Głoski
fot. AdobeStock

Głoski: czym się różni głoska od litery, co to są spółgłoski i samogłoski?

Głoski to najmniejsze wyodrębnione, niepodzielne dźwięki mowy. Mogą być dźwięczne lub bezdźwięczne, twarde lub miękkie oraz ustne albo nosowe. Znaczna część głosek w języku polskim to spółgłoski, jest też 8 samogłosek.
Milena Oszczepalińska
Głoski
fot. AdobeStock
Głoski to najmniejsze dźwięki mowy, takie, których nie da się podzielić, ale da się je wyodrębnić za pomocą słuchu. Głoski bywają uważane za tożsame z literami, ale nie jest to prawdą. Podpowiadamy, jakie są rodzaje głosek, co to są spółgłoski, a co to samogłoski oraz jaka jest różnica między głoskami a literami.

Spis treści:

Co to są głoski?

Głoski to najmniejsze jednostki fonetyczne, które wymawia się zawsze w takim samym układzie narządów mowy. Dzieli się je w następujący sposób:
  • głoski dźwięczne – to takie, przy których artykulacji czujemy drgania na wysokości krtani; głoski dźwięczne to wszystkie samogłoski oraz b, d, dz, dż, g, j, l, ł, m, n, ń, r, w/v, z, ż/rz, ź;
  • głoski bezdźwięczne – artykulacja ich nie wywołuje drgań (p, f, t, c, ć, s, ś, cz, sz, ś, k, ch/h);
  • głoski twarde – to takie, które podczas artykulacji nie wywołują unoszenia języka, pozostaje on na dnie jamy ustnej; znaczna większość polskich głosek jest twarda;
  • głoski miękkie – artykułując je, środkowa część języka unosi się w kierunku podniebienia twardego; głoski miękkie to: ć, dź, ś, ź, ń, oraz j;
  • głoski ustne – to takie, przy których wymawianiu języczek podniebienny jest podniesiony i umożliwia swobodny przepływ powietrza do jamy ustnej; większość głosek w języku polskim to głoski ustne;
  • głoski nosowe – przy ich wymawianiu języczek podniebienny jest opuszczony i tylko część  powietrza wpływa do jamy ustnej, a część do jamy nosowej; głoski nosowe to: ą, ę, m, mi, n oraz ni.

Poniżej obrazek z podziałem głosek i wymienionymi samogłoskami oraz spółgłoskami. Kliknij go, aby móc go wydrukować z nowego okna. Pomoże dziecku w zapamiętaniu, które głoski należą do jakiej kategorii.

głoski w języku polskim - podział głosek
szablon: Adobe Stock

Jak odróżnić głoski dźwięczne od bezdźwięcznych?

Jest na to prosty sposób. Wystarczy położyć dłoń na gardle i sprawdzić, czy przy wymawianiu wybranej głoski odczuwa się drgania w gardle. Jeśli drgania powstają – głoska jest dźwięczna, a kiedy ich nie ma – głoska jest bezdźwięczna. Gdy dziecko ma problem z odróżnieniem z pamięci głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych, zawsze może użyć tego sposobu, aby sprawdzić, do której kategorii należy wybrana głoska.
Aby ułatwić dziecku zapamiętywanie, przeczytaj: Jak pracować nad rozwojem pamięci u dzieci.
Redakcja poleca: Jak przygotować dziecko do pójścia do przedszkola? [WIDEO]
Aby dobrze przygotować dziecko do pójścia do przedszkola, należy umożliwić mu wcześniejszy kontakt z innymi dziećmi oraz pozwolić na poznanie przedszkola, do którego będzie uczęszczało. Warto również czytać książki o przedszkolu dla dzieci, a także – o czym często rodzice zapominają – zadbać o swoje pozytywne nastawienie, to też ma duże znaczenie!

Jak odróżnić głoski miękkie od twardych?

Wymawiajcie z dzieckiem głoski twarde i ich miękkie odpowiedniki: c-ć, s-ś, dz-dź, dż-dź, n-ń, i-j. Niech dziecko usłyszy różnicę, bo jest wyraźna – głoski miękkie brzmią miękko, a twarde twardo. Możesz także dziecko uzmysłowić, że zmiękczeniem jest kreseczka nad literą – wyjątkiem jest głoska ó i j, która nie ma kreseczki. Zmiękczeniem jest też litera „i’’ występująca bezpośrednio po spółgłosce, np. połączenia: ci, si, dzi, ni.
Głoski miękkie są wyłącznie spółgłoskami – nie ma wśród nich ani jednej samogłoski.

Jak odróżnić głoski ustne od nosowych?

Poleć dziecku, aby zatkało sobie nos, ściskając go dwoma palcami. Teraz niech wymawia głoski. Jeśli ich brzmienie jest niezmienione, jest to głoska ustna. Przy głoskach nosowych zatkany nos uniemożliwia ich normalne wymówienie, odczuwalny jest też nacisk powietrza na wnętrze nosa.

Głoski a litery

Najprościej można powiedzieć, że głoska jest dźwiękiem, a litera zapisem graficznym. Głoska od litery różni się tym, że głoskę słyszymy i wymawiamy, a literę widzimy i zapisujemy.

Bywa, że głoska odpowiada literze, np. w wyrazie „moneta” – jest 6 głosek i 6 liter. Czasami jednak jedna głoska zapisywana jest za pomocą dwóch liter, czyli jest tzw. dwuznakiem. Np. w wyrazie „deszcz” mamy 4 głoski („d”, „e”, „sz”, „cz”), ale liter jest 6. W tym wyrazie znajdują się dwie głoski, które są dwuznakami. Wszystkie dwuznaki w języku polskim to: „sz”, „rz”, „cz”, „dż”, „dź” oraz „ch”.
Pomóż dziecku nauczyć się liter: Kiedy i jak uczyć dziecko alfabetu.

Spółgłoski i samogłoski

Głoski mogą być spółgłoskami lub samogłoskami. Wyróżnia się je na podstawie tego, ile dźwięków słychać przy ich wymawianiu. W języku polskim są 23 spółgłoski i 8 samogłosek.

Co to są spółgłoski?

Spółgłoski mogą być dźwięczne lub bezdźwięczne, twarde lub miękkie, ustne lub nosowe. Kiedy je wymawiamy, słychać jest więcej, niż jeden dźwięk, np. „k” = „ka”, „z” = „zet”. Spółgłoski to wszystkie głoski, które nie są samogłoskami.
Wypowiadając spółgłoski, narządy mowy zamykają się lub zbliżają do siebie.
Na grafice zamieszczonej powyżej zamieszczamy pełną listę polskich spółgłosek.

Co to są samogłoski?

Samogłoski to głoski, które są dźwięczne – nie ma samogłosek bezdźwięcznych. Kiedy wymawiamy samogłoskę, słychać jest tylko jeden dźwięk. W języku polskim istnieje 8 samogłosek – 6 ustnych (a, e, i, o, u/ó, y) oraz 2 nosowe (ą, ę).
Podział głosek na twarde i miękkie nie dotyczy samogłosek.

Wypowiadając samogłoski, używamy jedynie więzadeł głosowych. Strumień powietrza przechodzi przez gardło i następuje rozwarcie narządów mowy. Dzięki samogłoskom mówienie staje się bardziej melodyjne, są nośnikami akcentu.

Zobacz także:
Oceń artykuł

Ocena 6 na 3 głosy

Zobacz także

Popularne tematy