygotowania do wieczerzy, usłyszałam dźwięk SMS-a. Spojrzałam na telefon z ciekawości – i wtedy poczułam, jak coś we mnie opada. Wiadomość była od matki jednego z moich uczniów. Napisała, czy mogłabym „na chwilę” zajrzeć do dziennika i sprawdzić, czy jej syn ma jeszcze szansę poprawić ocenę ze sprawdzianu. Na ten moment wychodzi mu na semestr 4, a jej bardzo zależy, żeby było 5. Dodała, że syn celuje w czerwony pasek na koniec roku... To nie była prośba – to było żądanie Najbardziej zdumiało mnie nie to, że rodzic interesuje się ocenami dziecka. To akurat normalne. Zaskoczył mnie ton i moment. Wigilia. Wieczór. Prywatny numer telefonu. Oczekiwanie natychmiastowej reakcji. To nie było „przepraszam, że zawracam głowę”. To było założenie, że skoro jestem nauczycielką, to jestem dostępna zawsze – także w święta. Że mój czas prywatny nie ma znaczenia, bo przecież chodzi o ocenę. Przez chwilę naprawdę zastanawiałam się, czy odpisać. Z jednej strony – empatia. Rozumiem ambicje, presję, porównywanie dzieci. Z drugiej – zmęczenie. I poczucie, że coś tu bardzo się przesunęło. Nie odpisałam tego wieczoru. I do dziś uważam, że to była dobra decyzja. Granice w szkole przestały istnieć Coraz częściej mam wrażenie, że dla części rodziców nauczyciel przestał być człowiekiem. Jesteśmy funkcją – od ocen, od wyników, od realizowania cudzych oczekiwań. Bez prawa do wolnego, do odpoczynku, do bycia offline. SMS w wigilię nie jest wyjątkiem. Dostajemy wiadomości późnymi wieczorami, w weekendy, w dni wolne od pracy. O poprawki, o dodatkowe zadania, o „sprawdzenie, czy da się coś jeszcze zrobić”. Tylko że szkoła ma swoje zasady. Oceny mają swoje terminy. A nauczyciele – swoje życie. Komentarz redakcji Coraz więcej nauczycieli pisze do nas o podobnych sytuacjach. Oczekiwanie, że pedagog będzie dostępny 24 godziny na dobę, także w święta, jest nie tylko nierealne, ale zwyczajnie nie fair. Nauczyciele mają prawo do wolnego czasu – tak samo jak rodzice. I warto o tym pamiętać, zanim kolejny SMS trafi na ich prywatny telefon. Zobacz także: Dlaczego dzieci nie chcą podchodzić do Mikołaja? Psycholog tłumaczy bez lukru
Tak polska szkoła niszczy uczniów. „Syn jest zdolny, więc prawie codziennie wraca z płaczem”
Mój syn chodzi do 5 klasy i jest naprawdę wyjątkowo zdolnym dzieckiem. Nigdy nie musiałam go prosić o naukę, sam z siebie siada, czyta, rozwiązuje zadania, dopytuje, szuka odpowiedzi. A mimo to – albo właśnie dlatego – prawie codziennie wraca ze szkoły z płaczem.
Zawsze słyszałam, że szkoła jest dla wszystkich. Że każde dziecko znajdzie tam swoje miejsce. Naiwnie w to wierzyłam, dopóki nie zobaczyłam, jak wygląda codzienność syna, który nie ma żadnych problemów z nauką, ale ma za to ogromny problem z byciem sobą. Jest ambitny, ciekawy świata, chętnie zgłasza się na lekcjach, zadaje pytania, zgłasza się do konkursów. Co z tego? Dla części klasy to powód, by mu dogryzać. Słyszy, że jest „kujonem”, że „podlizuje się nauczycielom”. Czasem ktoś rzuci głupi tekst, czasem ktoś go popchnie, czasem cała grupa się śmieje, kiedy odpowiada na pytanie, bo „przecież i tak się zgłosi”. Najgorsze jest to, że on to widzi, czuje i bierze na siebie. Chce być lubiany, a zaczyna się bać wychylać. I mówi, że chyba przestanie się zgłaszać, „bo po co”. Zgłosiłam problem. Wychowawczyni: „Każde dziecko musi sobie radzić” W końcu podeszłam do wychowawczyni. Miałam nadzieję, że zrozumie, że to nie jest zwykłe szkolne przekomarzanie, tylko realne wykluczanie dziecka za… dobre oceny. Usłyszałam: „Proszę pani, dzieci zawsze tak robią. Każde dziecko musi sobie radzić”. Te słowa mnie zmroziły. Jak to „radzić sobie”? Czy pięcioklasista ma sam rozwiązać problem, kiedy jest obśmiewany i wytykany palcami? A dorośli mają stać z boku i mówić, że „tak już jest”? Gdy dopytałam, czy może porozmawiać z klasą, usłyszałam, że nie ma sensu robić afery, bo „to minie”. Tylko że nie mija. Jest coraz gorzej. Syn zaczął się zamykać. Mówi, że czasem woli nie iść do szkoły, choć naukę kocha całym sobą. Polska szkoła pozwala na to, by zdolne dzieci cierpiały Zaczęłam szukać wsparcia u innych rodziców. Okazało się, że nie jestem wyjątkiem. Wielu rodziców zdolnych dzieci mówi, że intelekt to w polskiej szkole… obciążenie. Zamiast być powodem do dumy, jest powodem do żartów, izolowania i komentarzy typu „daj innym szansę”. Dzieci zdolne uczą się szybciej, ale jednocześnie szybciej czują, że odstają. Nie od materiału, tylko od grupy rówieśniczej. A szkoła, zamiast zabezpieczyć ich dobrostan, najczęściej macha ręką, mówiąc, że „tak bywa”. W efekcie mój syn ze słonecznego, pewnego siebie chłopca stał się dzieckiem, które codziennie przed wyjściem pyta: – Mamo, a jak dzisiaj będzie? Chciałabym, żeby szkoła była miejscem, gdzie rozwija się potencjał Nie chcę, by syn przestawał być sobą. Nie chcę, by udawał, że nie zna odpowiedzi, bo boi się reakcji klasy. Nie chcę, by rezygnował z konkursów, które go cieszą, tylko po to, żeby „nie zwracać na siebie uwagi”. Chcę szkoły, która wspiera, a nie tylko ocenia. Chcę wychowawców, którzy widzą problem, a nie mówią: „To minie”. Chcę, żeby moje dziecko mogło być zdolne bez płaczu w drodze do domu. Bo dziś mam wrażenie, że polska szkoła nie niszczy uczniów, którzy nie nadążają. Ona niszczy też tych, którzy idą do przodu szybciej. A na to, jako rodzice, nie powinniśmy już dłużej pozwalać. Zobacz także: Jeszcze więcej wolnego w szkołach. Rodzice: „Nikt nie myśli, co mam zrobić z dzieckiem”
Końcówka semestru i płacz przy biurku. Dlaczego dzieci boją się ocen?
To miał być zwykły wieczór, a skończył się łzami nad zeszytem i szeptanym: „Mamo, ja nie dam rady”. Im bliżej końca semestru, tym częściej widzę ten strach – nie przed nauką, tylko przed oceną.
Końcówka semestru zawsze była nerwowa, ale mam wrażenie, że z każdym rokiem w powietrzu wisi coraz większe napięcie. W moim domu też. W jednym pokoju słyszę „muszę poprawić”, w drugim „a co, jeśli nie zdążę”. A ja – choć mam już swoje lata i doświadczenie – zaskakująco dobrze pamiętam tamto kłucie w brzuchu na myśl o rubrykach w dzienniku. Tylko że dzisiaj dzieci nie boją się pał czy jedynek. One boją się rozczarować. Rodziców, nauczycieli, ale najbardziej – samych siebie. Presja, która zaczyna się bardzo wcześnie Kiedy rozmawiam z rodzicami, słyszę: „Ona sama od siebie tak dużo wymaga”, „On jest ambitny”. Jasne, ambicja bywa motorem. Ale widzę też dzieci, które nauczyły się, że ich wartość mierzy się kolorem ocen na ekranie Librusa. I wtedy ten niby niewinny koniec semestru zamienia się w wyścig z czasem. Jeszcze jedna kartkówka, jeszcze jedno zaliczenie, jeszcze jedno podejście. Jakby od tego zależało coś więcej niż cyferka w rubryce. Pamiętam rozmowę z mamą chłopca z czwartej klasy. Powiedziała: „On płacze przed snem, bo boi się, że zawiedzie panią”. Czwarta klasa. Dziesięć lat. Dziecko, które zamiast myśleć o Lego czy piłce, zastanawia się, czy jest wystarczająco dobre. Dlaczego te oceny aż tak bolą? Wielu specjalistów zwraca uwagę na to samo – dzieci boją się ocen, bo oceny są dla nich synonimem akceptacji. Nie umiejętności. Nie wiedzy. Po prostu akceptacji. Dostanę czwórkę – mama będzie zadowolona. Dostanę dwójkę – coś jest ze mną nie tak. Problem w tym, że to my – dorośli – przez lata mówiliśmy: „No widzisz? Gdybyś bardziej się postarał…”. A dziecko słyszało: muszę zasłużyć. I niesie to potem na każdą lekcję, każdą poprawę, każde „zapowiedziane sprawdziany”. Końcówka semestru tylko obnaża to, co przez cały czas i tak w nich rośnie. Kiedy płacz przy biurku staje się sygnałem alarmowym Nie ma nic złego w stresie – każdy z nas go zna. Ale kiedy widzę łzy moich własnych dzieci, kiedy widzę zaciśnięte pięści i oddech wstrzymany jak przed skokiem do zimnej wody, wiem, że to nie jest tylko „stresik przed oceną”. To strach przed porażką, który bywa tak silny, że zamraża. W tym roku moja córka powiedziała: „Bo ja chcę mieć dobre oceny, żebyś była dumna”. I wtedy poczułam, że gdzieś po drodze zgubiłam komunikat, który powinien być najważniejszy: jestem dumna z ciebie, nie z twoich stopni. Czego naprawdę potrzebują dzieci na koniec semestru Myślę, że nie pochwał. Nie nagród. I nie kolejnych korepetycji. Potrzebują zdania: „Twoja wartość nie mieści się w dzienniku”. Potrzebują ramion, w których mogą się rozpłakać, nie bojąc się, że za chwilę usłyszą: „Uspokój się, przecież to tylko oceny”. Bo dla dziecka to nigdy nie jest „tylko”. Potrzebują też naszego spokoju. Naszego dystansu. Naszego przypomnienia, że oceny są informacją, a nie wyrokiem. Koniec semestru to nie koniec świata Staram się ostatnio powtarzać to sobie codziennie: szkoła to maraton, nie sprint. I nie chcę, żeby moje dzieci biegły ten dystans z kamieniem w brzuchu. Końcówka semestru zawsze przyniesie emocje. Może czasem będzie płacz przy biurku. Ale jeśli dziecko wie, że jest kochane nie za stopnie, tylko za to, kim jest – ten płacz trwa krócej, a lęk nie rośnie w cień, który przykrywa całe dzieciństwo. A ocena? Ocena mija. Poczucie własnej wartości zostaje. Zobacz także: Nauczycielka z przedszkola zapytała o 1 rzecz. Kompletnie mnie zatkało
Święta z moją rodziną to projekt zarządzania kryzysowego. Jestem zmęczona już na starcie
Święta z moją rodziną coraz częściej przypominają projekt zarządzania kryzysowego. Niby ma być magia, ciepło i bliskość, a ja czuję się bardziej jak koordynatorka akcji ratunkowej niż uczestniczka rodzinnego spotkania. Jestem zmęczona, jeszcze zanim usiądziemy do stołu.
Zamiast zapachu piernika – telefony. Zamiast spokoju – napięcie. Zamiast bycia razem – gaszenie pożarów, zanim jeszcze się pojawią. I dopiero od niedawna zaczęłam się przyglądać, dlaczego co roku wchodzę w ten sam wir. Kiedy zaczyna się świąteczny chaos? Co roku obiecuję sobie to samo: tym razem będzie spokojnie. Będzie czas na pierniczki, na zdjęcie przy choince, na tę słynną „magię”, którą znamy z reklam. A potem, gdzieś pomiędzy pierwszym telefonem od kogoś z rodziny („a o której u was?”, „to ja tylko zapytam…”, „a co mam przynieść?”), a pierwszą awarią domowej logistyki, dociera do mnie, że znowu wpadłam w tryb zadaniowy. Święta w mojej rodzinie nie przypominają filmu familijnego. Bardziej naradę sztabu kryzysowego – z podziałem ról, z emocjami w skali od 1 do 10, z listą zadań, których nikt nie chciał, ale ktoś musi je wykonać. I bardzo często tym „kimś” jestem ja. Dopiero teraz zaczynam rozumieć, że ten chaos nie bierze się znikąd. Każdy przychodzi ze swoją historią Święta są jak lupa. Pod nią powiększają się nie tylko relacje, ale też stare schematy, przyzwyczajenia i niewypowiedziane oczekiwania. Jedni chcą ciszy, inni głośnych rozmów. Jedni chcą tradycji „jak u mamy”, inni nowoczesnej Wigilii. Jedni wolą barszcz klarowny, inni zabielany. A ja stoję pośrodku i próbuję to wszystko pogodzić. Czasami mam wrażenie, że układam te święta jak puzzlową układankę, w której ktoś zgubił połowę elementów. Każdy z nas przychodzi ze swoim zmęczeniem, własnymi napięciami i swoim „nie umiem inaczej”. A kiedy to wszystko spotyka się przy jednym stole, nic dziwnego, że bywa głośno, chaotycznie, a czasem wręcz wybuchowo. Świąteczna koordynatorka, czyli rola, którą wzięłam na siebie Przez lata wchodziłam w tę rolę automatycznie. To ja łagodziłam konflikty. To ja przewidywałam, kto może się na kogo obrazić. To ja planowałam, jak posadzić wszystkich przy stole, żeby nikt nie poczuł się pominięty. Robiłam listy zakupów, delegowałam zadania, dbałam o emocje wszystkich dookoła. Rzadko ktoś pytał: „A czego ty potrzebujesz na święta?”. Może dlatego, że sama nigdy o tym nie mówiłam. Bycie koordynatorką kryzysową ma jedną wadę: kiedy jesteś dobra w gaszeniu pożarów, ludzie przyzwyczajają się, że robisz to bez wysiłku. A ty sama zaczynasz wierzyć, że tak właśnie trzeba. Że inaczej święta się „rozpadną”. Dzieci widzą więcej, niż nam się wydaje Z czasem zauważyłam coś jeszcze. Dzieci doskonale widzą ten napięty taniec między dorosłymi. Widzą, jak zaciskamy szczęki. Jak uśmiechy stają się coraz bardziej przyklejone. Jak nerwowe „dajcie spokój, to święta” wcale nie brzmi jak coś, co ma przynieść spokój. Dzieci chłoną święta nie tylko przez choinkę i prezenty, ale przez emocje krążące w powietrzu. Zrozumiałam to naprawdę dopiero wtedy, gdy jedno z moich dzieci zapytało: „Mamo, dlaczego na święta wszyscy są tacy spięci? Przecież ma być miło”. To pytanie wywróciło mi perspektywę. Postanowiłam oddać część kontroli. Pozwolić, żeby nie wszystko było idealnie. Żeby niektóre rzeczy po prostu się wydarzyły. Przestałam brać odpowiedzialność za cudze emocje i cudze oczekiwania. Zadałam sobie pytanie, które wcześniej nawet nie przychodziło mi do głowy: czy naprawdę muszę być centrum zarządzania kryzysowego, skoro święta są po to, żeby odpocząć, a nie prowadzić operację strategiczną? Zamiast perfekcji wybieram prostotę. Zamiast dwunastu potraw – kilka, które naprawdę lubimy. Zamiast mediacji – rozmowę. Zamiast napięcia – plan minimum, który zostawia przestrzeń na błędy, śmiech, przekomarzania i… oddech. Święta nie muszą być projektem Myślę, że w wielu domach jest podobnie. Że święta nie przypominają tych z reklam – i to jest w porządku. Bo najpiękniejsze momenty często dzieją się nie dzięki perfekcji, ale pomimo niej. W mojej rodzinie nadal bywa głośno. Ktoś się wzruszy, ktoś się obrazi, ktoś się spóźni. Ale ja już nie stoję z notatnikiem i nie próbuję wszystkiego spinać. Bo kiedy przestaję zarządzać innymi, dzieje się coś zaskakującego: zaczynam być obecna. Tu i teraz. Z tymi, których kocham – nawet jeśli bywają wyzwaniem. I może właśnie o to chodzi w świętach. Nie o idealny plan. Tylko o ludzi przy tym stole. I o nas samych, które w końcu możemy odetchnąć.
3 sygnały, że wychowujesz „people pleasera”. To nie jest grzeczność, to lęk przed odrzuceniem
Na pierwszy rzut oka wszystko wygląda idealnie. Dziecko jest miłe, ułożone, empatyczne. Nauczyciele chwalą, rodzina wzdycha z zachwytu. A jednak coraz częściej takie „bezproblemowe” dzieci dorastają w ogromnym napięciu, którego nikt nie zauważa.
„People pleaser” to osoba, która przedkłada cudze potrzeby nad własne, bo boi się, że inaczej straci akceptację. To nie cecha charakteru. To strategia przetrwania, której bardzo często uczymy dzieci nieświadomie. 1. Twoje dziecko nie potrafi powiedzieć „nie” Nie dlatego, że nie ma zdania. Dlatego, że boi się konsekwencji. Zgodzi się oddać zabawkę, pożyczyć rzecz, zrobić coś wbrew sobie, byle tylko nie zawieść innych. Mówi: Nieważne, mogę się dostosować. Jak chcecie, mi wszystko jedno. Zrobię tak, jak chcesz. Te zdania brzmią dojrzale, ale u dziecka powinny zapalać lampkę ostrzegawczą. To sygnał, że potrzeby innych są ważniejsze niż jego własne granice. 2. Bardzo przeżywa cudze emocje „People pleaser” czuje się odpowiedzialny za samopoczucie innych. Jeśli ktoś jest smutny, zły albo rozczarowany – dziecko natychmiast bierze to na siebie. Ma wrażenie, że gdyby coś zrobiło inaczej, efekt byłby inny. Takie dzieci szybko uczą się, że miłość i spokój w domu zależą od nich. Starają się więc być ciche, niewidzialne, wygodne. Bo wtedy nikt nie będzie niezadowolony. 3. Jest „grzeczne” za wszelką cenę Nie sprawia problemów. Nie protestuje. Nie stawia granic. Często słyszy, że jest „dojrzałe jak na swój wiek”. Tylko że ta dojrzałość bywa okupiona rezygnacją z siebie. „People pleaser” nie buntuje się, bo bunt może kosztować utratę akceptacji. Zamiast tego uczy się dopasowywać. Zbyt wcześnie. Zbyt mocno. Skąd się biorą dzieci, które chcą zadowolić wszystkich? Najczęściej z domów, w których: miłość była warunkowa chwalono za bycie „łatwym” dzieckiem konflikty były czymś złym emocje dorosłych dominowały nad emocjami dziecka Dziecko szybko rozumie, że żeby było dobrze, musi się dostosować. I zabiera ten schemat w dorosłe życie. Cena, którą płaci się później Dorośli „people pleaserzy” nie wiedzą, czego chcą. Mają problem z asertywnością, decyzjami, stawianiem granic. Często są wyczerpani, pełni poczucia winy i złości na siebie. Bo całe życie uczono ich jednego: twoje potrzeby są mniej ważne. Grzeczność to nie to samo co lęk Ten tekst nie jest oskarżeniem. To zaproszenie do refleksji. Bo empatia i wrażliwość są ogromną wartością. Ale tylko wtedy, gdy idą w parze z prawem do bycia sobą. Dziecko nie musi zadowalać wszystkich, żeby zasługiwać na miłość. Jeśli nauczy się tego dziś, jutro będzie potrafiło powiedzieć „nie” bez poczucia winy. A to jedna z najważniejszych umiejętności w życiu. Zobacz także: Po tych dwóch zdaniach poznasz, że twoje dziecko jest wysoko wrażliwe. Łatwo je zignorować
Uczniów czeka laba, rodzice załamani. Matka: „W styczniu nikt o nas nie myśli”
Koleżanka wpadła do mnie na kawę i od progu powiedziała, że ma już dość szkolnych „lab”. W tym roku przerwa świąteczno-noworoczna jest wyjątkowo długa i choć dzieci się cieszą, dla niej oznacza to stres, nerwy i łamigłówkę, z której nikt jej nie pomoże wybrnąć. „W styczniu nikt o nas nie myśli” – powtarzała, kręcąc głową.
Rozmowa zaczęła się niewinnie, ale szybko przerodziła się w emocjonalny monolog. Koleżanka, mama samotnie wychowująca dziewięciolatka, usiadła na kanapie i westchnęła tak ciężko, że aż się przestraszyłam. – Wiesz, ile to dni? Osiemnaście! – powiedziała, jakby właśnie ogłosiła werdykt sądu. – A szkoła tylko wysyła komunikaty, że „przerwa świąteczna to czas rodzinny”. Super, tylko że ja w tych dniach pracuję. Zazdrości, nie złośliwie, ale tak po ludzku. Zazdrości tym, którzy mają dziadków za rogiem, cioć na zawołanie albo możliwość wzięcia urlopu. – Ty masz babcię. A ja mam kalendarz i długą listę problemów – ironizowała. Dzieci odpoczną, ale dorośli nie mają kiedy Opowiadała, że próbowała wszystkiego. Pytała sąsiadkę, umawiała się z mamą kolegi syna, nawet szukała półkolonii na ostatnią chwilę. – Albo już nie ma miejsc, albo kosztują tyle, że musiałabym sprzedać nerkę – rzuciła. I choć żartowała, widziałam, że jest jej zwyczajnie ciężko. W pracy nie może wziąć L4, bo „dziecko zdrowe”. Urlop dawno rozdrobniła między wakacje a nagłe sytuacje typu „dziecko ma gorączkę, muszę lecieć”. A teraz – patowa sytuacja. Syn ma prawie trzy tygodnie wolnego, a ona ani jednego luźniejszego dnia. – Mam wrażenie, że ktoś tam w ministerstwie zakłada, że rodzice to taka gumowa masa, którą da się rozciągać bez końca – wyrzuciła z siebie. – Dzieci mają odpocząć, jasne, ale dlaczego nikt nie pomyśli o tym, że dorośli nie mają kiedy? „Styczeń to będzie koszmar” Najbardziej boi się stycznia. – Syn wróci do szkoły wypoczęty, a ja będę wymęczona bardziej niż przed świętami – powiedziała. – Tylko że w styczniu nikt o nas nie myśli. Nie ma żadnych rozwiązań, żadnej alternatywy, żadnego wsparcia. Słuchałam jej i widziałam, że to temat, który dotyka wielu rodziców. Przerwy są cudowne dla dzieci, wiadomo – świąteczna atmosfera, spotkania, zabawa, luz. Tylko że szkoła to nie jedyna instytucja w tym kraju. Rodzice nie działają na innym kalendarzu. Oni pracują, próbują jakoś łączyć życie zawodowe z rodzinnym, żonglują obowiązkami jak cyrkowcy. A gdy takie długie przerwy pojawiają się jedna po drugiej, to po prostu pękają. Każdy rozumie, ale mało kto pamięta Na koniec koleżanka powiedziała coś, co długo siedziało mi w głowie. – Wiesz, ja nie chcę, żeby zabrzmiało, że dzieci są problemem. To system jest problemem. Bo zakłada, że rodzic jakoś sobie poradzi. Tylko że to „jakoś” jest coraz trudniejsze. Zrobiła łyk zimnej już kawy i spojrzała na mnie bezradnie. – Dzieci czeka laba. A mnie? Maraton organizacyjny… z przeszkodami. I poniekąd miała rację. W styczniu wiele osób pomyśli o powrocie do szkoły, świątecznych kilogramach czy postanowieniach noworocznych. Ale o takich rodzicach jak ona – raczej nikt. Zobacz także: „Przedszkola to ściema”. Rodzice czują się oszukani po tym, co dzieje się w grudniu
Rodzice marzą o dyżurach świetlicowych w święta. „Męczę się w domu z dziećmi, a nauczyciele mają labę”
Nie wiem, czy inne mamy też tak mają, ale mnie ta długa przerwa świąteczna co roku doprowadza do łez. Kocham swoje dzieci, lecz kiedy pracuję między świętami a Nowym Rokiem, kompletnie nie wiem, jak je ogarnąć.
Znów siedzę i próbuję poukładać plan na najbliższe dni. W pracy mam obowiązki, których nikt za mnie nie zrobi, a szkoła mojego syna zamknięta jest aż do stycznia. Niby rozumiem – nauczyciele też chcą odpocząć. Ale szczerze? Czuję się, jakby ktoś kompletnie zapomniał, że rodzice nie mają dwutygodniowych wakacji w środku zimy. Przerwa świąteczna jest za długa Kiedy widzę w kalendarzu te wszystkie dni wolne, czuję narastający stres. Co roku to samo – kombinowanie, proszenie sąsiadki, żeby zajrzała do dziecka, albo ciąganie go ze sobą do pracy, co nie zawsze jest możliwe. Mam wrażenie, że oczekuje się od nas jakiejś supermocy, która pozwoli nam być w dwóch miejscach naraz. Co zrobić z dzieckiem, kiedy trzeba pracować? Najgorsze jest to poczucie winy. Bo gdy siedzę w domu i próbuję pracować zdalnie, dziecko nudzi się, kręci, woła mnie co chwilę. I wtedy włącza się we mnie frustracja: dlaczego szkoły nie mogą chociaż na kilka dni otworzyć świetlicy? Nie chodzi mi o pełen plan lekcji, absolutnie. Tylko o dyżur, zwykłą opiekę – tak jak robią to przedszkola w wakacje. Jest tylu rodziców w podobnej sytuacji. Rozmawiam z innymi mamami i wszyscy wzdychają tak samo: „Fajnie, gdyby szkoła chociaż przez trzy dni w roku zrobiła dyżur”. To nie byłby luksus, tylko realna pomoc. Tymczasem ja codziennie zastanawiam się, jak pogodzić obowiązki zawodowe z byciem mamą, kiedy państwowe instytucje po prostu się zamykają. Świetlica szkolna powinna pełnić dyżur Nie narzekam na nauczycieli, ale chciałabym, żeby ktoś w końcu usłyszał, że rodzice też mają swoje ograniczenia. Te „wolne dni” nie są dla nas odpoczynkiem. Przeciwnie – to często najbardziej stresujący okres w roku. Wierzę, że świetlice mogłyby pomóc. Jeden dyżur, kilku opiekunów, dostępna sala – to wystarczyłoby, żeby rodzice mogli spokojnie pracować, a dzieci nie siedziały same w domu albo przed telewizorem od rana do nocy. Może ktoś uzna ten pomysł za kontrowersyjny, ale ja naprawdę nie widzę innego rozwiązania. Chcę być dobrą mamą i dobrą pracownicą, lecz system nie ułatwia nam życia. Wiem, że święta powinny być czasem radości, to dla wielu z nas są po prostu czasem nerwów. Proszę, niech ktoś w końcu pomyśli o rodzinach, które nie mają wsparcia dziadków albo możliwości wzięcia urlopu. My też potrzebujemy choć odrobiny ulgi. Alicja Napisz do nas: redakcja@mamotoja.pl Zobacz też: 10 bajek, które powinny być zakazane. „Jeśli dziecko je ogląda, szkodzisz jego rozwojowi”
Skóra mi cierpnie na myśl o świętach z wnukami. Wolę już samotną wigilię w Zakopanem
Co roku próbuję się przekonać, że święta z rodziną mają swój urok. A jednak z każdym grudniem coraz bardziej marzę, żeby uciec tam, gdzie nikt nie krzyczy, nie biega i nie rzuca rzeczy po całym domu.
Szanowna Redakcjo, piszę ten list z sercem ściśniętym i trochę ze wstydem. Jestem babcią czworga wnucząt i od dawna powinnam cieszyć się ich obecnością, ale we mnie pojawia się jedynie napięcie. Jestem babcią. Boję się rodzinnych świąt Skóra mi cierpnie, kiedy myślę o tym całym chaosie. Młodsze dzieci non stop biegają, piszczą, przestawiają wszystko, co tylko wpadnie im w ręce. Nie mają chwili spokoju, a ja po kilku minutach czuję się wyczerpana jak po maratonie. Moje dzieci twierdzą, że „taka jest młodzież” i że mam się cieszyć, bo w końcu nie zawsze będą mali. Tylko że ja naprawdę nie mam już siły. Mam swoje lata, boli mnie kręgosłup, potrzebuję spokoju, a nie bieganiny między stołem a kanapą, żeby ratować świąteczne dekoracje. Starsze patrzą w telefony, młodsze krzyczą. Gdzie w tym wszystkim miejsce dla mnie? Najgorsze jest to, że kiedy próbuję porozmawiać ze starszymi wnukami, one nawet nie podnoszą wzroku znad ekranów. Mówię coś, a w odpowiedzi widzę tylko lekkie kiwnięcie głową albo mamrotane „mhm”. Czuję się niewidoczna we własnym domu. Kiedyś babcię się szanowało, pytało o rady, o przepisy, o dawne czasy. A dziś? Telefon ważniejszy od człowieka. Potem wchodzą młodsze, całe rozkrzyczane, bo koniecznie chcą zaprezentować nową piosenkę albo zabawę. Ja się uśmiecham, staram się być cierpliwa, ale w środku myślę tylko, żeby usiąść w ciszy i odetchnąć. Mam wrażenie, że nikt nie widzi, jak trudno mi to wszystko znosić. Może w tym roku wybiorę spokój zamiast tradycji Dlatego coraz poważniej myślę o tym, żeby wyjechać na wigilię do Zakopanego. Spędzić ją w samotności, ale za to w ciszy, przy małej choince i bez tego całego zamieszania. Wiem, że zabrzmi to okrutnie, lecz może każdy ma prawo wybrać, co jest dla niego najlepsze. Nie chcę kolejnych świąt, po których będę tydzień dochodzić do siebie. Nie zamierzam nikogo zranić. Kocham swoje wnuki, ale nie potrafię za nimi nadążyć. Może kiedy podrosną, może kiedy zaczną rozmawiać jak dawniej ludzie rozmawiali, wszystko wróci na swoje miejsce. A dziś... dziś marzę, żeby przeżyć święta tak, jak potrafię – spokojnie, bez hałasu, bez bałaganu, bez poczucia, że jestem intruzem we własnym domu. Czy jestem złą babcią? Nie wiem. Wiem tylko, że serce też potrzebuje odpoczynku. Danuta Napisz do nas: redakcja@mamotoja.pl Zobacz też: Dzieci czekają na prezenty pod choinką, a ja połykam łzy. Czeka nas wigilia dla ubogich
„Nie mam czasu na rytuały” – Ola Żebrowska stworzyła markę kosmetyczną dla matek
LUCY to nowa marka kosmetyczna stworzona przez Olę Żebrowską, powołana do życia z myślą o kobietach, które w natłoku wyzwań macierzyństwa zapominają o najważniejszym: o samej sobie.
LUCY odpowiada na codzienne potrzeby przyszłych i świeżo upieczonych mam, oferując proste, skuteczne rytuały pielęgnacyjne, które można wykonać nawet wtedy, gdy obok towarzyszy niemowlę… a czasem także zabawki w bidecie i wdeptany w podłogę banan. Self-care, który rozumie mamy LUCY to marka powstała z doświadczeń zmęczonych, prawdziwych mam – tych, które wiedzą, że macierzyństwo to nie pastelowe kadry z internetu. To nieprzespane noce, chaos, kolki, popękane sutki, próby pogodzenia swojej dawnej tożsamości z nową rolą. To tęsknota za chwilą w toalecie bez towarzystwa. To świadomość, że nie wszystko jest kwestią organizacji – i że nie trzeba mieć wysprzątanego domu, żeby być świetną mamą. Geneza marki LUCY podyktowana została osobistym doświadczeniem Oli Żebrowskiej w roli mamy: "Pamiętam ten szczególny czas po moim pierwszym porodzie. Jak wiele się działo i jak jednocześnie nie działo się nic. Dni i noce zlewały się w jedno. Wszystko mnie bolało, ale najgorsze było poczucie samotności, mimo, że tak naprawdę nigdy nie byłam sama. Kiedy myślę o tej młodej mamie, to jestem z niej dumna, ale też trochę chce mi się płakać. Chciałabym jej powiedzieć, że te trudniejsze chwile miną. Że owszem, potem będzie jazda bez trzymanki, ale mimo wszystko, najfajniejsze chwile jej życia wydarzą się właśnie w tych kolejnych latach, po tym pierwszym porodzie. Powiedziałabym jej też: ‘Bądź dla siebie dobra, dziewczyno! Usiądź, posmaruj się czymś pachnącym i na chwilę zamknij oczy. Inne mamy też tak mają. Będzie super. You got this." — opowiada Ola Żebrowska, założycielka marki. Dlatego LUCY, zamiast 10-etapowej rutyny pielęgnacyjnej, na którą i tak nigdy nie ma czasu proponuje krótkie, ale pomocne rytuały, które pozwalają złapać oddech – choćby na 30 sekund w łazience. Naturalne formuły, delikatne dla mamy i dziecka Produkty LUCY zostały stworzone z najwyższej jakości, naturalnych składników, tak aby były bezpieczne, skuteczne i łagodne – również w kontakcie z wrażliwą skórą maluszka. Każdy kosmetyk wspiera kobietę w jej najbardziej wymagającej codzienności. W ofercie debiutują między innymi: Belly Oil – odżywczy olejek do pielęgnacji skóry w ciąży, Belly Sheet Mask – regenerująca maska w płacie na brzuch, Body Butter – bogate masło do ciała, Body Scrub – delikatny peeling do ciała, Suté - łagodzący wegański balsam na sutki, Boobs. Sheet Masks - łagodzące maseczki na piersi. To produkty stworzone po to, aby mamy mogły dać sobie chwilę bliskości – z samą sobą. Choćby w tle piętrzyły się kubki po kawie i stos misiów, a całość zdecydowanie nie wygląda jak kadr z Instagrama. You Got This – kampania, która pokazuje prawdę o macierzyństwie Wejściu marki na rynek towarzyszy kampania You Got This, której sercem jest poruszający film i zdjęcia bez cenzury w reżyserii Zuzy Krajewskiej. To autentyczna opowieść o codzienności młodej mamy – pełnej chaosu, mleka, nieładu i wszechobecnych zabawek. Bez filtra. Bez idealizacji. Z czułością i ze zrozumieniem. Film pokazuje, że pierwsze dni i tygodnie po porodzie mogą być jazdą bez trzymanki, ale też przypomina: nie jesteś w tym sama oraz to minie. — Bo bycie mamą to bałagan, którego nie musisz ogarniać. You got this. Kosmetyki LUCY są dostępne: - online w sklepie internetowym: www. lucy. pl - stacjonarnie w butiku Francis & Henry, przy ul. Bagateli 10 w Warszawie. LUCY – dla mam, które kochają być mamami, ale chcą też być sobą Marka powstała dla kobiet, które wiedzą, że mogą wdepnąć w okruszki na podłodze i nadal być świetnymi mamami. Dla tych, które cenią czas przeznaczony na małe rytuały, nawet w towarzystwie małych ciekawskich rączek. LUCY zachęca: bądź dla siebie dobra. Zatrzymaj się. Weź wdech. You got this. Więcej informacji oraz pełną ofertę produktów znajdziesz na: lucy.pl