Zapobieganie chorobie pneumokokowej za pomocą szczepień ochronnych
Dr hab. n. med. Ernest Kuchar z Kliniki Pediatrii z Oddziałem Obserwacyjnym Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego wyjaśnia, czym jest choroba pneumokokowa, jakie serotypy pneumokoków możemy wyróżnić i w jakim stopniu pomóc mogą szczepienia.
Co to jest choroba pneumokokowa? Choroba pneumokokowa jest wywoływana przez zakażenie bakteryjne groźną Gram dodatnią bakterią, dwoinką zapalenia płuc, zwaną potocznie pneumokokiem, która ma ponad 100 odmian zwanych serotypami. Bakteria jest szczególnie niebezpieczna dla najmłodszych dzieci, których odporność dopiero się rozwija, osób dorosłych powyżej 50-65 roku życia, jak też przewlekle chorych. Pneumokoki często zamieszkują nos i gardło dzieci bez powodowania jakichkolwiek objawów, co nazywamy nosicielstwem. Pneumokoki zwykle wywołują zakażenia na powierzchni śluzówek, np. ostre zapalenie ucha środkowego, bakteryjne zapalenie zatok przynosowych czy odoskrzelowe zapalenie płuc. Rzadziej bakterie wnikają głęboko w tkanki, powodując ciężkie zakażenia inwazyjne, w tym sepsę i ropne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Wówczas chore dziecko wymaga leczenia w szpitalu, a następstwem może być niepełnosprawność na całe życie lub śmierć. Dzieci poniżej 2. roku życia należą do grupy najbardziej narażonej na zachorowanie na inwazyjną chorobę pneumokokową. W dodatku pneumokoki uodporniły się na antybiotyki, które przestały być tak skuteczne jak dawniej. Dlatego tym ważniejsze jest zapobieganie zakażeniom pneumokokowym poprzez szczepienia, które można stosować zarówno u dorosłych jak dzieci. Serotypy pneumokoków Występuje ponad 100 odmian pneumokoków różniących się budową polisacharydowej otoczki. Nazywamy je serotypami. Różnią się one między sobą chorobotwórczością i częstością występowania. Większość serotypów może powodować chorobę, ale tylko kilkanaście z nich wywołuje prawie wszystkie inwazyjne choroby pneumokokowe. Ze względu na odmienne antygeny otoczki, odporność na jeden z serotypów zwykle nie zapewnia odporności na inny serotyp. Oznacza to, że na zakażenia pneumokokowe można chorować wielokrotnie, a szczepionki zostały tak zaprojektowane, by zapewniać ochronę głównie przed serotypami, które zawierają. Zastępowanie serotypów Do szczepionek wybrano najgroźniejsze serotypy pneumokoków, które wywoływały największą liczbę groźnej inwazyjnej choroby pneumokokowej. Jednak częstość występowania poszczególnych serotypów zmienia się. Powszechne szczepienia niemowląt są bardzo skuteczne, w ich efekcie serotypy zawarte w stosowanej szczepionce przestają krążyć w społeczności, ale ich miejsce stopniowo zajmują serotypy, które nie były zawarte w szczepionce. Zjawisko to po raz pierwszy zaobserwowano w Stanach Zjednoczonych po wprowadzeniu powszechnych szczepień niemowląt za pomocą pierwszej skoniugowanej szczepionki 7-walentnej, czyli zawierającej 7 najważniejszych serotypów. Całkowita liczba zachorowań na inwazyjną chorobę pneumokokową spektakularnie zmniejszyła się, jednak wyraźnie wzrosła liczba zakażeń wywoływanych przez serotypy nie-szczepionkowe, a zwłaszcza antybiotyko-oporny 19A, który zaczął dominować wśród przyczyn inwazyjnej choroby pneumokokowej. W Polsce obserwujemy obecnie podobne zjawisko. Epidemiologię zakażeń pneumokokowych monitoruje w Polsce Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego (KOROUN). Dostępne są dane za 2021 rok (https://koroun.nil.gov.pl/wp-content/uploads/2022/02/Inwazyjna-choroba-pneumokokowa-IChP-w-Polsce-w-2021.pdf). Zgodnie z nimi, powszechne szczepienia skutecznie ograniczyły występowanie serotypów zawartych w używanej szczepionce, niestety nastąpił wzrost zakażeń wywołanych przez serotypy poza-szczepionkowe, a serotyp 19A stał się najczęstszą przyczyną inwazyjnej choroby pneumokokowej wśród dzieci do 5 roku życia. W roku 2021 uwidocznił się trzykrotny wzrost odsetka zakażeń wywołanych przez pneumokoki należące do serotypu 19A wśród dzieci poniżej pięciu lat w porównaniu z rokiem 2020 i sześciokrotny w porównaniu z rokiem 2019. Szczepienia przeciw pneumokokom Pomagają zapobiec chorobie pneumokokowej. Ponieważ zmniejszają nosicielstwo wśród dzieci mogą również zapobiegać rozprzestrzenianiu się zakażenia z dziecka na inne osoby. Ochrona dzięki szczepionce utrzymuje się przez co najmniej kilka lat, gdy ryzyko jest największe. Najpoważniejsze zakażenia pneumokokowe występują w pierwszych 2 latach życia. Oznacza to, że szczepionki skutecznie chronią dzieci w okresie największego ryzyka. W Polsce w ramach Programu Szczepień Ochronnych dzieci przeciw pneumokokom mamy dostępne dwie szczepionki różniące się pod względem zawartości serotypów. Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia wybór szczepionek do stosowania w ramach programów powszechnych szczepień dzieci przeciw pneumokokom powinien opierać się na lokalnej epidemiologii oraz na antybiotykoodporności najczęściej izolowanych szczepów Więcej informacji na temat dostępnych szczepionek pneumokokowych można uzyskać od lekarza. Podsumowanie Obecna sytuacja epidemiologiczna wskazuje, że ochrona dzieci przed inwazyjną chorobą pneumokokową wymaga użycia szczepionki zawierającej serotypy dopasowane do polskich, lokalnych danych epidemiologicznych. Zapytaj swojego lekarza o szczepienia przeciwko pneumokokom dostępne w programie szczepień ochronnych dzieci. Treść: Dr hab. n. med. Ernest Kuchar Klinika Pediatrii z Oddziałem Obserwacyjnym, Warszawski Uniwersytet Medyczny 1. Ganaie F, et al. mBio. 2020;11(3):e00937-2. 2. Centers for Disease Control and Prevention. Pneumococcal disease. W: Hamborsky J, Kroger A, Wolfe S, eds. Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases. 13th ed. Washington, DC: Public Health Foundation; 2015:279-296. 3. Lochen A, Sci Rep. 2020;10(18977):1-17 4. Skoczyńska A, Gołębiewska A, Wróbel-Pawelczyk I, Kiedrowska M, Ronkiewicz P, Błaszczyk K, Kuch A, Hryniewicz W. Inwazyjna choroba pneumokokowa w Polsce w 2021 roku (dane KOROUN), 2022 5. Pneumococcal conjugate vaccines in infants and children under 5 years of age: WHO position paper – February 2019. Weekly epidemiological record, 2019; 8: 85-104 PP-PRV-POL-0147/02/23 Artykuł sponsorowany przez Pfizer Polska Sp. z o.o. ul. Żwirki i Wigury 16b 02-092 Warszawa
Co każdy rodzic powinien wiedzieć o szczepieniach przeciw pneumokokom?
Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Aneta Nitsch-Osuch - specjalista pediatra i epidemiolog z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego wyjaśnia, czym jest inwazyjna choroba pneumokokowa oraz w jaki sposób pomóc mogą szczepienia.
Szczepienia od wielu lat stanowią ważny, bezpieczny i skuteczny element zapobiegania chorobom zakaźnym. Szczepienia włączane do krajowych programów szczepień nie są wybierane przypadkowo - dotyczą one bowiem chorób bardzo groźnych, obarczonych wysokim ryzykiem powikłań i zgonu, chorób stanowiących realne zagrożenie dla zdrowia i życia. W Polsce szczepienia przeciw pneumokokom zostały włączone do obowiązkowego programu szczepień późno w porównaniu do innych krajów europejskich, bo w roku 2017, była to odpowiedź na zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia, ekspertów krajowych oraz oczekiwania rodziców. Program szczepień przeciw pneumokokom okazał się sukcesem, ponieważ uzyskiwano wysoki odsetek zaszczepionych dzieci (około 95%). W tym aspekcie można powiedzieć, że rodzice zdali egzamin na piątkę, zapewniając swoim pociechom ochronę przed zachorowaniem na inwazyjną chorobę pneumokokową. Inwazyjna choroba pneumokokowa Co kryje się pod tym fachowym sformułowaniem? Bakteria Streptococcus pneumoniae, potocznie nazywana pneumokokiem, może wywoływać bardzo różne choroby: zapalenie płuc, zapalenie zatok obocznych nosa, zapalenie ucha środkowego (są to tzw. postacie nieinwazyjne), a także posocznicę (chorobę spowodowaną obecnością pneumokoka we krwi), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc z bakteriemią (są to postacie inwazyjne choroby). O ile postacie nieinwazyjnej choroby pneumokokowej są częstsze i zwykle (choć nie zawsze!) przebiegają łagodniej, to postaci inwazyjnej choroby pneumokokowej obarczone są wysoką śmiertelnością (nawet 50% w przypadku wstrząsu septycznego), a powikłania obejmują m.in. ropniaka opłucnej, niedosłuch, głuchotę, zaburzenia neurologiczne, trudności w koncentracji i niepowodzenia w nauce. Szczepienia a inwazyjna choroba pneumokokowa Szczepienia przeciw pneumokokom skutecznie zapobiegają inwazyjnej chorobie pneumokokowej, która stwierdzana jest rocznie u około 1000 pacjentów w Polsce, przy czym najwyższe ryzyko zachorowania występuje w skrajnych grupach wiekowych, a więc u dzieci do 2. roku życia i u seniorów w wieku > 65 lat. W okresie pandemii COVID-19 liczba zachorowań na inwazyjną chorobę pneumokokową zmniejszyła się (podobnie jak i innych chorób, które przenoszą się drogą kropelkową, takich jak grypa czy ospa wietrzna). Wynikało to z restrykcji związanych z koronawirusem, jednak w momencie powrotu do normalności, liczba zachorowań wywołanych przez pneumokoki powróciła do tej notowanej przed pandemią. Podkreślić należy, że pneumokoki są dość wszędobylskie: nawet 60% dzieci uczęszczających do żłobka lub przedszkola może być nosicielami bakterii w jamie nosowogardłowej, stanowiąc tym samym potencjalne źródło zakażenia. W ramach szczepień obowiązkowych w Programie Szczepień Ochronnych bezpłatnie oferowane są szczepionki pneumokokowe z różną zawartością serotypów. Powoduje to wiele zapytań ze strony rodziców i wątpliwości: czym szczepionki się różnią, którą szczepionkę wybrać? Chcąc rozwiać te wątpliwości, należy przede wszystkim podkreślić, że najważniejsze jest, by szczepienie było wykonane, i to wykonane w terminie! Wykazano bowiem, że liczba przypadków inwazyjnej choroby pneumokokowej maleje we wszystkich krajach, gdzie szczepione są dzieci, niezależnie od rodzaju stosowanej szczepionki. Należy pamiętać, że szczepionka zawierająca większą ilość serotypów pneumokoka zapewni szerszą ochronę przed zakażeniami pneumokokowymi. Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia wybór szczepionek do stosowania w ramach programów powszechnych szczepień dzieci przeciw pneumokokom powinien być oparty m. in. na lokalnej epidemiologii oraz na antybiotykooporności izolowanych szczepów. W Polsce według aktualnych danych za największą liczbę zgonów we wszystkich grupach wiekowych odpowiedzialny jest pneumokok o serotypie 3. Natomiast za największą liczbę zachorowań na inwazyjną chorobę pneumokokową u małych dzieci, bardzo trudną do leczenia ze względu na wieloantybiotykooporność jest odpowiedzialny pneumokok o serotypie 19 A. Podsumowującą należy pamiętać, że wyróżnia się kilkadziesiąt serotypów pneumokoka, ale „pneumokok pneumokokowi nierówny”- różne serotypy powodują zachorowania różniące się ciężkością przebiegu, postacią wywoływanej choroby i zdolnością rozprzestrzeniania się w ogniskach epidemiologicznych – warto więc uwzględniać te dane wybierając szczepionkę, warto porozmawiać o tym z lekarzem. Treść: Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Aneta Nitsch-Osuch Specjalista pediatra i epidemiolog, Warszawski Uniwersytet Medyczny Państwowy Zakład Higieny Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. Meldunki epidemiologiczne: http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html Centers for Disease Control and Prevention. Pneumococcal disease. In: Hamborsky J, Kroger A, Wolfe S, eds. Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases. 13th ed. Washington, DC: Public Health Foundation; 2015:279-296. Said MA, et al. PLoS One. 2013;8(4):e60273. Jansen AG, et al. Clin Infect Dis. 2009;49(2):e23-e29 Fletcher MA i wsp. Eur J Clin Microbiol Infect Dis. 2014; 33:879–910. Grabenstein JD, Musey LK. Vaccine. 2014;32(21):2399-2405. 3. Weinberger DM i wsp. Clin Infect Dis. 2010;51(6):692-699 Regev-Yochay G. i wsp.: Clin.Inf.Dis., 2004, 38 (5); 632-639 ;Sulikowska A. i wsp. J Clin Microbiol 2004,42: 3942-3949 Skoczyńska A, Gołębiewska A, Wróbel-Pawelczyk I, Kiedrowska M, Ronkiewicz P, Błaszczyk K, Kuch A, Hryniewicz W. Inwazyjna choroba pneumokokowa w Polsce w 2021 roku (dane KOROUN), 2022 World Health Organization (WHO). Wkly Epidemiol Rec. 2012;87(14):129-144. PP-PRV-POL-0147/02/23 Artykuł sponsorowany przez Pfizer Polska Sp. z o.o. ul. Żwirki i Wigury 16b 02-092 Warszawa
Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Aneta Nitsch-Osuch - specjalista pediatra i epidemiolog z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego wyjaśnia, czym jest choroba pneumokokowa.
Pandemia COVID-19 udowodniła nam, jak bardzo groźna może być choroba zakaźna. Aby zwalczyć zagrożenie związane z koronawirusem, konieczne było zastosowanie wielu środków zaradczych, w tym dystansowania społecznego, zmniejszenia liczby kontaktów międzyludzkich, stosowania środków ochrony osobistej (masek), co spowodowało też zmniejszenie liczby innych zakażeń przenoszonych drogą kropelkową (podczas kaszlu i kichania), np. grypy, ospy wietrznej, zakażeń wywoływanych przez RSV. Jednak to „zacisze epidemiczne” nie trwało długo, po powrocie do normalnej aktywności, w tym powrocie do szkół i przedszkoli, dawniej znane i występujące sezonowo choroby, głównie infekcje dróg oddechowych, powróciły nawet ze zdwojoną siłą. To pogorszenie sytuacji epidemiologicznej dotyczy także zakażeń wywoływanych przez bakterię Streptococcus pneumoniae, potocznie nazywaną pneumokokiem. Choroby wywoływane przez pneumokoki to: zapalenie płuc, zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok obocznych nosa, a także zagrażające życiu i powodujące groźne powikłania zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, posocznica i zapalenie płuc z bakteriemią (czyli obecnością bakterii we krwi). Serotypy pneumokoków Przed pandemią w naszym kraju raportowano około 800-1000 przypadków tzw. inwazyjnej choroby pneumokokowej, w czasie pandemii liczba ta spadła, by aktualnie nawet przewyższyć tę notowaną wcześniej. Co więcej, zakażeń pneumokokowych jest nie tylko więcej, ale następują też zmiany dotyczące przeważających serotypów (rodzajów pneumokoka) w populacji, na co wskazują aktualne dane epidemiologiczne. Wyróżnia się ponad 100 serotypów pneumokoka, przy czym różnią się one chorobotwórczością – wszystkie są groźne, ale niektóre mają szczególną zdolność powodowania zachorowań przebiegających wyjątkowo ciężko. Przykładem jest serotyp 3 pneumokoka – najwięcej zgonów w całej populacji z powodu inwazyjnej choroby pneumokokowej w naszym kraju spowodowanych jest właśnie tym serotypem. Innym groźnym pneumokokiem jest serotyp 19A – w związku z tym, że charakteryzuje się on wysoką antybiotykoopornością, co w praktyce oznacza, że leczenie zakażeń wywołanych przez taki serotyp jest trudne, długotrwałe i obarczone wysokim ryzykiem niepowodzenia. Obecnie w Polsce, jak i w innych krajach, obserwowany jest wzrost liczby zakażeń wywołanych właśnie serotypem antybiotykoopornym 19 A. Na uwagę zasługuje trzykrotny wzrost odsetka zakażeń wywołanych przez pneumokoki należące do tego serotypu u dzieci poniżej pięciu lat w 2021 roku w porównaniu z rokiem 2020 i sześciokrotny w porównaniu z rokiem 2019, co bardzo niepokoi epidemiologów i lekarzy. W przypadku pneumokoków występuje zjawisko zastępowania jednych serotypów przez inne, co wiąże się m.in. ze stosowaną do szczepień populacyjnych szczepionką. Oznacza to, że szczepionka przeciw pneumokokom działa, powodując spadek zachorowań wywołanych przez serotypy bakterii zawarte w szczepionce, ale częstsze stają się zakażenia wywołane przez serotypy nie zawarte w szczepionce. Szczepienia ochronne Skuteczną i bezpieczną metodą zapobiegania zakażeniom pneumokokowym są szczepienia ochronne. Dostępne szczepionki przeciw pneumokokom w Programie Szczepień Ochronnych stosowane u dzieci różnią się pod względem zawartości. Zaszczepienie dziecka, niezależnie od rodzaju zastosowanego preparatu, zastosowanej szczepionki, zmniejsza istotnie ryzyko zachorowania na inwazyjną chorobę pneumokokową. Dlatego planując szczepienia u dziecka, warto zapytać lekarza o rekomendacje dotyczące optymalnego wyboru szczepionki, z uwzględnieniem lokalnej, aktualnej sytuacji epidemiologicznej i zapewniającej szeroką ochronę. Pamiętajmy jednak, że zawsze najważniejsze jest to, żeby szczepienie wykonać we właściwym terminie i bez zbędnych opóźnień. Treść: Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Aneta Nitsch-Osuch Specjalista pediatra i epidemiolog, Warszawski Uniwersytet Medyczny World Health Organization (WHO). Wkly Epidemiol Rec. 2012;87(14):129-144. Ganaie F, et al. mBio. 2020;11(3):e00937-2. Said MA, et al. PLoS One. 2013;8(4):e60273. Jansen AG, et al. Clin Infect Dis. 2009;49(2):e23-e29 Skoczyńska A, Gołębiewska A, Wróbel-Pawelczyk I, Kiedrowska M, Ronkiewicz P, Błaszczyk K, Kuch A, Hryniewicz W. Inwazyjna choroba pneumokokowa w Polsce w 2021 roku (dane KOROUN), 2022 Centers for Disease Control and Prevention. Pneumococcal disease. In: Hamborsky J, Kroger A, Wolfe S, eds. Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases. 13th ed. Washington, DC: Public Health Foundation; 2015. Huang SS, et al. Vaccine. 2011;29:3398-3412. PP-PRV-POL-0148/02/23 Artykuł sponsorowany przez Pfizer Polska Sp. z o.o. ul. Żwirki i Wigury 16b 02-092 Warszawa