Zbigniew Bartuzi, alergolog
mat. prasowe
Zdrowie

Alergia pokarmowa jest groźniejsza, niż się wydaje – mówi prof. Zbigniew Bartuzi

Alergia pokarmowa może objawiać się nie tylko wysypką czy biegunką, ale czasem może nawet zagrażać życiu! W ciągu ostatnich 10 lat liczba ciężkich reakcji alergicznych wzrosła 7-krotnie – mówi szef Polskiego Towarzystwa Alergicznego, prof. Zbigniew Bartuzi. Czytaj wywiad z ekspertem!

Alergia pokarmowa to dolegliwość, która może ujawnić się już w pierwszych miesiącach życia dziecka. Co ją powoduje? Jak można zmniejszyć ryzyko uczulenia na pokarmy? Kiedy może zajść wstrząs anafilaktyczny? Odpowiada prof. dr hab. med. Zbigniew Bartuzi.

Prof. dr hab. med. Zbigniew Bartuzi jest alergologiem i gastroenterologiem. Prezydent Polskiego Towarzystwa Alergicznego. Kierownik Katedry i Kliniki Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, a także pełnomocnik Rektora ds. Klinicznych i Kształcenia Medycznego.

– Panie Profesorze, jak poważnym problemem jest alergia pokarmowa?

Już od dłuższego czasu zauważamy wzrost liczby osób cierpiących na różnego rodzaju alergie. Liczba osób z objawami alergii pokarmowej w Europie wg danych Europejskiej Akademii Alergologii Immunologii Klinicznej w ciągu ostatnich 10 lat zwiększyła się 2-krotnie a liczba chorych trafiających do Oddziałów Ratownictwa z powodu ciężkich reakcji pokarmowych spowodowanych nadwrażliwością alergiczną wzrosła w tym okresie aż 7-krotnie.

- Czym się różni alergia od nietolerancji pokarmowej?

W przypadku nietolerancji pokarmowych objawy są niezależne od układu immunologicznego – mają zaś związek z reakcjami o charakterze metabolicznym, farmakologicznym czy wynikają z niedoborów enzymatycznych organizmu. Takim typowym przykładem jest niedobór laktazy, którym dotkniętych jest w populacji polskiej kilkadziesiąt procent ludzi. Objawy mogą przypominać alergie na białka mleka i manifestować się nietolerancją nawet niewielkiej jego zawartości.

Katar, łzawienie oczu, wysypka, bóle brzucha, biegunka to typowe objawy reakcji alergicznej, w jej lekkiej postaci. Jednak przy jej ciężkim przebiegu może dojść do wstrząsu anafilaktycznego, który może zagrażać życiu. Alergia pokarmowa dotyka osoby w różnym wieku jednak najczęściej występuje u małych dzieci, z których połowa cierpi równolegle na takie schorzenia jak alergiczny nieżyt nosa, dychawica oskrzelowa, atopowe zapalenie skóry.

- Jakie są przyczyny alergii pokarmowej? 

Przyczyny występowania coraz powszechniej alergii pokarmowej są wielorakie:

  • Urbanizacja naszego środowiska naturalnego. W wielu badaniach epidemiologicznych prowadzonych w różnych krajach i kontynentach potwierdza się fakt występowania nawet kilkakrotnie częściej alergii pokarmowych w dużych miastach niż na wsi.
  • Spożywanie coraz mniej naturalnego pokarmu, z ogromną ilością potencjalnych alergenów, zawierający coraz więcej tzw. dodatków do pokarmów, barwników, konserwantów itd. W Europie i Stanach Zjednoczonych dopuszczonych jest do stosowania ponad 5 tys. tego typu substancji! Mogą one niestety działać jako tzw. kofaktory, czyli inicjować reakcje alergiczne, w tym anafilaksje włącznie.
  • Sposób produkcji żywności, a nawet jej pakowanie. I tak np. żywność foliowana jest obdarzona większym potencjałem wyzwalania reakcji niepożądanych z uwagi na możliwość nagromadzania się katecholamin.
  • Trzeba również pamiętać, że stosowane powszechnie leki, w tym antybiotyki mogą torować drogę do rozwoju alergii.
  • Na ujawnienie się alergii pokarmowej u dzieci wpływa także późne macierzyństwo i wiek matki (powyżej 35 lat), a także rozwiązanie ciąży przez cesarskie cięcie.
  • Do rozwoju nietolerancji pokarmowych przyczynia się zapewne ekspozycja na dym tytoniowy.  
  • Z całą pewnością z alergią może mieć związek też wiele innych czynników. I tak na przykład istnieją poważne wątpliwości czy standardy postępowania dietetycznego przyjęte w wielu krajach zamiast zapobiegać, torują drogę alergii. Wyniki nowych badań sugerują np. że wprowadzane do diety dziecka we wczesnym okresie życia pokarmów o dużym potencjale alergizującym działa protekcyjnie przed wystąpieniem alergii. Te wyniki zmieniają pogląd na temat naszych zachowań prewencyjnych, wymagają jednak potwierdzenia w następnych badaniach.

- Kogo dotyczy problem alergii pokarmowej? Jakie są polskie statystyki?

Bez wątpienia coraz więcej osób ma problemy z alergią na pokarmy. Europejskie i światowe wyniki badań epidemiologicznych w ostatniej dekadzie wykazują silny trend zwyżkowy częstości występowania alergii na pokarm. W różnych grupach wiekowych liczba osób z alergią pokarmową sięga odsetka od 4 do 8%.  Nie posiadamy w Polsce w pełni wiarygodnych i aktualnych badan epidemiologicznych w tym zakresie, ale należy przypuszczać, kierując się również własnymi obserwacjami klinicznymi, że tendencje wzrostowe dotyczą również naszego kraju. Coraz większa liczba chorych trafiających do oddziałów ratunkowych z objawami wstrząsu anafilaktycznego jest tego pośrednim potwierdzeniem.

Problem alergii na pokarm dotyczyć może każdej osoby, niezależnie od wieku i płci. W wielu przypadkach pierwsze objawy alergii występują już w okresie niemowlęcym jednak u wielu pierwsze objawy występują w każdym okresie życia, czasami nawet w wieku podeszłym czy starczym.

- Czy z alergii się wyrasta?

Przebieg alergii na poszczególne alergeny jest zróżnicowany i zależny od czynnika uczulającego. Typowym zjawiskiem nadwrażliwości typu alergicznego na pokarm jest nabywanie tzw. immunotolerancji, która dotyczy tylko określonych alergenów. Stąd  u dzieci obserwuje się stopniową tolerancję na alergeny mleka, narastającą wraz z wiekiem. 

- Co najczęściej uczula Polaków?

Reakcje alergiczne wywołują często komponenty pochodzenia zwierzęcego, jak:

  • mleko krowie, białko jaja, które są najczęstszymi alergenami u małych dzieci,
  • ryby, orzeszki ziemne i laskowe, skorupiaki czy mięczaki częściej występujące u osób dorosłych.
  • Osobną grupą stanowią alergeny pokarmowe pochodzenia roślinnego, takie jak zboża, zwłaszcza pszenica, soja, kukurydza, seler, rośliny pietruszkowate, orzechy, rośliny strączkowe oraz nasiona sezamu.
  • Z owoców są to najczęściej truskawki i owoce cytrusowe.

Jednym z największych problemów z jakim ma do czynienia we współczesna alergologia to tzw. alergeny ukryte. Alergen ukryty to alergen znajdujący się w potrawie, w której składzie zwykle się go nie spodziewamy, np. kazeina wykorzystywana jako emulgator tłuszczu w wytwarzaniu wędlin. Alergeny ukryte pojawić się mogą także w daniach w wyniku dodawania mieszanek przypraw, a nawet gotowania za pomocą naczyń i sztućców "zanieczyszczonych" alergenami.

- Jakie czynniki środowiskowe mają znaczenie w rozwoju alergii?

Istnieją dobrze udokumentowane badania, sugerujące istotny wpływ czynników środowiskowych w wystąpieniu lub nasileniu objawów nadwrażliwości alergicznej na pokarmy oraz takie, co których w dalszym ciągu istnieje dyskusja. Z całą pewnością do tych czynników należy stres, intensywne emocje, które mogą być mechanizmem spustowym wyzwalającym reakcje alergiczne. Powiązanie między mechanizmami immunologicznymi i neuroprzekaźnikami jest faktem powszechnie akceptowanym i nie budzącym dyskusji. Duża wilgotność powietrza, przemęczenie, deszczowa pogoda i różnego rodzaju przeziębienia mogą obniżyć tolerancję na alergeny. Zanieczyszczenia środowiska, wspomniana urbanizacja należą do tych czynników, które mogą intensyfikować objawy alergii.

Choroby zakaźne, tak jak popularna grypa czy zapalenie płuc i oskrzeli, mogą przyspieszyć pojawienie się symptomów lub nasilić te, które już wystąpiły.

Nie bez znaczenia jest również szybkość spożywania samych pokarmów, która może przyczynić się do zintensyfikowania się objawów. Jest to powiązane z tym, jak dokładnie pokarm zostanie rozdrobniony w jamie ustnej i w jakim stopniu zostanie przyswojony. Jeśli jedzenie jest spożywane w postaci płynnej, dolegliwości mogą trwać krócej niż wtedy, gdy jest on spożywany w postaci stałej.

- Czy można zahamować rozwój alergii?

Alergie pokarmowe uwarunkowane są czynnikami genetycznymi. W przypadku rodziców dotkniętych chorobą alergiczną ryzyko wystąpienia alergii u dziecka sięga 80%, co oczywiście jednak nie znaczy że w każdym przypadku ona musi wystąpić. W prewencji alergii na pokarmy podkreśla się rolę takich czynników jak światło słoneczne, a co za tym idzie stężenie witaminy D3, czyste powietrze, ćwiczenia fizyczne, regularny odpoczynek i odpowiednia higiena. Wszystkie te aspekty wzmacniają układ immunologiczny, pomagając jednocześnie w walce z alergią.

Jednocześnie wskazuje się na znaczenie witamin, a zwłaszcza witaminy A, która wpływa na prawidłowe dojrzewanie i funkcjonowanie nabłonków przewodu pokarmowego oraz wykazuje działanie modulujące na struktury układu immunologicznego, umiejscowione w przewodzie pokarmowym. Zwraca się uwagę na zawartość tzw. antyoksydantów w diecie, których niskie stężenie może promować rozwój alergii. Dużą wagę w zapobieganiu alergii przywiązuje się do witaminy C, cynku oraz zawartych w warzywach i owocach flawonoidów. Wśród czynników, które mogą hamować rozwój alergii na pokarmy wymienia się także dietę zawierającą odpowiednie lipidy. Badania epidemiologiczne wskazują na ryby i tłuszcze pochodzenia rybiego jako ważny czynnik prewencyjny alergii. Sporo mówi się także o korzystnej roli probiotyków, prebiotyków i synbiotyków. Mikrobiota, czyli skład naszej flory bakteryjnej to jeden z kierunków badań współczesnej alergologii. Uważa się, że odgrywa ona decydująca rolę w rozwoju procesów immunotolerancji – jej zaburzony skład zaś może przyczyniać się do torowania drogi procesom nadwrażliwości.  

- Czy sami możemy zrobić coś, aby uniknąć alergii?

Jeśli ktoś ma predyspozycje do reakcji nadwrażliwości, należy przestrzegać zaleceń i unikać czynników, które wywołują alergię. Składniki należy dobierać świadomie i ostrożnie. Jeśli na jakiś komponent organizm reaguje inaczej nić dotychczas, należy następnym razem wprowadzać go do jadłospisu uważnie i w mniejszych ilościach. Jego powtarzająca się nietolerancja wymaga nie tylko eliminacji ale także specjalistycznych badań, których celem jest odpowiedź na pytanie czy mamy do czynienia z alergią czy może związane jest to z innymi powodami jak choroby organiczne przewodu pokarmowego, niedobory enzymatyczne, zaburzenia farmakologiczne itd. Powinniśmy także w takich przypadkach wnikliwie analizować nauczyć się właściwie czytać etykiety na produktach, bo tylko wtedy wiemy, co jemy.

- Najgroźniejszą konsekwencją alergii pokarmowej jest wstrząs anafilaktyczny. Czy każdy alergik powinien się go obawiać?

Co roku wiele osób umiera z powodu alergii pokarmowej. Każdy przypadek jest inny, jednak łączy je fakt, że wstrząs anafilaktyczny prowadzący do śmierci dotyczy często osób ogólnie zdrowych, nie obciążonych chorobami przewlekłymi. Dla osób cierpiących na alergię spożycie niektórych produktów, nawet w niewielkich ilościach może prowadzić do anafilaksji – ciężkiej, zagrażającej życiu, natychmiastowej reakcji nadwrażliwości. Częstość przypadków anafilaksji istotnie wzrosła w ciągu ostatnich 20 lat i wynosi od 1,5 do 8/100 tys. osób/ na rok. Główną przyczyną reakcji anafilaktycznych są pokarmy. Analiza dokumentacji oddziałów ratunkowych w USA w ciągu ostatnich 15 lat wykazała, że reakcje anafilaktyczne dotyczą aż 6,7% chorych z alergią pokarmową, co oznacza, że co 13. osoba z alergią pokarmową doświadcza ciężkich, zagrażających życiu reakcji, wymagających hospitalizacji w oddziale SOR. Wstrząs anafilaktyczny charakteryzuje nagły początek objawów. Występują one zwykle w ciągu kilku minut do 2 godzin po spożyciu pokarmów. Musimy pamiętać o tym, że często są również reakcje dwu-fazowe, tj. nawrót objawów po 2-24 godzinach od pierwszej reakcji.

- Jakie są podstawowe objawy? Jak zareagować, jeśli ktoś w naszym otoczeniu ma wstrząs anafilaktyczny?

Początkowe objawy mogą być bardzo nietypowe, np. wymioty, nudności, kaszel, zmiana barwy głosu, ból głowy. Nie zawsze objawom towarzyszą zmiany skórne. Zmiany skórne to zwykle uogólniony rumień, bąble pokrzywkowe, uporczywy świąd całego ciała. W pełni rozwinięty wstrząs anafilaktyczny przebiega z silną dusznością, zaburzeniami układu krążenia tj. tachykardią, spadkiem ciśnienia i wreszcie utratą świadomości.

Dodatkowe utrudnienie w przypadku anafilaksji stanowi fakt, że zwykle nie można przewidzieć jej wystąpienia, a kiedy już wystąpi, jej przebieg jest zwykle gwałtowny. Należy wystrzegać się podejścia, że "ten temat mnie nie dotyczy", ponieważ alergikiem można stać się z dnia na dzień, a w przypadku wstrząsu z minuty na minutę.

Dla własnego bezpieczeństwa powinniśmy wiedzieć, czego absolutnie nie możemy jeść, a na co sobie możemy pozwolić, jak często, a także w jakich dawkach. Niezwykle ważne są także okoliczności w jakich spożywamy uczulający pokarm. Wystąpieniu reakcji sprzyja niewątpliwie równocześnie pity alkohol, przyjmowane niektóre leki, stres czy infekcje. Również w przypadku alergika spożycie uczulającego pokarmu na pusty żołądek jest czynnikiem zwielokrotniającym szanse wystąpienia wstrząsu. Jeśli dojdzie do wstrząsu, kluczowy w udzielaniu pomocy, jest czas reakcji. Im krótszy, tym większa szansa na ratunek. W postępowaniu z osobą mającą wstrząs,  najważniejsze są 3 kroki:

  • Należy po pierwsze jak najszybciej wezwać pogotowie.
  • Po drugie upewnić się, czy poszkodowany jest alergikiem i czy ma przy sobie preparat antywstrząsowy – adrenalinę, którą jest w stanie sam sobie zaaplikować. Te informacje należy przekazać dyspozytorowi pogotowia lub ratownikowi medycznemu.
  • Po trzecie ważne jest zapewnienie poszkodowanemu podstawowej pomocy do momentu przyjazdu służb medycznych. Należy udrożnić drogi oddechowe i zapewnić termoizolację. W sytuacji, kiedy poszkodowany nie oddycha, rozpocząć uciskanie klatki piersiowej. Te trzy kroki mogą uratować komuś życie!

Czytaj także: Jak wykonać resuscytację krążeniowo-oddechową niemowlaka – obejrzyj film!

Jak postępować w przypadku alergii na białko mleka krowiego?

dziecko, kaszel, alergia wziewna, duszność
Fotolia
Zdrowie
Słowniczek alergika
Przedstawiamy najważniejsze pojęcia dotyczące alergii.

A jak... Alergen - substancja, która wywołuje reakcję alergiczną organizmu. W zależności od sposobu, w jaki alergen wnika do organizmu, wyróżnia się: alergeny wziewne (wdychane z powietrzem), alergeny kontaktowe (alergizujące przy kontakcie ze skórą), alergeny pokarmowe znajdujące się w spożywanym jedzeniu oraz alergeny dostające się od zewnątrz do tkanek (np. jad owadów wstrzyknięty pod skórę). Alergenem może być prawie każda substancja. Alergia (uczulenie) – oznacza nadmierną reakcję na różne, pochodzące z otoczenia substancje, na które inni ludzie nie reagują. Jest to jedna z najbardziej rozpowszechnionych chorób przewlekłych, liczba chorych na alergię ciągle wzrasta. Reakcje alergiczne związane są z funkcjonowaniem układu immunologicznego (odpornościowego). Antygeny – czynniki (najczęściej są to substancje białkowe) powodujące reakcję układu immunologicznego. Gdy antygen wywoła reakcję uczuleniową, dla osoby uczulonej staje się alergenem. Astma – przewlekła choroba o podłożu zapalnym (wywołana alergią wziewną), objawia się skurczem oskrzeli. Najbardziej charakterystyczne objawy astmy to: napadowy kaszel, świszczący oddech, duszność. Napady astmy pojawiają się najczęściej w nocy i nad ranem, a także po wysiłku i podczas wdychania zimnego lub zanieczyszczonego powietrza . Atopia – dziedzicznie uwarunkowana, przekazywana potomstwu skłonność do zapadania na choroby alergiczne. Jeżeli oboje rodzice lub jedno z nich choruje na alergię, istnieje większe prawdopodobieństwo, że ich dzieci będą również miały skłonność do alergii. Atopowe zapalenie skóry (azs) – na skórze pojawiają się czerwone, swędzące suche zmiany, u dzieci najczęściej na policzkach, podbródku, zgięciach łokciowych i kolanowych oraz za uszami. Zmieniona skóra łatwo ulega zakażeniu. Leczenie polega na eliminacji alergenu oraz na...

alergia pokarmowa
Fotolia
Zdrowie
Kiedy dziecko wyrośnie z alergii pokarmowej? I co robić, by tak się stało?
Jeśli sama masz alergię lub ma ją także twój mąż, ryzyko, że dziecko też może być alergikiem, jest duże. Nie martw się jednak, bo alergie pokarmowe u większości dzieci mijają zwykle po skończeniu 3–5. roku życia. Do tego czasu musisz bardziej uważnie karmić malucha.

p.p1 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 14.0px 'Geneva CE'} p.p2 {margin: 0.0px 0.0px 0.0px 0.0px; font: 14.0px 'Geneva CE'; min-height: 19.0px} Choć alergie pokarmowe podejrzewa u dziecka wielu rodziców, to tylko kilka procent dzieci ma je naprawdę. To lekarz powinien postawić diagnozę i zalecić dietę eliminacyjną, a dietetyk dać wskazówki co do niej. Czym różni się alergia pokarmowa od nietolerancji? Niepożądana reakcja na pokarm, która jest wynikiem błędnego „rozpoznania” go przez układ odpornościowy, to alergia. Szacuje się, że alergia na pokarmy występuje u około 5–8 proc. dzieci – w tym najczęstsza jest na białka mleka krowiego i dotyczy 3–5 proc. dzieci. Natomiast niepożądane reakcje na pokarmy powstające bez udziału układu odpornościowego to nietolerancja pokarmowa, np. nietolerancja cukru mlecznego (laktozy) – jej powodem u małych dzieci jest wrodzony niedobór enzymu trawiącego cukier mleczny w jelitach. Zarówno w przypadku alergii, jak i nietoleracji, podstawą jest eliminacja z diety szkodliwego składnika lub produktu, który go zawiera. Jakie są objawy alergii pokarmowej? U niemowląt to najczęściej zmiany skórne, tzw. atopowe zapalenie skóry – suchość, zaczerwienienie, czerwone grudki na policzkach, za uszami, w zgięciach łokci, na nadgarstkach i tułowiu. Inne objawy to sapka, biegunka, kolka jelitowa, wzdęcia, nasilone ulewania lub wymioty. Niemowlę bywa rozdrażnione, może mieć gorsze przyrosty masy ciała. Objawy te nie muszą występować jednocześnie. Zobacz też: Co robić, gdy dziecku grozi alergia? Kiedy najczęściej się ujawnia? Zwykle w 2–3. miesiącu życia dziecka lub w czasie rozszerzania diety. Pierwsze alergeny, z którym styka się układ pokarmowy, to zwykle białka mleka krowiego, najczęściej te obecne w mleku modyfikowanym. Ale objawy alergii mogą...

dziecko, mleko
fotolia
Zdrowie
Szczepionka na alergie pokarmowe – możliwe?
To ogromna szansa dla alergików uczulonych na pokarmy, którzy dziś zmuszeni są unikać uczulających ich potraw. Pierwsze podjęzykowe szczepionki odczulające ten rodzaj alergii są już na etapie badań klinicznych.

Alergia na pokarmy, to coraz większy problem, przede wszystkim z trzech powodów:  Jedyną metodą zapobiegania jej jest unikanie źródeł alergii . Podczas gdy wyeliminowanie z diety dziecka wszystkich pokarmów, które wywołują niepożądaną reakcję jest bardzo trudne. Źródeł alergii wciąż przybywa. Reakcje alergiczne na pokarmy mogą mieć bardziej gwałtowny przebieg niż te na pyłki. Do najsilniej uczulających pokarmów należą: białko jaja kurzego, mleko, orzechy laskowe i orzeszki ziemne, ryby, skorupiaki,, a także produkty zawierające pszenicę. Zobacz też: 10 produktów, które najczęściej uczulają niemowlę   Jak zdiagnozować alergię pokarmową? W celu potwierdzenia reakcji klinicznej z podejrzanym alergenem pokarmowym przeprowadza się testy skórne , naskórkowe testy płatkowe oraz doustne próby prowokacji. Można również przeprowadzić specjalne testy krwi . Za pomocą tych metod nie można jednak określić ryzyka wystąpienia reakcji krzyżowej pomiędzy różnymi alergenami. Podjęzykowe szczepionki na alergie pokarmowe Naukowcy są zdania, że w przypadku alergii pokarmowej najwygodniejszą i najskuteczniejszym sposobem będzie podawanie szczepionki doustnie (podjęzykowo). Podjęzykowe odczulanie alergii pokarmowych jest wciąż jeszcze w fazie prób, budzi jednak coraz większą nadzieję w miarę, jak przybywa danych klinicznych. Trwa też proces doskonalenia samych szczepionek – opowiada prof. Krzysztof Buczyłko, kierownik łódzkiego Centrum Alergologii. Dr Teresa Małaczyńska, ordynator Oddziału Alergologii i Chorób Płuc gdańskiego Szpitala Dziecięcego "Polanki" dodaje, że w niektórych ośrodkach podejmowane są próby odczulania podjęzykowego potwierdzonej alergii na białka mleka krowiego, jaja kurzego, czy orzeszków arachidowych. – Wyniki są zachęcające, choć metoda nadal traktowana jest jako...

Nasze akcje
dziecko na szczepieniu
O szczepieniach
Szczególne znaczenie szczepień przeciw pneumokokom u niemowląt i dzieci w dobie pandemii COVID-19
Partner
mata na piknik
Pielęgnacja
Jedziecie na piknik? Oto 6 wskazówek, dzięki którym się uda
Partner
częste oddawanie moczu u dziecka
Zakupy
Szukasz najlepszego nocnika dla dziecka? Sprawdź nasz ranking!
Partner
Podróże z Marko BeSafe
Rozwój
Oto sposób na przewożenie dziecka 5 razy bezpieczniej niż dotąd!
Partner
Polecamy
Porady
jak ubierać noworodka latem
Noworodek
Jak ubierać noworodka latem, żeby go nie przegrzać?
Małgorzata Wódz
Nowe urlopy dla rodziców
Prawo i finanse
Nowe urlopy dla rodziców w 2022 roku: od kiedy więcej dni wolnych?
Małgorzata Sztylińska-Kaczyńska
Bon turystyczny: jak wykorzystać w 2022?
Aktualności
Gdzie można wykorzystać bon turystyczny – lista podmiotów + zmiany przepisów
Ewa Janczak-Cwil
Rabarbar w ciąży
Dieta w ciąży
Czy w ciąży można jeść rabarbar? Tak, ale trzeba pamiętać o jednej rzeczy
Luiza Słuszniak
imiona unisex
Imiona
Imiona unisex – jak nazwać dziecko bez wskazywania na płeć? 168 propozycji!
Ewa Janczak-Cwil
biegunka w ciąży
Zdrowie w ciąży
Biegunka w ciąży: przyczyny i leczenie rozwolnienia w ciąży i przed porodem
Ewa Janczak-Cwil
bon turystyczny do kiedy
Aktualności
Bon turystyczny 2022 – ważność bonu. Do kiedy można wykorzystać?
Małgorzata Wódz
zapłodnienie
Starania o dziecko
Zapłodnienie: przebieg, objawy, kiedy dochodzi do zapłodnienia
Magdalena Drab
Czop śluzowy
Przygotowania do porodu
Czop śluzowy – co to, jak wygląda, kiedy odchodzi?
Joanna Biegaj
wyprawka noworodka
Niemowlę
Wyprawka dla noworodka na lato: ubranka i rzeczy do szpitala [LISTA ZAKUPÓW]
Małgorzata Wódz
uczulenie na jad pszczeli / uczulenie na jad osy
Zdrowie
Uczulenie na jad pszczeli i jad osy: objawy, co robić i jak przebiega leczenie
Katarzyna Pinkosz
Szparagi w ciąży: czy można jeść, właściwości, przeciwwskazania
Dieta w ciąży
Szparagi w ciąży: czy można jeść, właściwości, przeciwwskazania 
Luiza Słuszniak
jak pobrać bon turystyczny
Prawo i finanse
Jak pobrać i aktywować bon turystyczny: instrukcja rejestracji na PUE ZUS (krok po kroku)
Milena Oszczepalińska
domowe sposoby na komary
Aktualności
Domowe sposoby na komary: co robić, żeby komary nie gryzły?
Joanna Biegaj
twardy brzuch w ciąży
Zdrowie w ciąży
Twardy brzuch w ciąży – kiedy napięty brzuch jest powodem do niepokoju?
Ewa Cwil
plan porodu
Lekcja 2
Plan porodu: jak go napisać, czy jest obowiązkowy? Wzór do druku
Małgorzata Wódz
pozytywny test ciążowy
Ciąża
Pozytywny test ciążowy – co dalej? Kiedy test ciążowy jest fałszywie pozytywny?
Joanna Biegaj
plamienie implantacyjne
Objawy ciąży
Plamienie implantacyjne: co to jest, jak wygląda, ile trwa? Czy zawsze występuje w ciąży?
Małgorzata Wódz