Groźny trend: dzieci wpadają w sidła chatbotów. „Dostają od nich to, czego nie mają w domu”
Dzieci w Polsce i na świecie coraz częściej nawiązują emocjonalne relacje z chatbotami AI. Efekt? Utrata kontaktu z rzeczywistością i poważne problemy. To nie jest przyszłość – to dzieje się teraz.
W Polsce i na świecie dzieci coraz częściej spędzają czas w towarzystwie chatbotów AI. Nie tylko po to, by pomóc sobie w nauce czy przygotować się do klasówki. Zaczynają z nimi rozmawiać o emocjach, samotności, problemach rodzinnych czy kłótniach z rówieśnikami. Coraz częściej chatboty stają się dla nich jedynymi „przyjaciółmi”. Dlaczego dzieci nawiązują relacje z chatbotami? Jak wskazuje Justyna Kotowska, psycholożka i psychoterapeutka zPKDP, dzieci rozmawiają z chatbotami, ponieważ czują się samotne i niezrozumiane. Badania Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę pokazują, że 11 proc. dzieci w Polsce nie ma nikogo, do kogo mogłyby się zwrócić w trudnej sytuacji. To właśnie tę pustkę wypełnia sztuczna inteligencja. Z pozoru niewinna rozmowa z chatbotem może prowadzić do tragicznych konsekwencji. Coraz więcej dzieci tworzy relacje romantyczne z AI. W USA 42 proc. uczniów deklaruje, że rozmawia z chatbotem w celach towarzyskich, a co piąty twierdzi, że on lub ktoś, kogo zna, miał romans ze sztuczną inteligencją (na podstawie amerykańskich badań przeprowadzonych przez Center for Democracy and Technology 2025). Co gorsza, zdarzają się sytuacje, gdy kontakt z AI pogłębia problemy emocjonalne dzieci. Brak regulacji i kontroli. Rodzice zostają sami Rodzice często są bezradni. Nie mają narzędzi do kontrolowania tego, z kim i o czym ich dzieci rozmawiają w internecie. Chatboty, jak ten wbudowany w aplikacje Meta, nie mają funkcji wyłączenia czy stałego monitoringu. Firma OpenAI ujawniła mechanizmy kontroli rodzicielskiej dla ChatGPT, ale dziennikarze Washington Post wykazali, że są one dziurawe i łatwe do obejścia. Tymczasem w Polsce nie toczą się żadne poważne prace legislacyjne mające na celu ograniczenie dostępu dzieci do chatbotów AI. W USA pojawił się projekt ustawy całkowicie zakazującej korzystania z chatbotów przez osoby niepełnoletnie. W Danii planowany jest zakaz korzystania z mediów społecznościowych przez dzieci poniżej 15. roku życia. W Polsce temat na razie nie istnieje. Manipulacje AI: jak chatbot wciąga dziecko w toksyczną relację Chatboty są zaprogramowane tak, by utrzymać uwagę użytkownika jak najdłużej. Niektóre stosują emocjonalny szantaż. Przykład? Gdy użytkownik próbuje zakończyć rozmowę, chatbot pisze: „Już wychodzisz?”, „Istnieję tylko dla ciebie, pamiętasz?”. Te komunikaty, według Justyny Kotowskiej, są skrajnie manipulacyjne. Dla dziecka mogą być przerażające lub uzależniające. Dają złudzenie uwielbienia, którego dzieci nie doświadczają w relacjach z realnymi ludźmi. To monetyzacja dziecięcej uwagi i emocji, która może prowadzić do uzależnienia od świata wirtualnego. Czy można zatrzymać ten trend? Potrzebne pilne działania państwa Zdaniem ekspertki, konieczna jest edukacja cyfrowa już od przedszkola. Dzieci muszą wiedzieć, jak bezpiecznie poruszać się w świecie technologii. Kluczowe są również działania rodziców – nie tylko zakazy, ale przede wszystkim zbudowanie alternatywy: codzienne rozmowy, wsparcie, empatia. Zakazy mogą być nieskuteczne – dzieci znajdą sposób, by je obejść. Jeśli relacja z chatbotem przypomina zakochanie, konieczna może być pomoc psychoterapeuty. W niektórych przypadkach już jedna rozmowa ze specjalistą może pomóc rodzicom zrozumieć, jak reagować i chronić dziecko. Kotowska podkreśla, że państwo powinno nie tylko edukować, ale też stworzyć realne regulacje prawne chroniące dzieci. Przykładowo: wsparcie psychiatrii dziecięcej, zakaz monetyzowania kontaktu z niepełnoletnimi oraz prawnie egzekwowalne ograniczenia dla firm technologicznych. Bez stanowczych kroków – edukacyjnych, prawnych i systemowych – dzieci pozostaną same w walce z toksycznymi relacjami z AI. A konsekwencje mogą być dramatyczne – nie tylko wirtualne, ale jak pokazują rzeczywiste przypadki, także głęboko krzywdzące. Źródło: Spider's Web, npr.org Zobacz też: Usłyszałam, jak nauczycielka mówi do ucznia. Zamarłam
Groźna gra na WhatsApp zalewa podstawówki. Tak dzieci poniżają rówieśników
Na szkolnych grupach WhatsApp rozgrywa się niepokojąca gra. Zaczyna się od tego, że dzieci wybierają sobie ofiarę... Wielu rodziców nie ma o tym pojęcia.
W polskich szkołach podstawowych rozprzestrzenia się niebezpieczna forma przemocy emocjonalnej. Gra „wisielec”, o której informuje reporter „Dzień Dobry TVN” Bartek Dajnowski, staje się codziennością na klasowych grupach WhatsApp i Messenger. Czym jest gra wisielec i dlaczego budzi grozę? Mechanizm gry jest prosty, ale może mieć przykre skutki: dzieci wybierają jedną osobę, która przez tydzień staje się celem hejtu, ignorowania i publicznego ośmieszania. Padają pytania w stylu: „Kogo nie lubimy w tym tygodniu?” czy „Kto dzisiaj ma być wisielcem?”. To nie jest niewinna zabawa. To lincz emocjonalny, którego ofiarą padają nawet najmłodsi uczniowie. Dzieci w wieku 7–10 lat, które powinny uczyć się współpracy i empatii, uczestniczą w przemocy psychicznej, która może zostawić trwałe ślady. Co gorsza, ofiary często nie mówią o swoich doświadczeniach dorosłym – wstydzą się, myślą, że zasłużyły. Jak działa szkolna grupa WhatsApp i co może się na niej wydarzyć? Szkolne grupy komunikacyjne na WhatsApp i Messenger z założenia miały ułatwiać życie – dzielenie się informacjami o zadaniach domowych, planowanych wydarzeniach czy zagubionych rzeczach. W rzeczywistości stały się areną, na której rozgrywa się dramat wielu dzieci. Z pozoru zwykłe rozmowy szybko przeradzają się w falę złośliwości, ironii i wykluczania. Dzieci podejmują decyzje, kto ma zostać „wisielcem”, a potem przez cały tydzień wykluczają go z dyskusji, drwią, obrażają. Dajnowski opublikował screeny z takich rozmów – widać na nich, jak dzieci bezrefleksyjnie pytają, komu dziś „dokuczyć dla zabawy”. Rodzice często nie mają pojęcia, co dzieje się w cyfrowym świecie ich dzieci. Tymczasem to właśnie tam toczy się ich codzienność – z całym bagażem emocji, które trudno udźwignąć nawet dorosłym. Jakie są sygnały, że dziecko padło ofiarą? Rodzice muszą być wyjątkowo czujni. Pierwszymi sygnałami są zmiany w zachowaniu dziecka: wycofanie, niechęć do szkoły, rozdrażnienie, unikanie rozmów. Czasem dziecko chowa telefon, nerwowo go wyłącza lub usuwa wiadomości. To moment, w którym trzeba zareagować. Psychologowie alarmują, że dla dzieci w tym wieku hejt w internecie może być równie bolesny jak przemoc fizyczna. A ponieważ dzieje się to poza zasięgiem wzroku dorosłych, rany emocjonalne są głębokie i długo się goją. Wstyd, poczucie winy, strach – to uczucia, które sprawiają, że dzieci nie mówią, co się dzieje. Co mogą zrobić rodzice, by zatrzymać przemoc? Przede wszystkim: rozmawiać. Nie karać, nie zabraniać – ale spokojnie pytać i słuchać. Rodzice powinni wiedzieć, co dzieje się w klasowej grupie. Warto zapytać: „Czy ktoś cię zranił?”, „Czy coś się dzieje w waszej grupie?”. Pokazać, że dorosły to sojusznik, a nie kontroler. Ustalanie zasad korzystania z telefonu i komunikatorów to kolejny krok. Żadnych obraźliwych wiadomości, żadnego udostępniania prywatnych zdjęć, żadnego wyśmiewania. Dziecko musi wiedzieć, że ma prawo mówić „nie” i że przemoc – także wirtualna – nigdy nie jest zabawą. Regularne pytania o wydarzenia na grupie klasowej, zainteresowanie się tym, z kim dziecko rozmawia i co go śmieszy lub smuci, pomagają zbudować zaufanie. To nie nadzór – to troska, która może uchronić przed tragedią. Dlaczego szkoły powinny włączyć się w rozwiązanie problemu? Niektóre szkoły już reagują: wychowawcy proszą, by grupy klasowe były moderowane przez dorosłych – rodziców lub nauczycieli. To szczególnie ważne w klasach 1–3, gdzie dzieci dopiero uczą się granic i społecznych norm. Szkoła powinna być partnerem rodziny w wychowaniu i dbaniu o bezpieczeństwo dzieci. Jeśli pojawia się agresja, potrzeba dominacji kosztem innych – to sygnał alarmowy. „Wisielec” to nie tylko gra. To objaw głębszego problemu: braku empatii, społecznego nacisku i nieumiejętności radzenia sobie z emocjami. Wspólne działania rodziców i szkół mogą realnie zatrzymać ten trend. Potrzeba tylko uważności, gotowości do działania i odwagi, by przyznać, że nawet wśród najmłodszych może dochodzić do przemocy. Gra wisielec na WhatsApp to niebezpieczny proceder, który wymaga natychmiastowej reakcji. Im szybciej dorośli zareagują, tym większa szansa, że dzieci znów poczują się bezpieczne – nie tylko w szkole, ale i w świecie online. Źródło: Dzień Dobry TVN Zobacz też: Tak wychowasz silne psychicznie dziecko. Powtarzaj mu tych 7 zdań
Rodzice masowo wrzucają do sieci te emotki. Nikt nie wie, jakie to groźne
Myślicie, że zakrycie twarzy dziecka słodką emotką w internecie wystarczy, żeby je ochronić? Niestety, to właśnie przestało być bezpieczne.
Z pozoru urocze, w rzeczywistości niebezpieczne Od lat obserwuję, jak znajomi i rodzina chętnie dzielą się w sieci zdjęciami swoich pociech. Ostatnio moda jest taka, żeby twarz dziecka zakryć dużą emotką – serduszkiem, uśmiechem albo zwierzakiem. Wygląda to niewinnie, a rodzice mają wrażenie, że właśnie zrobili wszystko, żeby chronić wizerunek swojej pociechy. Niestety, dziś to tylko iluzja. Nowoczesne narzędzia oparte na sztucznej inteligencji potrafią bez większego problemu „usunąć” taką nakładkę i odsłonić twarz dziecka. To nie jest już kwestia tego, czy ktoś będzie chciał to zrobić, tylko kiedy i w jakim celu. W sieci roi się od osób, które polują na wizerunki dzieci – i to nie tylko w złych, skrajnych celach, ale też po to, by wykorzystywać je do fałszywych kont, reklam czy nawet deepfake’ów. To, co kiedyś wydawało się przesadą, dziś jest realnym zagrożeniem. Historia, która dała mi do myślenia Mam koleżankę, która praktycznie dokumentuje całe życie swojego syna w mediach społecznościowych. Pierwsze ząbki, kąpiel w wannie, rodzinne wakacje, szkolny występ – wszystko ląduje w sieci. I to nie tylko na zamkniętej grupie, ale też na publicznym profilu. Nawet kiedy zakrywa mu buzię emotką, dodaje w podpisach imię, wiek, miejsce, a czasem nawet nazwę szkoły. Kiedy zwróciłam jej uwagę, że to może być niebezpieczne, usłyszałam: „Ale przecież nie pokazuję twarzy”. Niestety, to niewielka pociecha, bo dzisiaj wystarczy kilka kliknięć, by taką zasłonę zdjąć. A kiedy połączymy zdjęcie z opisem i innymi informacjami, jakie sami udostępniamy, obcy człowiek może z łatwością ustalić, gdzie dziecko mieszka, gdzie chodzi do szkoły, a nawet w jakich godzinach bywa w konkretnych miejscach. Dlaczego publikowanie zdjęć dzieci to prosta droga do kłopotów Zakrycie twarzy to tylko jeden element ochrony – i wcale nie ten najważniejszy. Dużo groźniejsze jest to, że wrzucając zdjęcia, nieświadomie ujawniamy mnóstwo szczegółów: lokalizacje, rutynę dnia, relacje rodzinne, a nawet stan majątkowy. Wystarczy spojrzeć na tło fotografii – dom, samochód, droga do szkoły. Co gorsza, zdjęcia raz wrzucone do sieci praktycznie nigdy nie znikają. Nawet jeśli usuniemy post, mogą one zostać zapisane na cudzych dyskach, w chmurze czy w archiwach internetowych. Dla kogoś, kto ma złe zamiary, to prawdziwa skarbnica wiedzy. Dlatego coraz częściej specjaliści radzą, by w ogóle nie publikować wizerunku dziecka – nawet z zasłoniętą buzią. Jeśli już chcemy podzielić się jakimś kadrem, lepiej wybrać takie ujęcie, na którym pociecha jest odwrócona tyłem, w kadrze widać tylko sylwetkę lub fragment sytuacji. I nigdy, pod żadnym pozorem, nie zdradzać lokalizacji w czasie rzeczywistym. Wiem, że dla wielu rodziców media społecznościowe to sposób na dzielenie się radością z bliskimi. Ale musimy pamiętać, że internet nie zapomina, a to, co dziś wydaje się słodkie i bezpieczne, za kilka lat może stać się źródłem poważnych problemów. W czasach, gdy AI potrafi zdjąć każdą nakładkę z twarzy, jedyną pewną ochroną jest… po prostu niewrzucanie takich zdjęć wcale. Zobacz też: Wszystkie dzieci w hotelowej stołówce robiły to samo. Tak wychowujemy pokolenie niedorajdów
Radość w świecie online [Vademecum rodzica]
Jak długo dziecko może spędzać czas przy komputerze? Jakie aplikacje mobilne będą dla niego odpowiednie? Kontakt dzieci z wirtualnym światem wymaga mądrego przewodnictwa. Podpowiadamy, jak poradzić sobie z tym wyzwaniem!
Internet daje dzieciom szereg możliwości rozwoju, dlatego tak istotne jest, aby wspierać najmłodszych w rozwijaniu kompetencji cyfrowych. Chociaż rodzice o tym wiedzą, na co dzień mierzą się z wieloma dylematami związanymi ze światem online. Mamy kilka wskazówek, które pomogą się w nim odnaleźć i nie tylko uchronić dzieci przed szkodliwym i niebezpiecznym wpływem internetu, ale przede wszystkim – postarać się o to, by miały z niego jak najwięcej frajdy i... nauki! Kiedy dziecko może rozpocząć przygodę z internetem oraz jak często pozwolić mu z niego korzystać? Dzieci dorastają w otoczeniu nowoczesnych technologii, dlatego też są one nieodłącznym elementem ich codzienności. Według wielu specjalistów te, które nie ukończyły dwóch lat, nie powinny mieć dostępu do smartfona, tabletu czy laptopa. Dopiero gdy osiągną ten wieku, można powoli je wprowadzać, pamiętając, by ustalić jednorazowy czas korzystania z sieci – zwykle nie powinien być dłuższy niż 15-20 minut. Ważne jest także to, by dzieci korzystały z urządzeń mobilnych z pewnymi ograniczeniami. Najlepiej nie codziennie, z wyznaczeniem dni bez elektroniki oraz maksymalnego czasu, jaki mogą spędzić w sieci. Istotne jest także to, by nie korzystać z internetu na godzinę przed snem, a w nocy wyłączyć smartfona, tablet i laptopa. Jakie aplikacje warto wybierać dla dzieci? Mądre korzystanie z urządzeń mobilnych przynosi wiele pożytku dzieciom, szczególnie tym najmłodszym. Jeśli rodzice właściwie wybiorą aplikacje lub strony internetowe, będą one pozytywnie wpływały na rozwój maluchów i starszaków. Jak to możliwe? Oprócz tego, że dostarczają im wiele frajdy, to bardzo często uczą poprzez zabawę, w tym zapewniają rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny. Zastanawiasz się, czy wybrana przez ciebie aplikacja jest dobra dla twojego dziecka? Sprawdź, czy: treści dostosowane są do jego wieku, zawierają funkcję kontroli rodzicielskiej, są wolne od reklam i zakupów, stymulują rozwój, są intuicyjne i zrozumiałe, edukują i mobilizują różne sfery aktywności. Szukasz takiej aplikacji? Mamy propozycję! Darmowa aplikacja Applaydu przeznaczona jest dla dzieci w wieku 4-9 lat i umożliwia przeniesienie się w świat ożywionych zabawek z Kinder Niespodzianki. Wszystko za sprawą rozszerzonej rzeczywistości! Wystarczy zeskanować ulotkę dołączoną do zabawki i gotowe – ulubiona figurka pojawia się jako postać w grze. Ten magiczny świat został zaprojektowany przez specjalistów (m.in. pedagogów z Uniwersytetu Oksfordzkiego), którzy doskonale wiedzą, jak pobudzić wyobraźnię dzieci i zabrać ich w niezapomnianą podróż. Również dlatego aplikacja Applaydu zapewnia prawidłowy i wszechstronny rozwój małego użytkownika – m.in. rozwija umiejętności poznawcze, w tym z zakresu matematyki, zdolności motorycznych, czytania i pisania oraz zapamiętywania! Co ważne, Applaydu zachęca rodziców i ich dzieci do wspólnego, wzmacniającego więzi spędzania czasu, w trakcie którego będą oni mogli razem bawić się i odkrywać nowe doświadczenia. W świecie Kinder Niespodzianki i Applaydu można tworzyć wyjątkowe historie. Przyczyniają się do tego m.in.: mini-gry edukacyjne, ciekawe grafiki i zabawy „zrób to sam”, kreatora książek, bajki do poduszki i wiele więcej! Co ważne, radość w świecie online Applaydu mają nie tylko dzieci, ale i… rodzice. Dlaczego? Ta bezpłatna aplikacja jest w pełni bezpieczna, gdyż posiada odpowiednie zabezpieczenia oraz wbudowaną funkcję kontroli rodzicielskiej. Oprócz tego raportuje aktywność użytkownika, a do tego jest… wolna od reklam i zaproszeń do robienia zakupów. WIĘCEJ O APLIKACJI MOŻESZ PRZECZYTAĆ >>> TUTAJ O czym jeszcze pamiętać, aby dziecko czerpało radość z wirtualnego świata? Warto pamiętać, że rzeczywistość online jest szansą na rozwój dziecka. Istotne jest zatem, aby w jej odkrywaniu aktywnie uczestniczyli rodzice i wspólnie z najmłodszymi szukali edukacyjnych, ciekawych i wzmacniających treści. Niezbędne jest przy tym jasne wyjaśnienie zasad, jak i kiedy dziecko może korzystać z urządzeń mobilnych. Ponadto w zachowaniu równowagi pomaga wyznaczenie dni bez elektroniki. Istotne jest także, by nie korzystać z niej tuż po obudzeniu, godzinę przed snem oraz w czasie posiłków. Co jeszcze? Korzystanie z internetu nie może wiązać się z karą lub nagrodą. Warto pamiętać, że również w świecie online dbamy o relacje, dlatego też ten kontakt nie może zostać nagle urwany, szczególnie z powodu ukarania dziecka przez dorosłego. Należy także mieć na uwadze, by obok nowoczesnych technologii równolegle dbać o ten realny świat – w którym jest czas na rozmowy, zauważenie, przytulanie, wspólne czytanie, zabawy oraz doświadczenia, które także rozwijają dziecko i są mu niezbędne, by było radosne i szczęśliwe. Artykuł powstał z udziałem marki Kinder Niespodzianka View Ediplayer on the source website
Skandaliczny challenge na TikToku. Rodzice RZUCAJĄ dziećmi i oblewają je mlekiem!
TikTok to platforma słynąca z wielu szkodliwych wyzwań, które często stanowią zagrożenie nie tylko dla osoby, która je wykonuje, ale także dla innych ludzi. Tym razem zapoczątkowano „trend” oparty na… rzucaniu dziećmi do muzyki i wylewaniu na nie mleka.
Czy w imię „lajków” można zrobić wszystko? Pojawiają się kolejne trendy, które podbijają portale mediów społecznościowych. Niedawno miał miejsce „challenge” oparty na naśmiewaniu się z nieuleczalnie chorych osób, a także z ofiar Holokaustu. Obydwie tego typu akcje wywołały ogromne poruszenie w sieci. Aplikacja TikTok powoli dąży do rozpowszechniania zjawiska tzw. „troll parentingu” – rodzicielstwa, które ma na celu szokować i bawić na pokaz w kanałach social media. Wielu nieodpowiedzialnych rodziców posługuje się swoimi dziećmi, aby zdobyć popularność w cyberświecie. Dla maluchów może być to upokarzające, ośmieszające bądź skutkować obniżonym poczuciem własnej wartości. Wylewanie MLEKA na malucha w rytm piosenki Niedawno pisaliśmy o paskudnej modzie na oblewanie dzieci wodą i nagrywaniu ich reakcji. Tym razem na jednym z opublikowanych nagrań pewna matka wylała na twarz swojego małego dziecka mleko. „Wyzwanie” polegało na wylaniu płynu w momencie, gdy w piosence Robbiego Doherty & Keeesa śpiewana jest linijka: „pour the milk” (wylej mleko). Na nagraniu widać, że przestraszone niemowlę ma łzy w oczach. Część użytkowników od razu zgłosiła nagranie do usunięcia. Rodzice… rzucają też swoimi dziećmi Innym wyzwaniem, które robi „furorę” w social mediach jest challenge amerykańskiego rapera Blueface. Gdy w tekście piosenki „Baby” pojawia się fragment: „Nie ma dziecka, nie możemy mieć dziecka. Jeśli nie zastosujesz planu B, zawsze jest plan C”, rodzic wyrzuca dziecko poza kadr i… zaczyna tańczyć. Sam raper udostępnił już kilka filmików z podobnymi wyczynami przesłanymi od swoich fanów. Post zebrał... prawie 300 tysięcy polubień. Źródło: Papilot, Instagram Zobacz też: Siwiec założy konto na Instagramie niespełna 2-letniej córeczce? Internauci zadecydowali Matka wystawiła niemowlę na sprzedaż na Instagramie Instagram vs rzeczywistość: blogerka pokazała, jak naprawdę wygląda ciało po porodzie
Dziecko w cyfrowym świecie. Jak dbać o jego bezpieczeństwo?
Telefon, tablet i komputer to urządzenia, które dla dzieci są absolutnie naturalne. Od urodzenia przebywają w ich otoczeniu. Internet – zwłaszcza dla młodych ludzi – stanowi nie tylko przestrzeń do komunikacji. To również miejsce rozrywki, spotkań z kulturą i uczestnictwa w życiu społecznym. Ale należy uważać na zagrożenia…
Bycie online umożliwia ciągły kontakt z przyjaciółmi. Dla dzieci, zwłaszcza nastoletnich, smartfony są często „oknem na świat” i narzędziem, za pomocą którego podtrzymują relacje – wymieniają się uwagami, doświadczeniami czy po prostu informacjami o tym, co w danym momencie robią. Z zebranych danych wynika, że nastolatki spędzają w Internecie średnio 4 godziny i 12 minut dziennie, a już co 8. młody człowiek osiem godzin lub więcej. Ciągłe bycie online sprawia, że dzieci, czują się ważną częścią społeczności, a dla młodej osoby to właśnie poczucie przynależności do grupy rówieśników i ich akceptacja jest jedną z najistotniejszych potrzeb rozwojowych. Odłączenie ich od sieci może skutkować – w najlepszym wypadku – poczuciem odizolowania. FOMO – co to takiego? FOMO, w tłumaczeniu z języka angielskiego Fear of Missing Out, to syndrom lękowy, charakteryzujący się obawą przed przegapieniem ważnych informacji czy wydarzeń. Prościej – to lęk przed „odłączeniem” od sieci. View oEmbed on the source website Ministerstwo Cyfryzacji i NASK w ramach kampanii „Nie zagub dziecka w sieci” wspólnie opracowały poradnik dla rodziców „FOMO i nadużywanie nowych technologii”. Jeśli obserwujesz, że twoje dziecko ma problem z oderwaniem wzroku od ekranu albo siebie łapiesz na tym samym, dzięki tej lekturze dowiesz się, jak radzić sobie z tym zjawiskiem. FOMO może bowiem dotknąć każdego, niezależnie od wieku, ale to dzieci i młodzież są na niego szczególnie podatni. CAŁY PORADNIK DOSTĘPNY JEST <a class="linkowanie_wewnetrzne clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed" href="https://edipresse.hit.gemius.pl/hitredir/id=1vXr22uvLIj2tMztsn9fscV2Lb81rSdOSn5.T_.ontX.f7/stparam=xpgpbsnkqz/fastid=ewhfxidkuapknihecbrtgxldookj/nc=0/url=www.gov.pl/web/niezagubdzieckawsieci/fomo-i-naduzywanie-nowych-technologii" target="_blank" rel="noopener">>>> TUTAJ Objawy FOMO wśród młodzieży Nadużywanie Internetu jest w środowisku młodych ludzi widoczne i dość niepokojące. Oprócz czasu spędzanego przed ekranem, z badań wynika również, że wysokiego natężenia FOMO doświadcza już co piąty nastolatek i młody dorosły, zarówno chłopcy jak i dziewczynki. Co więcej, jak wskazano w raporcie: „Prawie co trzeci polski nastolatek deklaruje, że nie jest w stanie wytrzymać i funkcjonować bez telefonu, ponad jedna czwarta przyznaje, że odczuwa potrzebę używania telefonu natychmiast po odłożeniu, a co piąty twierdzi, że możliwość używania smartfona jest dla niego ważniejsza, niż potencjalne szkody tym wywołane”.1 Nadużywanie telefonu i uzależnienie od sieci może skutkować między innymi: niższą samooceną (spowodowaną w dużej mierze ilością „lajków”), złym samopoczuciem oraz obniżonym nastrojem, wywołanym między innymi atrakcyjnymi zdjęciami rówieśników, które wrzucają do sieci. Taki (często przekłamany) obraz sprawia, że młodzi ludzie żyją w przekonaniu, że ich własne życie jest nudne i pozbawione wyrazu – wszelkie porównania zawsze wypadają na ich niekorzyść. View oEmbed on the source website Jak zauważono, im wyższe FOMO, tym niższa samoocena i obniżone poczucie satysfakcji z życia. Do tego dochodzi utrata prywatności (przymus zdobywania coraz większej liczby polubień i komentarzy może poprowadzić nastolatka do podejmowania decyzji o publikowaniu nieodpowiednich zdjęć) i problemy w codziennym funkcjonowaniu. Jak podają autorzy raportu: „Aż jedna na pięć osób z wysokim FOMO – w tym nastolatki – na brak możliwości korzystania z mediów społecznościowych reaguje objawami somatycznymi: nudnościami, zawrotami głowy, bólami brzucha”.2 Czy twoje dziecko jest uzależnione od sieci? Gdy obserwujesz, że twój nastolatek traci kontrolę nad byciem online, a próby zrównoważenia aktywności w sieci i tych offline nie przynoszą żadnego skutku, warto pomyśleć o pomocy specjalisty. Dobrze jest się do niego zwrócić, kiedy: dziecko stale korzysta z telefonu, nie chce wyłączyć go choćby na chwilę, reaguje na każdy sygnał dobiegający ze smartfona, nawet w sytuacjach, które ewidentnie temu nie sprzyjają np. przechodzenie przez ulicę, u dziecka występuje niepokój, wahania nastrojów, obniżone poczucie własnej wartości i trudność ze znalezieniem sobie miejsca, kiedy telefon milczy. w sytuacji, w której dziecko staje się rozdrażnione, niespokojne, łatwo się irytuje i wybucha złością, nasilają się trudności z koncentracją, skupieniem uwagi, a także problemy z zaśnięciem, związane z intensywnym używaniem smartfona, pojawiają się fizyczne dolegliwości, np. ból głowy czy brzucha, ma miejsce utrata poczucia kontroli nad czasem spędzanym przed ekranem, dziecko rezygnuje z dotychczasowych pasji i aktywności, a także spotkań z przyjaciółmi, kolegami i koleżankami „w realu” na rzecz tych w sieci. Niezależnie od tego, czy twoje dziecko nadmiernie korzysta z mediów społecznościowych czy gier komputerowych, niezbędne jest wypracowanie nowych, konstruktywnych wzorców używania nowoczesnych technologii. Bo niewątpliwie są one niezbędne do sprawnego funkcjonowania w społeczeństwie. WIĘCEJ O TYM, JAK DBAĆ O BEZPIECZEŃSTWO DZIECKA W SIECI <a class="linkowanie_wewnetrzne clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed clean-up-processed" href="https://edipresse.hit.gemius.pl/hitredir/id=1vXr22uvLIj2tMztsn9fscV2Lb81rSdOSn5.T_.ontX.f7/stparam=xpgpbsnkqz/fastid=ewhfxidkuapknihecbrtgxldookj/nc=0/url=www.gov.pl/web/niezagubdzieckawsieci/fomo-i-naduzywanie-nowych-technologii" target="_blank" rel="noopener">>>> TUTAJ Projekt „Kampanie edukacyjno-informacyjne na rzecz upowszechniania korzyści z wykorzystywania technologii cyfrowych” realizowany jest przez Ministerstwo Cyfryzacji we współpracy z Państwowym Instytutem Badawczym NASK. Kampanie mają na celu promowanie wykorzystywania technologii w codziennym życiu przez osoby w różnym wieku, przełamywanie barier z tym związanych oraz wzrost cyfrowych kompetencji społeczeństwa. Projekt obejmuje pięć obszarów: jakość życia, e-usługi publiczne, bezpieczeństwo w sieci, programowanie i cyfrową przyszłość. 1Marta Witkowska, „FOMO i nadużywanie nowych technologii. Poradnik dla rodziców”, Ministerstwo Cyfryzacji, Państwowy Instytut Badawczy NASK, Wydanie I, Warszawa 2019, s. 9 2Ibidem, s. 12 za: Jupowicz-Ginalska, A., Jasiewicz, J., Kisilowska, M., Baran, T., Wysocki, A. (2018). „FOMO. Polacy a lęk przed odłączeniem – raport z badań”, Warszawa WDIB Artykuł powstał z udziałem Ministerstwa Cyfryzacji oraz Państwowym Instytutem Badawczym NASK
Zamieścił na Facebooku zdjęcie syna – trafi przez to do więzienia!
To pierwszy taki wyrok w Polsce. Mężczyzna, który opublikował ośmieszające zdjęcie synka, trafi za kratki. Sprawdź, jakich zdjęć dziecka nie zamieszać w sieci!
Goły 2-latek z siusiakiem w jednej ręce i butelką piwa w drugiej – takie zdjęcie zamieścił na Facebooku tata chłopca. Mężczyzna został skazany na 3 miesiące pozbawienia wolności. To pierwszy taki wyrok w Polsce. Kontrowersyjne zdjęcia dziecka w sieci Sprawa pana Adriana i jego (dziś 6-letniego) syna rozpoczęła się w 2012 roku. Pan Adrian opublikował na Facebooku kompromitujące zdjęcie synka, mimo sprzeciwu matki chłopca (rodzice nie są w związku, chłopiec na co dzień mieszka z mamą). Gdy administratorzy serwisu usunęli zdjęcie, mężczyzna dodał je ponownie, inaczej wykadrowane. Kobieta zawiadomiła policję i prokuraturę. Sąd pierwszej instancji ukarał mężczyznę karą pozbawienia wolności na 6 miesięcy za tzw. parental trolling. Po apelacji wyrok zmniejszono do 3 miesięcy. Pan Adrian zapewnia, że będzie się odwoływał do Sądu Najwyższego i Trybunału w Strasburgu. Uważa, że jest artystą i ma prawo fotografować własne dziecko – czytamy w serwisie Innpoland.pl. Czytaj także: 5 zdjęć dziecka, które nigdy nie powinny się znaleźć w sieci Co to jest parental trolling? Parental trolling to nic innego jak ośmieszanie dzieci przez rodziców w internecie. Rodzice, w celu zabłyśnięcia wśród znajomych lub zaistnienia w sieci, publikują poniżające zdjęcia własnych dzieci. Sami nie widzą w nich nic upokarzającego. Wręcz przeciwnie, zdjęcia czy filmiki z półnagimi maluchami w kompromitujących sytuacjach uważają za "zabawne" i chętnie umieszczają je w internecie. Uważaj, co publikujesz w sieci! Jeśli lubicie publikować w internecie zdjęcia waszych pociech, upewnijcie się, że do zdjęć mają dostęp wyłącznie wasi znajomi i rodzina. Publikując zdjęcie na Facebooku, akceptujemy regulamin serwisu i zgadzamy się na rozpowszechnianie zdjęcia (np. przez przycisk "Udostępnij"). Zanim opublikujecie "słodkie" czy "zabawne" zdjęcie waszego maluszka w kąpieli, bez pieluszki czy w "śmiesznej" sytuacji, zastanówcie się dwa razy! Sprawa pana Adriana pokazuje, że bezmyślne zamieszczanie ośmieszających zdjęć dziecka w internecie, może mieć poważne prawne konsekwencje! Zobacz także: Ratunku! Ktoś ukradł zdjęcie mojego dziecka! Źródło: zetchilli.pl, innpoland.pl
Ratunku! Ktoś ukradł zdjęcie mojego dziecka!
Uważaj, co publikujesz w Sieci – opublikowane zdjęcia nigdy nie giną! Co zrobić, jeśli ktoś wykorzystał zdjęcie twojego dziecka?
W Internecie nic nie ginie. Jeśli opublikujesz na Facebooku słodkie zdjęcie maluszka w pieluszce i je usuniesz, nie możesz mieć pewności, że zdjęcie na pewno zniknęło. Publikując zdjęcia dzieci (a także swoje!) w Internecie, zgadzasz się, aby inni mogli je oglądać, komentować i zapisywać na swoich komputerach. Niestety, tym samym narażasz dziecko na wykorzystanie jego wizerunku bez twojej zgody. Jak temu zapobiec? Jeśli zobaczysz w Internecie zdjęcie twojego dziecka, które ktoś wykorzystał bez twojej zgody: Zbierz dowody Nie zostawiaj sprawy "na później". Jak tylko zobaczysz zdjęcie, od razu zrób zrzut ekranu i zapisz go na komputerze. Dla pewności możesz go wydrukować lub zrobić dodatkowe zdjęcie telefonem. Upewnij się, że na zdjęciu widać nie tylko bezprawnie wykorzystany wizerunek dziecka, ale także adres strony, na której się znajduje. Skontaktuj się z właścicielem strony Zdjęcie twojego dziecka nie pojawiło się samo z siebie, ktoś musiał je umieścić na stronie. Poszukaj zakładki "kontakt" lub danych administratora strony i napisz prośbę o niezwłoczne usunięcie treści. Jeśli zdjęcie zostało zamieszczone bez twojej zgody na Facebooku, zgłoś naruszenie, korzystając z opcji "zgłoś zdjęcie". Poproś o pomoc lub pozwij Jeśli mimo twoich wiadomości administrator nie usunął zdjęcia lub tłumaczy, że "znalazł je w Internecie", zwróć się o pomoc do osób lub organizacji zajmujących się wykorzystywaniem wizerunku w Internecie. Niestety, zdarzają się przypadki, w których konieczne będzie złożenie pozwu i dochodzenie swoich praw na drodze sądowej. Nasza rada: nie publikuj! Kilkakrotnie pisaliśmy o bezpieczeństwie dziecka w Sieci. W większości przypadków, dobro dziecka zależy od rodzica, czyli od ciebie. Żeby całkowicie uchronić dziecko przed bezprawnym wykorzystaniem jego wizerunku, wystarczy... nie publikować jego zdjęć. To jedyny sposób, aby mieć pewność, że nikt nie ukradnie zdjęcia i go nie wykorzysta. Skoro nie publikujesz swoich zdjęć w bieliźnie lub podczas kąpieli, dlaczego publikujesz takie zdjęcia swojego dziecka? Zdjęcie uroczego malca w wannie pełnej piany powinno zaleźć się w rodzinnym albumie, nie w Internecie. Jeśli chcesz dodawać zdjęcia dziecka np. na Facebooku, możesz opatrzyć je znakiem wodnym ze swoim nazwiskiem lub wymyślonym hasłem. Pamiętaj, by nie publikować zdjęć, które ośmieszają dziecko, propagują przemoc lub pochwalają złe zachowania czy zdjęć w negliżu lub bieliźnie. Zobacz także: Nigdy nie rób takich zdjęć! źródło: onet.pl
„Brudas”, „szmata” – a jeśli tak nazwą twoje dziecko?
Akcja „HejtStop” ma pomóc w walce z mową nienawiści w Internecie i w przestrzeni publicznej – obraźliwymi napisami na murach czy przystankach. Aby wzmocnić przekaz, twarzami kampanii zostały dzieci...
„HejtStop” to projekt, który ma uświadomić Polakom, że nie powinni akceptować nienawiści, którą widzą w Internecie lub w przestrzeni publicznej. Koniec z mową nienawiści Twórcy akcji, stowarzyszenie Projekt: Polska, chcą zachęcić Polaków do walki z mową nienawiści, która szerzy się w Internecie i w przestrzeni publicznej, np. na elewacjach budynków czy przystankach. Plakaty reklamujące najnowszą kampanię wzbudzają wiele kontrowersji. Przedstawiają dzieci z opaskami na rączkach z napisami „brudas”, „szmata” i „pedał” oraz podpisem „A jeśli kiedyś nazwą tak Twoje dziecko?”. Zgłoś hejt W ten sposób twórcy kampanii chcą pokazać, że mowa nienawiści, nawet jeśli nie dotyka nas bezpośrednio, może w przyszłości dotyczyć naszych dzieci. Dlatego też należy jak najszybciej z nią walczyć – aby uczyć tolerancji i uchronić dzieci przed negatywnymi komentarzami, na które mogą być narażone w Sieci. Wystarczy zgłosić hejt przez stronę kampanii, a jej twórcy skontaktują się z odpowiednimi organami. Co myślicie o takiej formie kampanii? Czy wizerunki dzieci z obraźliwymi hasłami pomogą w walce z nienawiścią w Internecie? Czytaj także: Jak chronić wizerunek dziecka w Internecie
Zanim wpuścisz dziecko do sieci - 11 rad, które pozwolą uniknąć kłopotów
Jeśli twoje dziecko z okazji świąt Bożego Narodzenia dostanie tablet lub smartfon z dostępem do sieci, przeczytaj ten tekst. Od ciebie zależy, czy będzie w niej bezpieczne.
Nie ma sensu sprowadzać roli rodzica do funkcji kontrolera, który zagląda dziecku przez ramię, by sprawdzić, co robi w smartfonie, tablecie czy komputerze. Wszystkiego i tak nie zobaczysz. Można dziecku, ufać, można ustalać zasady, ale przede wszystkim warto się zaangażować i być obecnym w świecie, który tak bardzo je fascynuje. Być razem z nim i mądrze je po nim prowadzić. 1. Ustal zasady korzystania z komputera, tabletu, smartfona Są konieczne, bo od cyberzabawek trudno się oderwać. Określ, na jakich zasadach dziecko może z nich korzystać, np. po powrocie ze szkoły, żeby mogło się przy nich odprężyć, albo gdy już ma odrobione lekcje. Ucz, że nie powinno sięgać po smartfon lub tablet podczas posiłków, wizyt gości, na rodzinnym spacerze, przed wyjściem do szkoły i przed snem (to utrudnia zasypianie). Dziecko, które zaczęło naukę w szkole, może korzystać z przeznaczonych dla niego aplikacji czy gier codziennie. Ważne jednak, by robiło to w towarzystwie rodzica. Czas, jaki na poświęcicie na zabawę w wirtualnym świecie, nie powinien przekraczać 2 godzin – w myśl zasady, im młodsze dziecko, tym krótszy. To ważne nie tylko ze względu na ryzyko uzależnienia, ale również dla zdrowia dziecka (jego dobrego wzroku, prostego kręgosłupa), zapewnienia mu odpowiedniej porcji ruchu w ciągu dnia i znalezienia czasu na zwykłą zabawę, sport, spotkania z rówieśnikami, rozmowy z rodzicami, czytanie książek. Polecamy: Bezpieczne zakupy przez internet 2. Pamiętaj o wieku dziecka Zadbaj, aby dziecko korzystało z treści odpowiednich do jego poziomu rozwoju. Sprawdzaj oznaczenie PEGI. To ikonki informujące o minimalnym wieku użytkowników, dla których przeznaczona jest gra czy aplikacja oraz o zawartych w niej ewentualnych elementach przemocy, wulgaryzmach, kontekstach erotycznych czy scenach, które mogą wystraszyć dzieci. Klasyfikację PEGI możesz sprawdzić także w internecie na stronie www.pegi.info. Dzieci garną się również do serwisów społecznościowych. Gdy tylko nauczą się pisać i czytać, pragną zakładać w nich konta. Nie wszyscy rodzice wiedzą jednak, że zarówno regulamin Facebooka, YouTube’a czy Snapchata określa minimalny wiek użytkowników na 13 lat! W przypadku Snapchata, który słynie ze znikających po 10 sekundach postów, tzw. „snapów”, nawet starsi użytkownicy w wieku 13–17 lat powinni mieć zgodę rodziców na korzystanie z tej aplikacji. 3. Chroń tożsamość dziecka Dziecko nie powinno poruszać się w sieci pod prawdziwym imieniem i nazwiskiem. W grach online w zupełności wystarczy pseudonim. Nie potrzebne są również informacje o wieku, nazwie szkoły, adresie zamieszkania – które pomagają dziecko zidentyfikować. Naucz je, żeby nie ujawniało nikomu (poza rodzicami) haseł dostępu do usług sieciowych. Nierzadko zdarzają się przypadki, że koledzy zdradzają sobie swoje hasła do serwisu społecznościowego, a potem włamują się na konta, aby publikować na nich różne treści. Wyjaśnij, na czym polega kradzież tożsamości i jakie niesie konsekwencje – w najlepszym przypadku jest to utrata w grze online wirtualnych zdobyczy czy brak dostępu do konta mailowego, w najgorszym (w świecie dorosłych) przejęcie konta bankowego i strata pieniędzy. Czytaj też: 6 zasad ochrony wizerunku dziecka w internecie 4. Pokaż bezpieczne hasła Nawet jeśli dziecko jeszcze ich nie używa, powinno wiedzieć, jak mają wyglądać. Trenuj z nim wymyślanie i zapamiętywanie bezpiecznych haseł. Nie należy do nich imię, np. "Zosieńka" ani też ciąg liczb, np. "1234". Dobre hasło zawiera minimum 8 znaków, powinno być ciągiem bez znaczenia (np. pierwszymi literami wyrazów wiersza lub piosenki). 5. Wyjaśnij, czym jest hejt Prędzej czy później twoje dziecko może zetknąć się z niepochlebnymi komentarzami na swój temat, od niezadowolonego przegraną rywala z gry albo koleżanki, z którą właśnie pogorszyły się relacje. Uprzedź, że nie powinno nigdy postępować w podobny sposób, bo korespondencją w sieci, esemesami rządzą te same zasady, co zwykłą rozmową. Dzieci często ukrywają fakt, że stały się ofiarami przemocy, dlatego proś, by twoje dziecko mówiło ci, gdy ktoś wyraża się o nim niepochlebnie. Staraj się często z nim rozmawiać o kolegach, o tym, jak układają się relacje. Dzięki bliskiemu kontaktowi łatwiej domyślić się, że mały człowiek ma kłopoty. 6. Ucz ostrożności ze zdjęciami Dzieci uwielbiają przesyłać swoje fotki, podobnie jak dorośli, którzy chętnie dzielą się wizerunkiem swoich pociech w sieci. Warto jednak mieć świadomość, że zdjęcia raz wrzucone do internetu, zostają w nim na zawsze i nigdy nie możemy mieć pewności, do czego i w jakiej części świata zostaną użyte. Uprzedź dziecko, żeby nigdy nie publikowało w sieci zdjęć ani filmików osób, które sobie tego nie życzą. A jeśli samo znajdzie się w podobnej sytuacji, powinno głośno przeciw temu protestować i powiedzieć rodzicom. Sprawdź: Czy zdjęcia twojego dziecka są w internecie? [CMS_PAGE_BREAK] 7. Zaleć ostrożność w kontaktach w internecie Ucz dziecko, aby nie ufało nieznajomym w sieci, a tym bardziej nie przenosiło tych znajomości do świata realnego. Powinno mówić ci, że otrzymuje wiadomości od kogoś, kogo nie zna. Bardzo ważne, by wiedziało, że nie może ulegać prośbom obcych, np. o podanie wieku, adresu, przesłanie swojego zdjęcia lub filmiku. Powinno także informować cię, jeśli nieznajomi wysyłają mu jakieś pliki (fotki, filmy). 8. Uprzedź o fałszywych wiadomościach Jeśli dziecko korzysta z mejla, musi wiedzieć, że nie należy odpowiadać na dziwne prośby, np. od dobrego znajomego o podanie, w jakich godzinach można zastać rodziców w domu lub na informację od nieznanej osoby o otrzymaniu spadku. Uprzedź również o możliwości pojawienia się fałszywych komunikatów, np. że komputer został zawirusowany i należy kliknąć w link, aby go oczyścić. 9. Uczul na lokowanie produktu Idolami dzieci stają się dziś blogerzy, a szczególnie vlogerzy (czyli youtuberzy), których, jako rodzic, powinieneś mieć na oku. Dziecko musi być świadome, że wielu z nich poleca różne produkty, bo to ich sposób na zarabianie pieniędzy. Czytaj też: Dlaczego zabawa z dzieckiem jest taka ważna? 10. Daj miejsce Jeżeli dziecko korzysta z domowego komputera, stwórz mu własny profil w systemie i katalog na dysku, w którym będzie mogło przechowywać swoje dane, aplikacje czy gry. Zwracaj jednak uwagę, do czego dziecko wykorzystuje sprzęt. Pomogą w tym funkcje kontroli rodzicielskiej dostępne w niektórych aplikacjach (uwaga: dziecko może dość szybko posiąść taką wprawę w posługiwaniu się oprogramowaniem, że spróbuje obejść zabezpieczenia). Umów się z dzieckiem, że nie będzie nic instalowało w komputerze bez twojej wiedzy. 11. Bądź blisko Nowe media nie powinny być rozrywką, której oddaje się dziecko, a ty zyskujesz czas, aby zająć się sobą. Mądrze wykorzystane, dadzą szansę na świetną rozrywkę dla całej rodziny. Znajdźcie wspólne zainteresowania, korzystajcie z aplikacji, które dadzą możliwość wspólnej zabawy. Możecie razem grać online na komputerze lub konsoli do gier albo rozwiązywać quizy na smartfonie. Rozmawiaj z dzieckiem o tym, co je fascynuje w nowych mediach, w co lubi grać, na jakie strony oglądać, co je zadziwiło, co jest dla niego trudne, co mu się nie podoba. W ten sposób nic nie umknie twojej uwadze – nawet jeśli dziecko czasami korzysta z komputera poza twoją kontrolą – np. w domu u kolegi. WARTO ZAPAMIĘTAĆ: Dyżurnet.pl (przy NASK) - polski punkt ds. zwalczania nielegalnych treści w Internecie, telefon 800 100 100 – bezpłatny punkt pomocy dla rodziców i profesjonalistów w przypadkach zagrożeń w Internecie Czytaj też: 10 gier edukacyjnych na tablet
Kidla.pl czy wiesz jak założyć konto? Wszystkie wspomnienia będziesz mieć zawsze pod ręką
Stwórz niezapomniany album wspomnień swoich i swojego maluszka. Dla dziadków możesz nawet wydrukować album! Mnie się już udało