dziewczynka, smutek, emocje, wstyd
© MNStudio - Fotolia.com
Wychowanie

Jak rozmawiać z dzieckiem o śmierci?

Twoje dziecko kiedyś zapyta cię o śmierć. Pretekstem do takiej rozmowy bywa odejście kogoś bliskiego albo wizyta na cmentarzu pierwszego listopada. Co wtedy powiedzieć dziecku, by się nie przestraszyło?
Julita Wojciechowska - psycholog
dr Julita Wojciechowska
Konsultacja merytoryczna

Przemijanie wpisane jest w nasze życie, boimy się pytań z nim związanych, które może zadać nam dziecko. A kiedy śmierć pojawi się blisko i stajemy przed faktem, że trzeba o niej z dzieckiem porozmawiać, sami też mamy wiele wątpliwości. Próbujemy ten trudny temat oswoić.

Co powiedzieć, gdy dziecko spyta, kto leży w grobie?

Najlepiej odpowiedzieć zgodnie z prawdą, że leży tam ciało zmarłej osoby, unikając szczegółów związanych z pochówkiem, np. wizja spalenia po śmierci może być dla dziecka zbyt drastyczna. Jeśli jesteś osobą niewierzącą, możesz wyjaśnić, że zmarły nadal jest z  wami, w waszych myślach. Unikaj jednak określeń, że po śmierci „nic nie ma" albo jest „tylko pustka", aby nie przerazić dziecka. Osoby wierzące mogą opowiedzieć o  miejscu, do którego - zgodnie z ich wiarą - zmarły udał się po śmierci. Dziecięca ciekawość albo tęsknota za osobą, która odeszła może sprawić, że padną dalsze pytania, jak choćby takie: „Czy w niebie jest telefon?" I choć wzruszenie ściska ci gardło, odpowiedz tęskniącemu za rozmową z dziadkiem dziecku dzielnie i  zgodnie z prawdą. 

Zobacz też: Rozmowy o odchodzeniu

Jak tłumaczyć dziecku, po co chodzimy na cmentarz?

Najlepiej wyjaśnić, że wyjście na cmentarz jest rodzajem „odwiedzin" u nieżyjącej babci czy pradziadka.  Jeśli dziecko nie pamięta lub nie znało osoby, której grób odwiedzacie, wizyta na cmentarzu jest też okazją, aby przybliżyć dziecku historię rodziny, opowiedzieć o tych jej członkach, którzy już nie żyją, pokazać ich na zdjęciach. Dziecko łatwiej ich zapamięta, gdy dowie się, że jego prababcia robiła najlepszy sernik, jaki kiedykolwiek jadłaś, a dziadek podobnie jak twój mały synek uwielbiał elektryczne kolejki. Jeśli opowieść dotyczy osoby, która odeszła niedawno, postaraj się mówić o niej spokojnie. Nie jest to łatwe, jeśli tkwią w tobie silne emocje. Ujawnienie ich przed małym dzieckiem mogłoby je przestraszyć i sprawić, że w przyszłości nie będzie chciało chodzić na cmentarz.

Jak powiedzieć, że umarł ktoś bliski – dziadek, starsza pani z sąsiedztwa czy mama kolegi?

Postaraj się mówić jasno. Nie posługuj się metaforami, wyrażenia „dziadek zasnął snem wiecznym” mogą obudzić strach przed zasypianiem, odszedł na zawsze – nasuną skojarzenia, że gdy mama wychodzi rano do pracy, też może z niej kiedyś nie wrócić. To może być powodem lęków, z których niekoniecznie będziesz sobie zdawać sprawę. Niektóre dzieci mogą się nawet obwiniać z powodu śmierci bliskich, sądząc, że babcia umarła nie dlatego, że była chora, ale stało się tak, bo maluch nie słuchał jej na ostatnim spacerze. Unikanie niedomówień może temu zapobiec.

Jak dziecko może przeżywać stratę bliskiej osoby?

Reakcje dziecka czasem trudno powiązać z przyczyną. Dziecko może reagować złością, agresją, poczuciem winy. Może tyranizować otoczenie, bo to dla niego sposób, by odzyskać kontrolę nad swoim życiem. Może cofnąć się w rozwoju, moczyć, unikać kolegów. Trzeba pozwolić dziecku przeżyć żałobę i towarzyszyć mu w niej, a jednocześnie obdarzać uwagą i zapewnieniami o miłości. To pozwoli odzyskać poczucie bezpieczeństwa.
Przeczytaj: Śmierć w rodzinie – jak poradzić sobie ze stratą i żałobą?

Ile dziecko musi mieć lat, by mogło pójść na pogrzeb?

Najbezpieczniej zabierać na pogrzeb dziecko w wieku szkolnym, które rozumie, czym jest śmierć. Dwu-, trzylatek nie zdaje sobie sprawy, w czym uczestniczy, jednak przyjmie nastrój zasmuconych pogrzebem osób, zupełnie go nie rozumiejąc. Bez względu na to, ile lat ma dziecko, trzeba je przygotować na to, co się będzie działo, opowiedzieć, jak wygląda ceremonia, i do niczego nie zmuszać. Dużo zależy od wrażliwości dziecka i relacji, jaka łączyła je ze zmarłym. Jeśli jest to np. pogrzeb ukochanej babci czy dziadka, dziecko może go przeżywać bez względu na wiek. Gdy widzisz, że nie radzi sobie z doświadczeniem śmierci, może potrzebna być pomoc psychologa. Zaniedbanie tego tematu może okaleczyć psychicznie dziecko na całe życie.

Co robić, gdy dziecko często mówi o śmierci, np. pyta, kiedy umrze?

Taka sytuacja może się pojawić bez związku ze śmiercią w rodzinie. Świadczyć może o lęku separacyjnym, który wynika z niskiego poczucia bezpieczeństwa dziecka. Maluch chce znów sypiać z rodzicami, nie lubi rozstań, nie chce zostać w przedszkolu, roi o różnych niebezpieczeństwach. Taki lęk wymaga pomocy psychologa. Gdy dziecko obawia się własnej śmierci, może to być objawem depresji.

Zobacz też: Święto Zmarłych z dzieckiem

Jak dzieci pojmują śmierć?

Zrozumienie istoty przemijania wymaga czasu – dużo czasu.

  • Dzieci do 3. roku życia reagują raczej na smutek najbliższych, którego przyczyną jest odejście kogoś bliskiego. Czują, że coś się stało. Śmierć jest przez nie odczuwana jako nieobecność.
  • Między 3. a 5. rokiem życia nie pojmują jeszcze realności śmierci, ale wierzą, że życie trwa gdzie indziej, wyobrażają sobie, że zmarły może ożyć.
  • 6–8-latki kojarzą śmierć ze starością oraz z siłą, z którą młode osoby mogą ją przezwyciężyć.
  • Do 9–12-latków dociera nieodwracalność śmierci, ale nie potrafią jeszcze zrozumieć rozkładu ciała i obecności duszy w niebie.

Czytaj też: Koszmary nocne

Rozmowy z dzieckiem o śmierci - film

Fotolia.pl
Aktualności
Pochówki dzieci zmarłych w łonie matek coraz częstsze w Polsce
W Polsce coraz częściej odbywają się pogrzeby dzieci, które zmarły przed narodzeniem. Zbiorowe mogiły powstają w wielu dużych miastach. Jednak równie często rodzice mają problem z pochówkiem dziecka, bo szpital odmawia wydania karty zgonu zmarłego w łonie matki dziecka.

Zbiorowe mogiły i pogrzeby coraz częściej w dużych miastach W dzień Dziecka Utraconego , które obchodzone jest w Polsce 15 października odbył się pierwszy we Wrocławiu pogrzeb ekumeniczny, gdzie pochowano 50 nienarodzonych dzieci . Inicjatywa powstała dzięki rodzicom, którzy przeżyli stratę dziecka , które przedwcześnie przyszło na świat i nie przeżyło. Rodzicom na pomoc przyszły siostry boromeuszki prowadzące we Wrocławiu fundację Evangelium Vitae. Siostry przeprowadziły kwestę zbierając środki na zbiorową mogiłę dla zmarłych w wyniku poronienia dzieci. Miejsca zbiorowego pochówku dzieci utraconych powstały już w wielu dużych miastach m.in. w Warszawie, Łodzi, Zielonej Górze, Białymstoku. Ich lista rośnie w imponującym tempie. - Dobrze, że w tak wielu miejscach dochodzi do pochówku dzieci , które urodziły się martwe – mówi Maria Bienkiewicz, z Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia w Warszawie.- Dla mnie jest to oznaka tego, że dorastamy do swojego człowieczeństwa. – Kiedy po raz pierwszy w 2005 roku organizowaliśmy taki pogrzeb rozpętała się prawdziwa burza, która zakończyła się postępowaniem prokuratorskim związanym z zarzutami o bezczeszczenie zwłok. Moim zdaniem dobrze się stało, że wiele osób przy tej smutnej okazji usłyszało, co dzieje się potem ze zwłokami maleńkiego dziecka, które przedwcześnie zmarło w łonie matki .   Zbiorowe pogrzeby dzieci, które urodziły się martwe, albo zmarły w łonie matek odbywają się kilka razy do roku. W szpitalach dużych miast w ciągu roku dochodzi do tysiąca martwych urodzeń i poronień. (Dane przykładowe z Wrocławia). Wielu rodziców również coraz częściej z własnej inicjatywy chce pochować dziecko, które zmarło w wyniku poronienia. W przypadku, gdy dziecko urodziło się martwe w szpitalu, rodzice mogą odebrać jego ciało za pośrednictwem firmy pogrzebowej a pracownik szpitala  powinien...

rozmowa z dzieckiem, trudne rozmowy
Fotolia
Wychowanie
Czy mówić dziecku o śmierci?
Dla małych dzieci pojęcie śmierci właściwie nie istnieje lub jest bardzo mgliste. Co zatem zrobić, jeśli ktoś z rodziny umiera? Powiedzieć o tym dziecku czy zrobić z tego tajemnicę? Odpowiada pedagog Agnieszka Galica.

Niedawno zmarła nasza ukochana ciocia. Nie mówiliśmy tego synkowi, który ma prawie cztery lata. Nie zabraliśmy go też na pogrzeb. Krzyś czasem ją wspomina i pyta, kiedy przyjdzie. Czy możemy mu powiedzieć, że ciocia poszła do nieba? Jola z Mławy Dla małych dzieci pojęcie śmierci właściwie nie istnieje lub jest bardzo mgliste, więc nie musisz się martwić, że dziecko przeżyje szok – jego reakcja nie będzie tak silna jak u dorosłego. Nie rób tajemnicy z śmierci Czasem nie mówimy dziecku o smutnych zdarzeniach , bo sami chcemy ochronić się przed smutkiem. Istotne jednak jest, by nie robić z śmierci tajemnicy, bo i tak Krzyś o tym się kiedyś dowie, a wtedy poczuje się oszukany . Wyjaśnij krótko, co dzieje się po śmierci Jeśli są Państwo osobami wierzącymi, to takie stwierdzenie jak „ciocia nie żyje i poszła do nieba ” jest na miejscu i w zupełności wystarczy dziecku. Oczywiście mogą pojawić się wtedy pytania, co ciocia będzie w tym niebie robiła, dlaczego tam poszła, ale odpowiedź zależy już od Państwa przekonań i dociekliwości Krzysia. Czytaj więcej: Jak rozmawiać z dzieckiem o śmierci

Fotolia.pl
Wychowanie
Śmierć w rodzinie - jak rozmawiać o tym z dzieckiem?
Jak opowiedzieć dzieciom o śmierci bliskiej osoby. Szczególnie, gdy tobie też trudno zrozumieć, czemu spotkało to właśnie was?

Gdy umiera ktoś bliski, malec przeżywa jego odejście zupełnie inaczej niż dorośli . Wielu rodziców chce uchronić swoje dziecko przed szokiem spowodowanym śmiercią bliskiej osoby i wymyśla skomplikowane wyjaśnienia jej przedłużającej się nieobecności. Jednak takie tłumaczenia nie pozwalają dziecku zmierzyć się z bólem i przetrawić go . Jeśli zamiast wyjaśnić, czym w istocie jest śmierć, powiesz mu np. że dziadek wyjechał, musisz liczyć się z tym, że dziecko będzie wciąż czekało na jego przyjazd, nie zdając sobie sprawy, że to jest niemożliwe. Świadomość tego, że śmierć jest nieodwracalna, pozwala – po pierwszym szoku i cierpieniu – pogodzić się ze stratą . Pozwól dzieciom oswoić się ze śmiercią Jeśli uważasz, że dziecko nie przestraszy się , weź je ze sobą do szpitala lub domu umierającego. Przed wizytą uprzedź, że chory człowiek może wyglądać brzydko. Wizyta przy łóżku umierającego, choć bolesna, pomoże zrozumieć dziecku, czym jest choroba, starość i śmierć . Staraj się przystępnie i spokojnie wyjaśnić, czemu umierająca osoba nie wstaje lub czemu wygląda gorzej niż kiedyś. Możesz powiedzieć np. " Babcia nie ma ochoty nic jeść i dlatego zeszczuplała." albo "Rurka, jaką ciocia ma w gardle, choć wygląda strasznie, pomaga cioci oddychać". Przypomnij dziecku, że każdy, kto choruje, wygląda nieco gorzej. Po wizycie spokojnie odpowiadaj na wszystkie pytania dziecka. Wyjaśnij, że osoba, którą odwiedzacie, bardzo źle się czuje, a także że może się zdarzyć, że umrze i nigdy już nie przyjdzie w odwiedziny. Rozmawiajcie o uczuciach Gdy śmierć kogoś bliskiego stanie się faktem , spokojnie powiadom o tym dziecko. Niejednokrotnie taka wiadomość pozornie nie robi na dzieciach żadnego wrażenia – to naturalny objaw. Dzieci w ten sposób mogą bronić się przed zbyt silnymi uczuciami, jakie budzi...

Nasze akcje
dziecko na szczepieniu
O szczepieniach
Szczególne znaczenie szczepień przeciw pneumokokom u niemowląt i dzieci w dobie pandemii COVID-19
Partner
mata na piknik
Pielęgnacja
Jedziecie na piknik? Oto 6 wskazówek, dzięki którym się uda
Partner
częste oddawanie moczu u dziecka
Zakupy
Szukasz najlepszego nocnika dla dziecka? Sprawdź nasz ranking!
Partner
Podróże z Marko BeSafe
Rozwój
Oto sposób na przewożenie dziecka 5 razy bezpieczniej niż dotąd!
Partner
Polecamy
Porady
jak ubierać noworodka latem
Noworodek
Jak ubierać noworodka latem, żeby go nie przegrzać?
Małgorzata Wódz
Nowe urlopy dla rodziców
Prawo i finanse
Nowe urlopy dla rodziców w 2022 roku: od kiedy więcej dni wolnych?
Małgorzata Sztylińska-Kaczyńska
Bon turystyczny: jak wykorzystać w 2022?
Aktualności
Gdzie można wykorzystać bon turystyczny – lista podmiotów + zmiany przepisów
Ewa Janczak-Cwil
Rabarbar w ciąży
Dieta w ciąży
Czy w ciąży można jeść rabarbar? Tak, ale trzeba pamiętać o jednej rzeczy
Luiza Słuszniak
imiona unisex
Imiona
Imiona unisex – jak nazwać dziecko bez wskazywania na płeć? 168 propozycji!
Ewa Janczak-Cwil
biegunka w ciąży
Zdrowie w ciąży
Biegunka w ciąży: przyczyny i leczenie rozwolnienia w ciąży i przed porodem
Ewa Janczak-Cwil
bon turystyczny do kiedy
Aktualności
Bon turystyczny 2022 – ważność bonu. Do kiedy można wykorzystać?
Małgorzata Wódz
zapłodnienie
Starania o dziecko
Zapłodnienie: przebieg, objawy, kiedy dochodzi do zapłodnienia
Magdalena Drab
Czop śluzowy
Przygotowania do porodu
Czop śluzowy – co to, jak wygląda, kiedy odchodzi?
Joanna Biegaj
wyprawka noworodka
Niemowlę
Wyprawka dla noworodka na lato: ubranka i rzeczy do szpitala [LISTA ZAKUPÓW]
Małgorzata Wódz
uczulenie na jad pszczeli / uczulenie na jad osy
Zdrowie
Uczulenie na jad pszczeli i jad osy: objawy, co robić i jak przebiega leczenie
Katarzyna Pinkosz
Szparagi w ciąży: czy można jeść, właściwości, przeciwwskazania
Dieta w ciąży
Szparagi w ciąży: czy można jeść, właściwości, przeciwwskazania 
Luiza Słuszniak
jak pobrać bon turystyczny
Prawo i finanse
Jak pobrać i aktywować bon turystyczny: instrukcja rejestracji na PUE ZUS (krok po kroku)
Milena Oszczepalińska
domowe sposoby na komary
Aktualności
Domowe sposoby na komary: co robić, żeby komary nie gryzły?
Joanna Biegaj
twardy brzuch w ciąży
Zdrowie w ciąży
Twardy brzuch w ciąży – kiedy napięty brzuch jest powodem do niepokoju?
Ewa Cwil
plan porodu
Lekcja 2
Plan porodu: jak go napisać, czy jest obowiązkowy? Wzór do druku
Małgorzata Wódz
pozytywny test ciążowy
Ciąża
Pozytywny test ciążowy – co dalej? Kiedy test ciążowy jest fałszywie pozytywny?
Joanna Biegaj
plamienie implantacyjne
Objawy ciąży
Plamienie implantacyjne: co to jest, jak wygląda, ile trwa? Czy zawsze występuje w ciąży?
Małgorzata Wódz