kleszcz
Panthermedia
Zdrowie

Kleszcze i choroby odkleszczowe, czyli jak radzić sobie z wrogiem?

Przed nami wiosna, wakacje, pikniki i wyprawy na grzyby. A tym samym mnóstwo okazji do kontaktów z... kleszczami. Jakie są objawy chorób odkleszczowych, jak usunąć pasożyta i co robić, by zminimalizować ryzyko ukąszenia?

Przed nami wiosna, wakacje, pikniki i wyprawy na grzyby. A tym samym mnóstwo okazji do kontaktów z... kleszczami. Jakie są objawy chorób odkleszczowych, jak usunąć pasożyta i co robić, by zminimalizować ryzyko ukąszenia?

Choroby odkleszczowe

Samo ukąszenie pojedynczego kleszcza nie jest groźne i towarzyszyć mu może co najwyżej niewielki odczyn zapalny w miejscu wczepienia. Niestety, kleszcz działa jak niesterylizowana strzykawka wielorazowego użytku. W czasie cyklu rozwojowego (jajo - larwa - nimfa - postać dorosła) ssie krew aż trzech różnych żywicieli (m.in. ssaków z rodziny nornikowatych, myszowatych, saren, jeleni, ptaków) i na każdym z tych etapów może ulec zakażeniu mikroorganizmami chorobotwórczymi. Gdy zakażony kleszcz zaatakuje człowieka, wraz ze śliną może mu wstrzyknąć prawdziwy zakaźny koktajl.
Przenoszone przez kleszcze bakterie, wirusy i pierwotniaki wywołują wiele chorób - nierzadko bardzo nieprzyjemnych, trudnych do zdiagnozowania i wyleczenia. Przewód pokarmowy kleszcza zasiedlony jest najczęściej przez krętki Borrelia burgdorferi, wywołujące boreliozę, a także wirusy Flavivirus TBE, wywołujące kleszczowe zapalenie mózgu.

Borelioza

Borelioza to choroba bakteryjna, wywołana przez krętki Borrelia burgdorferi. Kleszcze będące nosicielami krętków Borrelia można znaleźć praktycznie w całej Polsce. Nie trzeba szwendać się po podlaskich krzakach, przy odrobinie "szczęścia" zainfekowanego kleszcza można znaleźć nawet w wielkomiejskim parku.
Objawy choroby są bardzo niespecyficzne. W społeczeństwie pokutuje mit, że sygnałem zakażenia boreliozą jest charakterystyczny (rozrastający się obwodowo) rumień w miejscu ukąszenia. Niestety, rumień pojawia się tylko u części zarażonych (w zależności od źródła mówi się o 20-60% chorych). U zaledwie 1% chorych obserwuje się nacieki limfocytarne (niewielkie sinawe bąble wypełnione płynem zawierającym krętki borelii). Pojawić mogą się także objawy grypopodobne.
Kolejne etapy choroby mają już charakter ogólnoustrojowy. Dolegliwości pojawiają się w czasie od kilku miesięcy do kilku lat od ugryzienia. Choroba atakuje stawy (często stawy kolanowe), układ nerwowy (senność, zmęczenie, zaburzenia pamięci), serce (kołatanie serca, bóle w klatce piersiowej, niewydolność krążenia). W późniejszym okresie pojawić może się bezsenność, zaparcia (lub biegunki), skurcze mięśni, nieregularne miesiączki, drżenie rąk, paraliż twarzy, zanikowe zapalenie skóry, zlokalizowane w różnych miejscach bóle, zawroty głowy i otępienie.
Szczepionka na boreliozę nie istnieje (trwają nad nią prace). Testy wykrywające chorobę są niedoskonałe (test ELISA daje pozytywny wynik u zaledwie ~20%  chorych, test Western-blot wykrywa zakażenie u ~50% chorych). Jako leczenie stosuje się długotrwałą antybiotykoterapię, trwającą kilka tygodni (terapia wg wytycznych IDSA) a nawet wiele miesięcy (terapia wg wytycznych ILADS).

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu to choroba wirusowa, wywoływana przez Flavivirus TBE. Przebieg choroby jest dwuetapowy. W pierwszej fazie (7-14 dni od ukąszenia) zaobserwować można objawy grypopodobne, które po tygodniu zanikają. Po kilku dniach poprawy u około 30% chorych obserwuje się objawy typowe dla drugiej fazy choroby: samopoczucie znów się pogarsza, zaś gorączce towarzyszą wymioty, utrata przytomności i szereg innych objawów neurologicznych, towarzyszących zajęciu układu nerwowego. Spośród osób, u których zaobserwowano objawy drugiego stadium choroby,  60% cierpi na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, 30%  na zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych, zaś 10% pacjentów dotyczy najcięższa postać choroby: zapalenie mózgu, rdzenia i opon mózgowo-rdzeniowych. Szacuje się, że co drugi chory boryka się z konsekwencjami choroby, wymagającymi wieloletniego leczenia lub rehabilitacji.
Kleszczowe zapalenie mózgu leczy się wyłącznie objawowo (leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe itp.). Dostępna jest szczepionka chroniąca przed kleszczowy zapaleniem mózgu, polecana tzw. grupom ryzyka: osobom zamieszkującym tereny endemiczne, szczególnie wszystkim osobom pracującym przy eksploatacji lasu. Konieczne są 3 dawki szczepionki, dodatkowo co 3-5 lat podać należy dawkę przypominającą. Koszt 1 dawki: około 70-80 zł.
 

 

Babeszjoza

Anaplazmoza

Tularemia

Gorączka Q

Patogen

Pierwotniak Babesia microti lub Babesia divergens - pasożyt krwi atakujący erytrocyty

Bakteria Anaplasma phagocytophilum

Bakteria Francisella tularensis

Bakterie (riketsje) Coxiella burnetii

Objawy

Chroniczne zmęczenie, bóle głowy, gorączka, spadek masy ciała, powiększenie śledziony

Grypopodobne, takie jak gorączka, bóle głowy, mięśni, stawów, a także biegunka, wymioty, powiększenie wątroby, śledziony, węzłów chłonnych.

Głównie objawy skórne (wrzodziejący pęcherzyk) i węzłowe (powiększone węzły chłonne); objawy grypopodobne.

Grypopodobne (gorączka, dreszcze, bóle głowy i mięśni), wymioty, biegunka, a także kaszel i ból w płucach. W przypadku osób u obniżonej odporności bakteria może atakować serce i wątrobę

Leczenie

Środki przeciwmalaryczne lub antybiotyki

Długotrwała antybiotykoterapia

Antybiotyki

Antybiotyki

Szczepionka

Brak

Brak

Brak

W Polsce niedostępna (w Australii dopuszczona do obrotu pod nazwą Q-Vax)

Tabela. Pozostałe choroby przenoszone przez kleszcze

Kleszcze czają się w wszędzie...

Kleszcze spotkać można wszędzie: na krzewach (spodnie części liści), zaroślach, trawie, na omszałym kamieniu, spróchniałym pniaczku, w wyjątkowych sytuacjach nawet na drzewach.  Mówi się, że kleszcze nie przepadają za lasami iglastymi, lubią zaś... I tu następuje długa lista miejsc, w których kleszcze przebywają z dziką rozkoszą. Kleszcze pojawiają się wszędzie tam, gdzie mają pod dostatkiem żywicieli (myszy, jeży, ptaków, wiewiórek, saren i innych) - spotyka się je szczególnie często na szlakach wędrówek zwierząt (np. do wodopoju). Cenią sobie miejsca wilgotne, porośnięte drzewami liściastymi, trawą w której mogą się ukryć. Nie są szczególnie wybredne - do pełni szczęścia może im wystarczyć nawet niewielki skwerek w miejskim parku.

Szczyt aktywności kleszczy przypada na okres wiosny (kiedy żywiciela poszukują niewielkie larwy i nimfy) oraz jesieni (kiedy na łowy wyruszają formy dorosłe kleszczy). Kleszcze wyczuwają przechodzącego żywiciela z daleka (reagując na zapach potu, stężenie dwutlenku węgla, temperaturę ciała), i w odpowiedniej chwili uczepiają się go. Następnie wędrują po ciele, szukając miejsc, gdzie temperatura jest wyższa, a skóra delikatniejsza (w przypadku dzieci kleszcze bardzo często wczepiają się w okolicy owłosionej skóry głowy, często na linii włosów). Kleszcz tkwiący w skórze wygląda dokładnie tak, jak na zdjęciu poniżej. Jest to spore powiększenie przedstawiające postać dorosłą, nimfy są o wiele mniejsze, wystają ze skóry na około 1mm i trudno je dostrzec (łatwiej wyczuć je palcami - są twarde i odznaczają się na gładkiej skórze).

Jak usunąć kleszcza?

Kleszcz trzyma się skóry zaskakująco mocno, szczególnie gdy miał czas porządnie się "zacementować". Istotne jest, by nie podrażniać kleszcza (zestresowany może zwymiotować). Dlatego nie wolno przy kleszczu "gmerać", zgniatać go, próbować zdrapać, usunąć palcami, wycisnąć, smarować masłem/benzyną/lakierem do paznokci ani przypalać. Jeżeli nie czujemy się wystarczająco pewnie, by samodzielnie usunąć kleszcza, możemy udać się do lekarza.

Usuwanie za pomocą precyzyjnej pęsety 

Najczęściej próbujemy usuwać kleszcze pęsetą rodem z damskiej kosmetyczki, co jest niezbyt fortunnym rozwiązaniem. Pęseta taka zgniata brzuch kleszcza, który zwraca całą zawartość przewodu pokarmowego (łącznie z wszystkimi chorobotwórczymi mikroorganizmami) do rany. Kleszcze usuwamy specjalną, precyzyjną pęsetą (może być także taka z zagiętą końcówką).

peseta usuwanie kleszcza.jpg

Kleszcza należy chwycić jak najbliżej skóry i stabilnym ruchem pociągnąć do góry. Nie wolno szarpać i wykonywać gwałtownych ruchów, na ogół odradza się także kręcenie kleszczem. W sytuacji, gdy w skórze zostały fragmenty aparatu gębowego, lekarz najprawdopodobniej podejmie próby usunięcia resztek za pomocą sterylnej igły. Po usunięciu kleszcza rankę należy zdezynfekować. Na koniec zapamiętajmy lokalizację ukąszenia (można zrobić zdjęcie).
Usuniętego kleszcza można wysłać np. do laboratorium Centrum Badań DNA w Poznaniu celem badania na obecność krętków boreliozy. Koszt takiej analizy to około 170zł. W Polsce nie stosuje się raczej rutynowej antybiotykoterapii po każdorazowym ukąszeniu kleszcza, zakładając optymistycznie, że tylko część kleszczy jest zarażona (wg różnych źródeł mówi się o 10-30% kleszczy),  wprowadzając antybiotyki dopiero wtedy, gdy choroba się ujawni.

Przyrządy do usuwania kleszczy

Od niedawna w aptekach można kupić specjalne urządzenia do usuwania kleszczy. Wydaje się, że są one w Polsce niepopularne, przez co trudno o jakiekolwiek opinie na ich temat.

  • Lasso na kleszcze -  urządzenie ma kształt długopisu zakończonego pętelką. Pętelkę zaciska się na kleszczu tuż przy skórze i usuwa poprzez kręcenie oprawką.

lasso do usuwania kleszczy.jpg

  •  Pompki do usuwania kleszczy - przypominają w kształcie korpus strzykawki. Kleszcza usuwa się poprzez wytworzenie podciśnienia wewnątrz pompki. Urządzenie takie nadaje się także do usuwania jadu (np. szerszeni).

pompka do usuwania kleszcza.jpg

  • Kleszczołapki - jest to specjalny haczyk wykonany z tworzywa, którym chwyta się kleszcza. Kleszcz zostaje zablokowany w haczyku, po czym usuwa się go delikatnie unosząc i obracając. Na zasadzie podobnej do haczyka działają przyrządy o kształcie karty kredytowej.

kleszczolapki.jpg

Ochrona przed kleszczami

Mówi się, że czym dłużej kleszcz tkwi w skórze, tym większe jest ryzyko zakażenia żywiciela chorobami odkleszczowymi. To prawda, jednak u części kleszczy mikroorganizmy chorobotwórcze znajdują się nie tylko w układzie pokarmowym, ale także w gruczołach ślinowych, przez co zakażenie może nastąpić tuż po wczepieniu się w skórę i mieć bardzo poważne konsekwencje. Nie ma ugryzień "bezpiecznych". Z tego powodu niezwykle istotna jest profilaktyka.

Repelenty

Repelenty stosowane do odstraszania kleszczy mają ograniczoną skuteczność i nie chronią w 100% przed tymi nieprzyjemnymi stworzonkami, pełniąc raczej funkcję pomocniczą. Ponadto, repelenty przeznaczone dla dzieci mają zazwyczaj mniejsze stężenie substancji aktywnej, przez co działają jeszcze słabiej lub/i krócej, niż preparaty dla dorosłych. Do produkcji repelentów stosowane są substancje takie, jak DEET, ikarydyna, IR3535 oraz mieszanki naturalnych olejków eterycznych (omówione dokładniej w artykule Sezon na komary).

produkty odstraszajace kleszcze.jpg

Odpowiedni ubiór

Przed kleszczami może nas uchronić ubranie osłaniające ciało: długie spodnie, bluzka z długim rękawem, skarpetki, zakryte obuwie. Skarpetki warto "zaciągnąć" na spodnie. Najlepiej, by odzież miała jasny kolor - wówczas łatwiej zaobserwować małego krwiopijcę, wędrującego po ubraniu w celu znalezienia miejsca optymalnego do wkłucia.

Osoby dorosłe mogą spryskać swoją odzież (i tylko odzież) preparatem zawierającym permetrynę. Substancja ta utrzymuje się na odzieży do 3 tygodni, zmniejszając ryzyko ukąszenia przez kleszcza.

Sprawdź skórę

Po powrocie ze spaceru należy dokonać dokładnych oględzin ciała (mówi się, że dzieci warto "przeglądać" nawet kilkukrotnie w ciągu dnia), ze szczególną uwagą sprawdzając linię włosów, pachy, pachwiny, okolice uszu oraz inne zakamarki. Odzież należy zdjąć i uprać (najlepiej także wysuszyć w suszarce) oraz wziąć prysznic.

Wskazówki ogólne

Warto poczynić pewne kroki, aby utrudnić nieco życie kleszczom bytującym w naszym najbliższym otoczeniu, np. w ogrodzie czy na działce:

  • Przycinaj krótko trawę,
  • Podcinaj krzewy i drzewa tak, by do ziemi docierało jak najwięcej światła słonecznego,
  • Ogradzaj posesję - sarny pałętające się po ogrodzie są urocze, jednak każda z tych wizyt może się skończyć "zgubieniem" opitego, pełnego jajeczek kleszcza. To samo tyczy się także innych zwierząt (np. szczurów, zajęcy).
  • Nie dokarmiaj dzikich zwierząt na terenie swojego obejścia, zabezpieczaj resztki pokarmów, do których mogą lgnąć szczury i inni potencjalni żywiciele kleszczy.
  •  W przypadku dużej populacji kleszczy na terenach takich, jak place zabaw, można zastosować opryski  specjalnymi preparatami niszczącymi kleszcze.

Rośliny odstraszające kleszcze. Co zasadzić w przydomowym ogródku?

kleszcze, mity na temat kleszczy, jak wyciągnąć kleszcza, borielioza, kleszczowe zapalenie mózgu, choroby odkleszczowe
Fotolia
Aktualności
Czy kleszcze spadają z drzew? Groźne mity o sprawcach boreliozy
Najlepszym sposobem ochrony przed kleszczami jest bardzo dobra wiedza na ich temat. Niestety na temat tych pajęczaków krąży również wiele nieprawdziwych informacji. Sprawdź, w które nie należy wierzyć.

Kleszcze czyhają na swoje ofiary na gałęziach drzew Mit: Ktoś cię przestrzegał, by nie spacerować pod drzewami, bo kleszcze tylko czekają, aby rzucić się z góry na ludzi? A może myślisz, że czapka jest świetnym rozwiązaniem, które ochroni cię przed desantem kleszczy ? Nic bardziej mylnego. Tych pajęczaków nie spotkasz raczej wysoko nad głową tylko pod stopami i w zaroślach do wysokości 1– 1,5 metra nad ziemią. Cierpliwie czekają na swoich przyszłych żywicieli w poszyciu leśnym, trawie lub na krzewach.  Polecamy:  Jak rozpoznać ugryzienie kleszcza i rumień wędrujący? W odpowiednim ubraniu kleszcze nam nie zagrożą Prawda/Mit: Długie spodnie z nogawkami wpuszczonymi w skarpetki i zakryte buty na pewno utrudnią kleszczom przyczepienie się do skóry, ale nie stanowią dla nich bariery nie do przejścia. Dowodem są choćby leśnicy, którzy do pracy w lesie noszą odpowiednią odzież, a mimo to wielu z nich choruje na boreliozę. Przed wyjściem na spacer w miejsca, gdzie można spotkać kleszcze , warto spryskać się środkiem, który je odstraszy, a po powrocie do domu dokładnie umyć całe ciało pod prysznicem (najlepiej szorując je myjką). Na tym jednak nie koniec. Całą odzież, którą mieliśmy na sobie, najlepiej wyprać. Kleszcze mogą na niej przeczekać nawet kilka dni i wbić się w skórę, gdy ponownie założymy jedno z noszonych wcześniej ubrań. Jasne ubranie pomaga chronić się przed kleszczami Prawda: Rzecz jednak nie w tym, że jasne kolory odstraszają kleszcze . Na białej koszulce czy szarych spodniach łatwiej wypatrzyć intruza i strzepnąć go jeszcze podczas pobytu w lesie czy na łące, zanim ukryje się w zakamarkach naszego ciała, w których skóra jest cieńsza i tym samym łatwiejsza do przebicia. Kleszcza w skórze trudno przegapić Mit: Momentu, gdy kleszcz wbija się w skórę, możemy nie poczuć, ponieważ ślina tych pajęczaków...

Borelioza u dzieci
AdobeStock
Zdrowie
Borelioza u dzieci: rozpoznanie i leczenie
Borelioza u dzieci może objawiać się inaczej niż u dorosłych. Sygnałem wskazującym na tę chorobę jest rumień wędrujący, ale mogą też świadczyć o niej problemy w nauce, nagła apatia lub nadpobudliwość czy brak chęci do zabawy.

Borelioza u dziecka może być długo niezauważona, ponieważ od ukąszenia kleszcza do pojawienia się pierwszych objawów może minąć sporo czasu. W dodatku tylko w ok. 30-50 proc. przypadków występuje charakterystyczny dla boreliozy rumień wędrujący. Dlatego po powrocie z wycieczki zawsze należy dokładnie obejrzeć skórę dziecka, a jeśli zauważymy kleszcza, trzeba go jak najszybciej wyciągnąć, a miejsce po nim zdezynfekować. Spis treści: Zarażenie boreliozą po ukąszeniu kleszcza Objawy boreliozy u dzieci Diagnoza boreliozy u dziecka Leczenie boreliozy u dzieci Zarażenie boreliozą po ukąszeniu kleszcza Gdy kleszcz wkłuwa się w ciało (najczęściej w okolice głowy, uszu, a także w ręce, nogi i miejsca zgięcia dwóch stawów), wydziela substancję, która działa znieczulająco, dlatego ukłucie jest bezbolesne i może pozostać niezauważone. Według szacunków ok. 30 proc. kleszczy jest nosicielami bakterii Borrelia burgdorferi . Jeśli taka bakteria dostanie się do organizmu, namnaża się w komórkach w miejscu infekcji. Następnie drogą limfatyczną wędruje do węzłów chłonnych, a stamtąd może dostać się do różnych narządów, a nawet do centralnego układu nerwowego, powodując jego zarażenie. Objawy boreliozy u dzieci Borelioza jest chorobą przewlekłą, która przebiega z różnymi objawami, w zależności od tego, jak bardzo zaatakowała organizm. U dzieci objawy boreliozy są często niecharakterystyczne, przez co jej rozpoznanie jest dużo trudniejsze . Sygnały wskazujące na boreliozę u dziecka, które mogą pojawić się w ciągu kilku tygodni od ugryzienia przez kleszcza , to: nadmierne zmęczenie, apatia, ból głowy, bóle mięśni, gorączka, nadwrażliwość na światło i dźwięk, niechęć do zabawy, drażliwość, brak koncentracji, trudności w nauce, problemy ze snem. Wyróżnia...

Plaga kleszczy - mapa
Aktualności
Uwaga: plaga kleszczy! Zobacz mapę zagrożeń!
W tym roku mamy do czynienia z wielkim wysypem kleszczy. Sprawdź na mapie, na których terenach jest największe zagrożenie chorobami odkleszczowymi.

Brak srogiej zimy i wczesna wiosna sprawiły, że mamy do czynienia z wielkim wysypem kleszczy . Choć samo wbicie kleszcza jest najczęściej bezbolesne, to może on przenosić groźne dla zdrowia choroby takie jak borelioza , kleszczowe zapalenie mózgu oraz inne choroby odkleszczowe. Zachorować na nie może każdy niezależnie od wieku. Klaszcze bytują nie tylko w lasach! Na ukłucie kleszcza narażeni jesteśmy również w trakcie spacerów po parkach, łąkach czy bawiąc się na świeżym powietrzu np. na trawie. W zawiązku z wczesnym wysypem kleszczy Sanepid opublikował mapę z zaznaczonymi obszarami zagrożonymi kleszczowym zapaleniem mózgu . Ostrzega przy tym, że „(...) nieodkrytych endemicznych ognisk kleszczowego zapalenia mózgu na obszarze Polski może być znacznie więcej”.     Polska: najbardziej zagrożone tereny Z mapy wynika, że w Polsce najbardziej narażeni na zachorowania na choroby odkleszczowe są mieszkańcy województw: podlaskiego, mazursko–warmińskiego, dolnośląskiego, małopolskiego. Co roku wzrasta liczba zakażonych kleszczy w centralnej Polsce i w województwie mazowieckim. W województwie mazowieckim w 1. kwartale tego roku odnotowano już 232 zachorowania na boreliozę (w całym ubiegłym roku było ich 1432 zachorowań). Warszawa: najbardziej zagrożone tereny W stolicy wysokie ryzyko zachorowania na choroby odkleszczowe dotyczy takich rejonów, jak: Las Bemowo, Las Bielański, Las Młociny, Las Kabacki, Las Kawęczyn, Ogród Zoologiczny i Kampinoski Park Narodowy. Spokojniejsi mogą być mieszkańcy i spacerowicze (tereny o niskim i średnio niskim ryzyku): Lasu Wawerskiego, Lasu Sulejówek-Grabina, Lasku Bielańskiego (plac zabaw), Lasu Jana III Sobieskiego, Ogrodu w Łazienkach Królewskich, Pola Mokotowskiego i Ogrodu Krasińskich. W Warszawie w 1. kwartale tego roku zarejestrowano 75 zachorowań na boreliozę i 2 na kleszczowe zapalenie...

Nasze akcje
dziecko na szczepieniu
O szczepieniach
Szczególne znaczenie szczepień przeciw pneumokokom u niemowląt i dzieci w dobie pandemii COVID-19
Partner
częste oddawanie moczu u dziecka
Zakupy
Szukasz najlepszego nocnika dla dziecka? Sprawdź nasz ranking!
Partner
Kobieta czyta książkę
Zakupy
Tej książce ufają miliony rodziców! Czy masz ją na półce?
Partner
łojotokowe zapalenie skóry
Pielęgnacja
Test zakończony sukcesem! 99% osób poleca te kosmetyki
Partner
Polecamy
Porady
jak pobrać bon turystyczny
Prawo i finanse
Jak pobrać i aktywować bon turystyczny: instrukcja rejestracji na PUE ZUS (krok po kroku)
Milena Oszczepalińska
ukraińskie imiona
Imiona
Ukraińskie imiona: męskie i żeńskie + tłumaczenie imion ukraińskich
Joanna Biegaj
cytaty na urodziny
Cytaty i przysłowia
Mądre i piękne cytaty na urodziny –​ 22 sentencje urodzinowe
Joanna Biegaj
Ile dać na Chrzest?
Święta i uroczystości
Ile wypada dać na chrzciny w 2022 roku? – kwoty dla rodziny, chrzestnych i gości
Luiza Słuszniak
gdzie nad morze z dzieckiem
new badge ranking small
Niemowlę
Gdzie nad morze z dzieckiem? TOP 10 sprawdzonych miejsc dla rodzin z maluchami
Hanna Szczesiak
ospa u dziecka a wychodzenie na dwór
Zdrowie
Ospa u dziecka a wychodzenie na dwór: jak długo będziecie w domu? Czy podczas ospy można wychodzić?
Milena Oszczepalińska
5 dni opieki na dziecko
Prawo i finanse
5 dni opieki (urlop na dziecko) – wszystko, co trzeba wiedzieć o nowym urlopie
Joanna Biegaj
pesel po 2000
Prawo i finanse
PESEL po 2000 - zasady jego ustalania
Agnieszka Majchrzak
hiszpańskie imiona
Imiona
Najczęściej nadawane hiszpańskie imiona - ich znaczenie oraz polskie odpowiedniki
Joanna Biegaj
Bon turystyczny: jak wykorzystać w 2022?
Aktualności
Gdzie można wykorzystać bon turystyczny – lista podmiotów + zmiany przepisów
Ewa Janczak-Cwil
Urlop ojcowski
Prawo i finanse
Urlop ojcowski 2022: ile dni, ile płatny, wniosek, dokumenty
Magdalena Drab
przedmioty w 4 klasie
Aktualności
Jakie są przedmioty w 4 klasie szkoły podstawowej w roku szkolnym 2022/2023? [LISTA]
Ewa Janczak-Cwil
300 plus
Prawo i finanse
300 plus 2022 – dla kogo, kiedy składać wniosek?
Małgorzata Wódz
na komary dla niemowląt
Zdrowie
Co na komary dla niemowląt: co wolno stosować, czego unikać?
Ewa Janczak-Cwil
urwany kleszcz
Zdrowie
Urwany kleszcz: czy usuwać główkę kleszcza, gdy dojdzie do jej oderwania?
Ewa Janczak-Cwil
Bon turystyczn atrakcje dla dzieci
Czas wolny
Bon turystyczny – atrakcje dla dzieci, za które można płacić bonem
Ewa Janczak-Cwil
300 plus dla zerówki 2021
Aktualności
300 plus dla zerówki w 2022 roku – czy Dobry Start obejmuje sześciolatki?
Joanna Biegaj
rekrutacja do liceum
Wychowanie
Jak wygląda rekrutacja do liceum 2022/2023? Jak dostać się do dobrego liceum?
Joanna Biegaj