4 nawyki rodziców, które niszczą w dziecku pewność siebie. Już zawsze będzie szarą myszką
Nieraz słyszę od dorosłych, że „tacy już są” i nie mają odwagi wychodzić przed szereg. A ja widzę w tym cień dawnych rodzinnych scen. Pewne codzienne drobiazgi potrafią ustawić dziecko na przegranej pozycji na lata.
Wiele razy słyszę od znajomych rodziców to samo zdanie: „Chcę dla dziecka dobrze”. Wierzę w to. Tyle że dobre chęci nie zawsze prowadzą do dobrych skutków. Czasem drobne, powtarzane codziennie nawyki robią w dziecięcej głowie większą wyrwę niż jeden głośny konflikt. I najgorsze jest to, że dziecko zwykle nie potrafi nawet powiedzieć, skąd bierze się jego niepewność. Po prostu rośnie w przekonaniu, że „tak ma być”. Jak wychować pewne siebie dziecko? Pewność siebie nie rodzi się z wielkich przemówień o odwadze. Rodzi się z tysięcy małych sygnałów: jak na nie patrzycie, jak reagujecie na błędy, jak mówicie o świecie i o nim samym. Poniżej opisuję cztery szkodliwe nawyki, które widzę najczęściej. Dobra wiadomość: da się je zmienić szybciej, niż się wydaje. 1. Krytyka zamiast informacji zwrotnej Wielu rodziców myli krytykę z wychowaniem. Krytyka brzmi mniej więcej tak: „Znowu się nie postarałeś”, „Ty zawsze robisz bałagan”, „Co z tobą jest nie tak”. Dziecko słyszy wtedy słowa nie o zachowaniu, tylko o sobie. I krok po kroku buduje obraz własnej osoby jako „tej gorszej”, „tej, która zawodzi”. Informacja zwrotna wygląda inaczej: dotyczy konkretu i zostawia przestrzeń na zmianę. „Widzę, że pokój jest nieposprzątany. Ustalmy, kiedy to ogarniecie” albo „Co wam pomogło w tym zadaniu, a co było trudne”. Kiedy rozmawiam z dorosłymi, którzy nie wierzą w siebie, prawie zawsze w ich dzieciństwie przewijały się zdania o tym, jacy są, a nie co zrobili. To ogromna różnica. 2. Porównywanie do innych dzieci „Zobacz, jak Kasia ładnie czyta”, „Twój brat w twoim wieku był samodzielny”, „Inne dzieci potrafią się zachować”. Te słowa często wypowiadacie z nadzieją, że zmotywują. A one motywują tylko do jednego: do chowania się. Porównywanie uczy dziecko, że jego wartość zależy od tego, jak wypada na tle innych. Zamiast rozwijać własne tempo i mocne strony, zaczyna się ścigać o akceptację. Albo rezygnuje, bo „i tak nie dogoni”. Widziałam to wiele razy w szkołach i w rozmowach z rodzicami. Dziecko, które stale czuje się „drugie”, w końcu przestaje próbować być pierwsze w czymkolwiek. Nie dlatego, że nie ma talentu. Dlatego, że nie ma wiary. 3. Wyręczanie, które wygląda jak troska To jeden z najbardziej podstępnych nawyków, bo stoi za nim miłość. Robicie coś za dziecko, bo chcecie oszczędzić mu trudności. Wiążecie buty, pakujecie plecak, rozwiązujecie spory z kolegami, poprawiacie projekt plastyczny, dopowiadacie odpowiedzi. Tyle że dziecko uczy się wtedy prostego komunikatu: „Sam nie dasz rady”. Nawet jeśli nigdy tego nie powiecie wprost. Wyręczanie odbiera mu doświadczenie sprawczości. A pewność siebie to właśnie przekonanie, że potrafię działać, popełniać błędy, próbować jeszcze raz. Kiedy wszystko jest gotowe „od razu” i „lepiej”, dziecko nie ma szansy zobaczyć, że potrafi dojść do celu po swojemu. 4. Strach jako główny język domu „Nie rób tego, bo się przewrócisz”, „Nie idź tam, bo coś ci się stanie”, „Nie odzywaj się, bo wyjdziesz na głupka”. Słyszę takie zdania często w domach, w których rodzice są po prostu zmęczeni i chcą spokoju. Albo sami żyją w napięciu. Problem polega na tym, że dziecko wychowane w atmosferze ostrzeżeń zaczyna widzieć świat jako miejsce niebezpieczne, a siebie jako kogoś, kto nie ogarnia. Z czasem boi się próbować, bo wszędzie widzi ryzyko porażki. I nawet gdy ma pomysł, trzyma go w środku. „Po co się wychylać, skoro to się źle kończy”. To tak rośnie „szara myszka” nie z natury, tylko z codziennego uczenia ostrożności zamiast odwagi. Każdy z tych nawyków da się odwrócić. Nie przez idealne rodzicielstwo, tylko przez małe zmiany w języku i reakcjach. Jeśli widzicie u siebie któryś z tych punktów, nie traktujcie tego jak wyroku. To raczej mapa, gdzie warto skręcić. Z doświadczenia wiem, że dziecięca pewność siebie potrafi odżyć zaskakująco szybko, kiedy dom zaczyna mówić do dziecka tak, jak chce je widzieć: z szacunkiem, z ciekawością, z wiarą, że sobie poradzi. Zobacz też: Nikt nie przyszedł na urodziny mojej córki. Tak rodzice uczą dzieci okrucieństwa
Nieśmiałe dziecko w przedszkolu lub szkole: jak mu pomóc i dlaczego nie wolno nazywać go nieśmiałym?
Nieśmiałe dziecko w przedszkolu czy w szkole nie ma łatwego życia. Zwłaszcza gdy w grupie czy klasie ma przebojowych, uwielbianych przez innych kolegów. Według specjalistów najczęściej to dorośli pielęgnują w dziecku nieśmiałość. Jak tego uniknąć, by wychować pewne swojej wartości i radosne dziecko?
Z nieśmiałych dzieci nie muszą wyrosnąć nieśmiali dorośli. Zamiast więc szukać lekarstwa na nieśmiałość, pomóż swojemu maluchowi poczuć się pewnie wśród innych ludzi. Spis treści: Nieśmiałość, czyli co? Nieśmiałość: czy to zawsze powód do obaw? Nieśmiałe dziecko: z natury lub z wychowania Jak pomóc nieśmiałemu dziecku? Nieśmiałość, czyli co? Nieśmiałość sprawia, że dziecko odczuwa dyskomfort z powodu: lęku pojawiającego się w sytuacjach społecznych, negatywnej (niskiej) samooceny, niewiedzy na temat tego, jak najlepiej zachować się w danej sytuacji. Lęk, niepewność, brak przekonania co do własnej wartości powodują cały szereg zahamowań. A te z kolei sprawiają, że dziecko "ginie" w tłumie lub staje się obiektem drwin ze strony rówieśników. Przebojowość, pewność siebie, odwaga — te cechy w dużej mierze decydują dziś o tym, czy człowiek osiągnie zawodowy sukces. Często to właśnie rozpychając się łokciami, można znaleźć ciekawą pracę, a później utrzymać się na stanowisku czy zdobyć awans. Zrozumiałe więc, że rodzice martwią się, widząc, jak ich pociecha samotnie przygląda się radosnej zabawie innych dzieci. Diagnozując nieśmiałość u dziecka, wychowawcy i nauczyciele coraz rzadziej mylą wycofanie podopiecznych z lenistwem, złym wychowaniem czy lekceważeniem obowiązków. Uwaga: Tzw. przebojowość połączona z agresją (słowną i/lub fizyczną) również oznacza, że dziecko boryka się z niską samooceną i lękiem wobec otoczenia, które próbuje w ten sposób maskować. Nieśmiałość: czy to zawsze powód do obaw? Nie ma nic dziwnego w tym, że 2-, 3- a nawet 4-latek wykazuje oznaki nieśmiałości. Na tym etapie rozwoju jest ona zupełnie naturalna i nie powinna zbytnio martwić rodziców. Większość dzieci „wyrośnie” z niej, zanim pójdzie do szkoły. Nie dziw się więc, że Twoje dziecko woli bawić się samo lub najwyżej obok kolegi nie nawiązując z nim jednak kontaktu – to zupełnie typowe dla przedszkolaków i młodszych dzieci. Podobnie jak rola obserwatora, którą często przyjmują maluchy. Nie powinnaś się też martwić, że twój energiczny w domu smyk, w przedszkolu staje się nieśmiały i wstydliwy. Przecież przedszkole to obce miejsce, w którym wszystko wygląda inaczej niż w domu. Maluchy w różny sposób przystosowują się do tego i tylko nieliczne wybierają bycie w centrum uwagi. Z czasem nawet te, które przez kilka pierwszych miesięcy wolały bawić się samotnie w kąciku, wychodzą z cienia i nawiązują znajomości. Dzieci nieśmiałe z natury lub... nieświadomie wychowywane na nieśmiałych Według badań, w przypadku około 20 proc. najmłodszych nieśmiałość jest raczej wrodzona niż rozwojowa, a to oznacza, że nigdy nie da się jej całkiem przezwyciężyć. By stwierdzić, czy Twoje dziecko jest nieśmiałe „z natury”, czy też zachowuje się typowo dla swojego wieku, spróbuj sięgnąć pamięcią wstecz, gdy Twoja pociecha była jeszcze niemowlęciem. Już wtedy bowiem można zaobserwować przejawy wysokiej wrażliwości układu nerwowego, która jest odpowiedzialna za rozwinięcie się nieśmiałości. Nadwrażliwy maluch reaguje lękiem na wydawałoby się łagodne bodźce, jak np. poruszająca się zabawka. W nowych sytuacjach i na widok nowych osób płacze częściej niż jego rówieśnicy, gorzej niż oni znosi wszelkie zmiany. Pewną wskazówką mogą być też rodzice – jeśli i oni już od dzieciństwa byli nieśmiali, jest bardziej prawdopodobne, że ich dziecko odziedziczyło tę cechę i że nie uda mu się wyrosnąć z niej tak łatwo jak jego rówieśnikom. Nieśmiałość hodowana przez dorosłych Niestety, do ukształtowania w dziecku nieśmiałości często przyczyniają się sami rodzice i stosowane przez nich metody wychowawcze. Jeśli nie pozwalasz swojemu smykowi posmarować chleba masłem, podpowiadasz mu, jak ułożyć układankę, zapinasz za niego rzepy przy kurtce, myjesz mu rączki itp. – wprost lub pośrednio dajesz mu komunikat oznaczający: „Nie umiesz”, „Nie poradzisz sobie”, „Nie jesteś wystarczająco dobry”. Dziecko nie ma też wtedy możliwości cieszyć się z własnego sukcesu i nie może zbudować pozytywnego obrazu własnej osoby. Skoro najbliższe mu osoby uważają, że nie umie, traci wiarę we własne możliwości, przestaje się starać, staje się bierny, a każda sytuacja, w której musi się wykazać, budzi lęk przed porażką. Podobne efekty przynosi: stawianie dziecku zbyt wysokich wymagań, zbytnia surowość, strofowanie, częste krytykowanie. Wychowanemu w ten sposób dziecku trudno dobrze o sobie myśleć. A skoro samo myśli o sobie źle, tego samego oczekuje po innych, zwłaszcza nieznanych sobie osobach. Woli więc nie wchodzić z nimi w kontakt. I tak rodzi się nieśmiałość. Jak pomóc nieśmiałemu dziecku? Bez względu na to, jaka jest przyczyna „nieśmiałości” twojego dziecka, nie jest ono jeszcze skazane na nią do końca życia. Nieśmiałemu dziecku można pomóc. Przede wszystkim zaakceptuj, że maluch jest właśnie taki, i pokaż mu, że go rozumiesz. Porozmawiaj o jego niepokojach. Gdy dziecko czuje się zażenowane, wesprzyj go, ale nigdy nie wyśmiewaj i nie nazywaj „nieśmiałym”, „wstydliwym” czy „odludkiem”. Takie etykietki zapadają głęboko w pamięć i tylko utrwalają zahamowania. Chcąc ośmielić malucha, nie stawiaj mu za wzór innych dzieci i nie porównuj go z nimi – to głęboko zrani jego uczucia i poczucie własnej wartości, które u wrażliwych dzieci i tak jest zaniżone i powinno być wzmacniane. Jak dodać nieśmiałemu dziecku pewności siebie? Ktoś, kto nie potrafi poradzić sobie z nieśmiałością, najczęściej ma o sobie nie najlepsze mniemanie. Zrób więc wszystko, by twoje dziecko uwierzyło, że jest wspaniałym, wartościowym człowiekiem i zaczęło ufać we własne możliwości. I dlatego: Zapewniaj o swojej bezwarunkowej miłości. Okazuj ją, ale i mów o niej wprost. Słuchaj i poświęcaj dziecku uwagę. Nie każ mu konkurować z gotującą się zupą. Pozwól podejmować decyzje. Dawaj wybór tam, gdzie jest to możliwe, np.: Czerwone czy niebieskie spodnie? Wspieraj samodzielność. Nawet jeśli zapinanie guzików będzie trwało kwadrans, warto wytrzymać. Dodawaj wiary w sukces. Zapewniaj dziecko, iż wierzysz, że mu się uda. Stosuj więcej pochwał niż krytyki. Nagradzanie i chwalenie za dobre zachowanie jest znacznie skuteczniejsze niż stałe strofowanie i krytykowanie. Nie porównuj z innymi. Stawianie innych za wzór wcale nie mobilizuje do zmiany, a zawsze odbiera wiarę w siebie. Nie dokuczaj, nie wyśmiewaj i nie poniżaj. Robienie tego nawet w żartach czy w złości zawsze godzi w poczucie własnej wartości. Pozwól popełniać błędy. Uświadom dziecku, że nikt nie jest idealny, a popełniając błędy, uczymy się. Krytykuj zachowanie, a nie dziecko. Powiedz raczej: „To bardzo nieładnie popychać kolegę. To go zabolało” zamiast krzyczeć: „Ty nieznośny łobuzie”. Konsultacja: Marta Fidecka, psycholog Zobacz także: Dziecko płacze w przedszkolu – adaptacja przedszkolna bywa trudna [WYWIAD Z PSYCHOLOGIEM] Depresja młodzieńcza: objawy, rodzaje, leczenie Lęki nocne dziecka: przyczyny i sposoby na nocne ataki paniki i płacz
Socjoterapia – na czym polega i jakie daje korzyści
Socjoterapia to terapia społeczna, która jest częścią terapii zajęciowej. Kierowane na nią są osoby, które mają problemy emocjonalne i zaburzenia zachowania. Socjoterapia ma działanie terapeutyczne, rozwojowe i edukacyjne.
Socjoterapia, zwana też terapią społeczną, tylko wtedy przynosi dobre rezultaty, gdy na zajęciach panuje dobra atmosfera, nie ma konfliktów, a uczestnicy czują się bezpiecznie i komfortowo. Na zajęciach socjoterapeutycznych kluczową rolę odgrywa dobry kontakt z terapeutą, rodzaje aktywności, w jakich biorą udział uczestnicy oraz rodzaj zaburzeń z jakimi zmagają się pacjenci. Spis treści: Socjoterapia Cele socjoterapii Socjoterapia dla dzieci Socjoterapia Socjoterapia wykorzystuje wpływ środowiska społecznego, pozytywne oddziaływanie grupy społecznej oraz interakcje społeczne. To dlatego socjoterapia odbywa się w grupie, aby między uczestnikami miały szansę odbywać się interakcje i nawiązywać relacje. Terapia społeczna uczy nowych sposobów myślenia i radzenia sobie z problemami. Socjoterapia jest skuteczną metodą leczenia zaburzeń lękowych, osobowości, odżywiania się, a także łagodzenia problemów emocjonalnych. Jej zastosowanie jest bardzo szerokie – od terapii dzieci po terapię osób niepełnosprawnych i osadzonych w zakładach karnych. Socjoterapię stosuje się u dzieci nadmiernie nieśmiałych, zalęknionych, cierpiących na fobię szkolną. Pomaga dzieciom z wadami wymowy oraz agresywnym i takim, które nie potrafią dobrze funkcjonować w grupie. Z kolei dzieciom autystycznym ułatwia poznanie wzorców zachowań i przyswojenie norm. Cele socjoterapii Istnieją trzy cele socjoterapii. W zależności od grupy i potrzeb jej członków terapeuta może przenosić nacisk na jeden z nich albo pracować we wszystkich trzech obszarach. Cel terapeutyczny socjoterapii. Chodzi o nauczenie pacjentów pewnych umiejętności psychologicznych, które pozwalają łagodzić skutki stresu i kontrolować trudne emocje. Dzięki temu osoba poddana terapii staje się pewna siebie i kształtuje pozytywny obraz swojej osoby. Cel edukacyjny socjoterapii. Terapeuta tak organizuje zajęcia, aby dzięki nim przekazywać zasady obowiązujące w grupie społecznej, a także rządzące nią normy i reguły. Pacjenci uczą się rozpoznawać emocje, nazywać je i wyrażać w akceptowalny społecznie sposób. Ułatwia to poznawanie samego siebie i zrozumienie innych ludzi. Cel rozwojowy socjoterapii. Aby zrealizować to zadanie, zajęcia dobiera się do potrzeb wynikających z wieku uczestników. U dzieci terapeuta pracuje nad zdobywaniem wiedzy i rozwojem motoryki, u nastolatków pracuje głównie nad emocjami, a u osób dorosłych nad sposobami samorealizacji pacjentów, sposobami radzenia sobie ze stresem i zaspokojenia potrzeby aprobaty społecznej. Socjoterapia dla dzieci Organizowana jest w grupach dzieci w podobnym wieku i, w idealnych warunkach, z podobnymi problemami. Zajęcia trwają od 60 do 120 minut i im młodsze dzieci, tym większą część zajęć terapeuta organizuje w postaci gier i zabaw terapeutycznych. Socjoterapia dla dzieci sprawdza się w przypadkach, gdy dziecko lub nastolatek: jest nadpobudliwe wycofane agresywne lub konfliktowe często pełni w grupie rolę kozła ofiarnego jest wyśmiewane nie nawiązuje dobrych relacji z rówieśnikami albo dorosłymi ma niskie poczucie własnej wartości nie umie zdrowo rywalizować i przegrywać nie potrafi wyrażać i rozładowywać emocji w akceptowalny sposób. Na początku terapii dzieci wzajemnie się poznają i budują zaufanie do terapeuty. Wprowadza on zasady i normy, które obowiązują na zajęciach, co zwiększa poczucie bezpieczeństwa pacjentów. W kolejnym etapie rozpoznaje się tworzące się między dziećmi relacje i w razie potrzeby je koryguje. Następnie cała grupa realizuje zadania przygotowane przez prowadzącego. Zajęcia można prowadzić w salkach terapeutycznych, ale też w plenerze. W socjoterapii dzieci wykorzystuje się takie techniki jak: rysunek terapeutyczny trening interpersonalny gry i zabawy z podejmowaniem różnych ról w grupie opowiadania terapeutyczne i ich omawianie (np. bajkoterapia) tworzenie kodeksu złości, czyli zasad, na jakich można wyrazić negatywne emocje i na jakich nie powinno się tego robić drama, czyli wcielanie się w role i wypowiadanie konkretnych komunikatów i zwrotów. Dzięki socjoterapii dzieci poznają same siebie, swoje mocne i słabe strony, swoje zdolności i talenty, co znacząco podnosi ich samoocenę. Przekonują się też, że przestrzeganie norm społecznych pomaga nawiązywać satysfakcjonujące relacje z innymi. Uczą się rozpoznawać emocje i je wyrażać oraz radzić sobie z trudnymi sytuacjami. Zdobywają umiejętność stawiania granic, odmawiania, przełamywania nieśmiałości, ale też podejmowania decyzji i brania za nie odpowiedzialności. Sprawdź także: Terapia integracji sensorycznej Problemy z zachowaniem dziecka – pomoże terapia behawioralna Na czym polega terapia pedagogiczna
Jak pomóc (i jak nie zaszkodzić!) nieśmiałemu dziecku?
Chcesz wiedzieć, jak radzić sobie z nieśmiałością dziecka? Przeczytaj rady eksperta: czego nie robić, żeby nie zaszkodzić i co robić, żeby pomóc.
Czy twoje dziecko jest nieśmiałe? Czy unika towarzystwa, a obecność innych ludzi sprawia, że się wycofuje? Chowa się za twoimi plecami, każde wyjście wiąże się z trudnymi sytuacjami i malutkimi, a czasem większymi, dramatami? Być może uważasz, że to trudne być mamą nieśmiałego dziecka. Chciałabyś, żeby twój synek, zamiast chować się za twoją spódnicą, ładnie powiedział dzień dobry cioci, a córeczka wyrecytowała wierszyk na przedszkolnym przedstawieniu – przecież w domu tak buzie im się nie zamykają! Z drugiej strony wiesz, jak trudno twojemu dziecku funkcjonować w sytuacjach towarzyskich i bardzo mu współczujesz. Chciałabyś mu pomóc, ale nie wiesz jak. Do nieśmiałości dziecka trzeba podchodzić poważnie. Nieśmiałe dziecko potrzebuje mądrego wsparcia: - Nie pomożemy ani rzucając dziecko na głęboką wodę, ani chroniąc je nadmiernie, tylko oferując mu pewien rodzaj przyjaznych doświadczeń społecznych, w których może trenować swoje umiejętności – radzi Paulina Michalik, psychoterapeutka z Akademickiego Centrum Psychoterapii i Rozwoju przy Uniwersytecie SWPS. Przyjrzyjmy się najpierw samej naturze nieśmiałości. Czym jest nieśmiałość? Kim jest człowiek nieśmiały? Michalik obrazowo tłumaczy to przykładem podanym przez profesora Philipa Zimbardo: - To np. uczeń, który wie, ale nie zgłasza się do odpowiedzi, osoba, która umie i lubi tańczyć, ale nie wchodzi na parkiet, człowiek samotny, który nie chce umówić się na randkę. Jego wewnętrzny strażnik ostrzega: nie rób tego, bo wystawisz się na widok publiczny i narazisz na śmieszność. Zdaniem psychoterapeutki nieśmiałość może wynikać z 3 grup czynników i może być częściowo wrodzona, a częściowo... wyuczona: - Jest grupa czynników biologicznych, czyli wrodzonych – mówimy tu np. o temperamencie, reaktywności na bodźce - mówi Michalik. - Jest też grupa czynników wynikających z bodźców zewnętrznych, czyli np. tego, jak jesteśmy wychowywani oraz grupa czynników związanych z wyobrażeniami na własny temat, czyli niskiej samooceny. Nie zawstydzaj nieśmiałego dziecka! Jeśli twoje dziecko ma poważny problem z nieśmiałością, która utrudnia mu funkcjonowanie w grupie, warto, żebyś porozmawiała z psychologiem, o tym, jak najlepiej mu pomóc. Nieśmiałe dziecko przeżywa trudne emocje, które będą miały też wpływ na to, jaki będzie się czuło już jako człowiek dorosły. Trudno przejść przez życie unikając interakcji z innymi ludźmi, dlatego trzeba pomóc dziecku radzić sobie z nieśmiałością już teraz, w dzieciństwie. W pierwszych latach życia to rodzina i opiekunowie (n. w żłobku czy przedszkolu) mają największy wpływ na to, jak dziecko poradzi sobie z nieśmiałością – czy będzie umiało ją pokonać, czy tylko ją pogłębi. To nasze zachowanie jest tu najważniejsze: - Niewskazane jest zwłaszcza wychowanie przez zawstydzanie lub krytykę – przestrzega psychoterapeutka. Nawet wypowiedziane do dziecka w dobrej wierze: "No nie wstydź się, przywitaj się z ciocią", jest dla nieśmiałego dziecka ogromnie zawstydzającym i trudnym przeżyciem. Nieśmiałość w pierwszych latach życia jest dość łatwa do zaobserwowania i – niestety! – utrwalenia: - Na tym etapie nieśmiałość może przyczyniać się do obniżenia samooceny, która z kolei, na zasadzie sprzężenia zwrotnego może utrwalać nieśmiałość – tłumaczy Michalik. - Z tego względu nie należy bagatelizować takich objawów jak brak przyjaciół, stres związany z udziałem w wydarzeniach w przedszkolu czy szkole, niechęć do udziału w uroczystościach rodzinnych – podkreśla. Jak pomóc nieśmiałemu dziecku? Paulina Michalik udziela kilka rad dotyczących postępowania z nieśmiałym dzieckiem: unikaj komunikatów w stylu: "nie bądź dzikusem", "czego ty się tak boisz?" - w ten sposób tylko potęgujesz napięcie u dziecka bądź empatyczna i szanuj granice dziecka – mów rzeczy takie jak np. "rozumiem cię, ja też czasami się wstydzę" albo "wiem, że ci teraz trudno, więc może powiedz tylko dzień dobry". zapraszaj do domu znajome dzieci organizuj wyjścia z zaprzyjaźnionymi rodzinami nie zmuszaj dziecka do publicznych występów, opowiadania historii podczas rodzinnych spotkań nie zamykaj się z dzieckiem w domu, próbując oszczędzić mu stresu - W obecności innych dzieci warto interweniować dopiero wtedy, gdy widzimy, że sytuacja się powtarza: dziecko nie podchodzi do grupy rówieśników, wycofuje się z zabawy, szuka pretekstu, aby wrócić do rodzica – podpowiada psychoterapeutka. - Przede wszystkim nie należy reagować zbyt szybko. Gdy interweniujemy zbyt gwałtownie, wysyłamy komunikat pozawerbalny "twoja nieśmiałość nie jest w porządku, boję się o ciebie", który działa negatywnie na dziecko. Często szybkie czy nieprzemyślane ingerencje wynikają z lęku samych rodziców, o to jak oni i dziecko zostaną ocenieni przez otoczenie – wyjaśnia. Zobacz też: Kalendarz rozwoju dziecka Jako rodzic nieśmiałego dziecka, musisz zadbać o to, by czuło się bezpiecznie i żeby uczyło się wychodzić ze swojej strefy komfortu, wchodząc w interakcje z innymi ludźmi. To umiejętności, które będą mu w życiu potrzebne. A jeśli czujesz, że sama nie potrafisz mu pomóc, nie bój się poprosić o radę specjalistę. Możesz zacząć od psychologa w przedszkolu, tylko zrób ten pierwszy krok. Dla swojego nieśmiałego dziecka, żeby żyło mu się łatwiej i szczęśliwiej. Zobacz też: 5 powodów, żeby kupić dziecku psa lub kota Nadmiernie wrażliwe dziecko Jak pokonać nieśmiałość?
Chciałabym, żeby moje dziecko było gwiazdą, a nie trzymało się z boku!
Mam ją wypychać i zmuszać by była gwiazdą podwórka, czy pozwolić obserwować z daleka?
"No idź, pobaw się z dziećmi" – mówi z nadzieją, choć wie, że znowu będzie siedzieć na moich kolanach, lub cichutko siedzieć z boku. Posłuchajcie dylematów tej mamy! "One nie zmuszały swoich dzieci" "Wczoraj byłam z córką na czytaniu bajek w miejskiej bibliotece. Byłyśmy miesiąc temu, ale moja 2 latka nie chciała wziąć udziału. Postanowiłam spróbować ponownie. Większość dzieci pobiegła do pani czytającej książeczkę, by być jak najbliżej. Usiadły dokoła i z zaciekawieniem słuchały. Gdy zaczęło się wspólne śpiewanie, dzieci wzięły się za ręce i kołysząc się bawiły się razem. Patrzyłam na te dzieci i ich mamy. One wcale nie zmuszały ich do tego, dzieci same chciały być w centrum wydarzeń. Moja córka nie jest taka jak inne dzieci. Ona woli wszystko oglądać z daleka. Nie chce uczestniczyć w takich zabawach. Zawsze siada z boku, albo na końcu. Nie chce podawać dzieciom dłoni, nie tworzy z nimi kółka. Ona patrzy, analizuje. Jest częścią imprezy, ale... trzyma się z boku, a ja nie wiem jak na to zareagować. Mam ochotę wypchnąć ją na środek koła i powiedzieć - baw się, bądź gwiazdą! Śpiewaj najgłośniej z wszystkich dzieci! Ale wiem, że to będzie zmuszanie jej do tego. Nie chcę żeby czuła presję, że ma robić coś wbrew sobie, by zadowolić mnie, czy kogokolwiek innego. "Przestałam ją zmuszać" Wiem, że będzie to dla niej złe, bo próbowałam już to robić. Zmuszałam by bawiła się z dziećmi, a ona płakała i patrzyła na mnie błagalnie. Dziś już tego nie robię. Moja córka siedzi sobie z boku i podchodzi na tyle blisko, ile sama zdecyduje. Widzę, że kiedy jej nie zmuszam, czuje moją obecność i akceptację, otwiera się coraz bardziej. Zaczyna śpiewać, klaskać, wchodzić w relacje z dziećmi. Powolutku... Okazuje się, że to jest najlepsza metoda." Zmuszanie dzieci do zachowań przez nas oczekiwanych, nie przynosi nigdy dobrych rezultatów. Dzieci jeszcze bardziej okopują się w swoim strachu, lęku, bezbronności. Jeżeli poczują, że mają nasze wsparcie, jeżeli poczują się bezpiecznie, na pewno będą odważniejsze. Trzeba po prostu cierpliwości i czasu. Twoje dziecko to gwiazda, czy raczej spokojny obserwator? Zobacz także: Dziecięce strachy - traktuj je poważnie! źródło: scarymommy
Kumpelska ławka, czyli jak ośmielić nieśmiałe dziecko
Nie każde dziecko szybko nawiązuje nowe znajomości. Czasem maluch nie ma się z kimś bawić i nie wie, co robić. Rozwiązaniem jest „kumpelska ławka”.
Kiedy jest się dzieckiem (a czasem nawet wtedy, kiedy jest się dorosłym!), nawiązywanie nowych znajomości może sprawiać trudności. By przezwyciężyć nieśmiałość dzieci, na boisku jednak z kanadyjskich szkół powstała „kumpelska ławka”. Jak działa ławka? „Buddy bench”, czyli „kumpelska ławka”, pomaga ośmielić nieśmiałe dzieci. Jeśli maluch nie ma się z kim bawić, siada na ławce. Dzięki temu inne dzieci mogą zaprosić go do zabawy. Na pytanie, ile czasu spędził siedząc na ławce, 7-letni Matt odpowiedział, że „minutę”. Tyle wystarczyło, by koledzy go zauważyli i zaproponowali wspólną grę. „Odkąd mamy ławkę, o wiele więcej dzieci ma przyjaciół i kolegów, z którymi może się bawić” dodał chłopiec. Dzieci w szkole Willowgroove uwielbiają „kumpelską ławkę”. Dzięki niej nie boją się pokazać, że czują się samotne i potrzebują nieco uwagi ze strony kolegów i koleżanek. Co myślicie o tym pomyśle? Czy w polskich szkołach przydałyby się podobne ławki? Czytaj także: Czy polskie dzieci są szczęśliwe?
Co robić, jeśli dziecko jest nieśmiałe? Czy można mu pomóc w kontaktach z rówieśnikami? Jak reagować na jego nieśmiałość? Wyjaśnia Julita Wojciechowska, psycholog.
Mój trzyletni synek do tej pory był w domu ze mną, babciami lub opiekunką. Ma kontakt z dziećmi, np. na placu zabaw, ale zawsze z trudnością włącza się w zabawę z nimi. Muszę go namawiać, a najlepiej bawić się z nim. Często siedzi u mnie na kolanach i tylko obserwuje. Mały ma iść teraz do przedszkola i boję się, jak sobie poradzi, skoro jest taki nieśmiały. Czy to cecha wrodzona? Co robić? Iza z Wrocławia Zachowania synka mogą wynikać z jego temperamentu, czyli sposobu odbioru bodźców i reagowania na nie. Dziecko może należeć do typu dzieci „wolno rozgrzewających się”, które w nowej sytuacji są napięte, nieśmiałe, ostrożne, potrzebują czasu na przystosowanie się i oswojenie np. z rówieśnikami. Być może też Pani lub inni opiekunowie wzmacniają takie podejście do nowych sytuacji i ludzi, nie wiedząc o tym – poprzez unikanie miejsc hałaśliwych, ceniąc rutynę. Czytaj też: Sprawdź charakter swojego dziecka Mów dziecku o tym, co ma się wydarzyć Choć temperament jest częściowo wrodzony i ma charakter biologiczny, można go kształtować. Ważne, by nowe sytuacje wcześniej omawiać, aby dziecko zaczęło przystosowywać się, jeszcze zanim coś się wydarzy. Jeśli jest już np. na placu zabaw lub w przedszkolu, warto pozwolić mu na dłuższe niż innym dzieciom oswajanie się z sytuacją, czyli najpierw na spokojną obserwację z odległości lub z kolan opiekuna, potem zaangażowanie się w zabawę z mamą, a następnie powolne oddzielanie się od niej. Może to trwać dłużej lub krócej. Czytaj też: Maluch samotnik Cierpliwie tłumacz sytuacje Zdarza się, że dziecko nawet poinformowane o nowości, płacze, marudzi – wtedy nie należy się wycofywać, ale przekonywać, pokazać korzyści z nowej sytuacji. Bez takiego treningu z bliską osobą samo z siebie nie pozbędzie się nieśmiałości czy strachliwości, a nawet mogą się one z czasem pogłębić. Czytaj też: Dziecko nielubiane w przedszkolu – jak możesz mu pomóc? Konsultacja merytoryczna dr Julita Wojciechowska Psycholożka, pracuje na Wydziale Psychologii i Kognitywistyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Dziecko nie chce się bawić z kolegami? Boi się wziąć udział w teatrzyku, chowa za tobą i wcale się nie odzywa? Możesz temu zaradzić!
Chciałabyś, by dziecko było śmiałe, przebojowe, a w towarzystwie czuło się jak ryba w wodzie. Tymczasem ono woli trzymać się z boku. Choć nie uda ci się w miesiąc zmienić nieśmiałka w duszę towarzystwa, to jednak drobnymi kroczkami warto go troszkę ośmielić. Podkreślaj dobre cechy dziecka Zamiast na siłę dziecko zmieniać, poszukaj w nim pozytywnych cech. Często osoby nieśmiałe są wrażliwe, mają bogatą wyobraźnię, potrafią współczuć innym. To ważne zalety! Podkreślaj je jak najczęściej, koniecznie w taki sposób, by dziecko słyszało, jak dobrze o nim mówisz. Wzmocnisz jego poczucie wartości. Nie porównuj dziecka z innymi Przy dziecku nie mów, że jest nieśmiały. Bo pomyśli, że jest gorszy. Nie porównuj dziecka z kolegami, mówiąc np. „Staś zawsze jest taki odważny, gra w piłkę z przyjaciółmi, sam zaczepia inne dzieci, a ty ciągle się za mną chowasz”. W ten sposób tylko zestresujesz dziecko. Nie stanie się przez to odważniejszy, a może się poczuć jeszcze mniej pewnie. Pokaż, jak sobie radzić Dziecko nie mówi „dzień dobry” nawet najbliższej sąsiadce, tylko chowa się za tobą? Nie krzycz na niego i nie groź, że jak następnym razem się nie przywita, to nie wyjdziesz z nim na dwór. W zamian zaproponuj mu, że gdy znów spotkacie sąsiadkę, przywitacie ją razem. Jeśli to się uda, super! Pochwal dziecko. Zadawaj nieśmiałemu dziecku proste pytania Na spotkaniach rodzinnych twoje nieśmiałe dziecko do nikogo się nie odzywa? Wszyscy mówią: „Jaka grzeczna dziewczynka, dobrze wychowana...”. A ty wiesz, że córeczka marzy, by wszyscy już wreszcie wyszli. Bywa też inaczej: dziecko wszelkimi sposobami chce zwrócić na siebie uwagę, bałagani, ciągnie cię do pokoju, bo nie ma odwagi odezwać się przy stole. Posadź dziecko obok siebie. Nie każ popisywać się piosenkami. Zamiast tego zadawaj mu pytania, na które łatwo odpowiedzieć: czy ma ochotę na dokładkę, jak mu smakuje kompocik. Powiedz o dziecku coś dobrego, np. w co lubi się bawić. Chwal dziecko! A jeśli po obiedzie ciocia czy wujek zaproszą go do zabawy lub pożartują z nim, lody zostaną przełamane! Zachęcaj nieśmiałe dziecko do zabawy Jeśli dziecko nie ma śmiałości bawić się z rówieśnikami w piaskownicy, podejdź do nich razem z nim i zaproponuj wspólną zabawę, np. budowanie zamków. Sama przydziel im zadania. Zapisz dziecko do przedszkola (lub dziecięcego klubu). Poproś panią, by pomogła mu zaprzyjaźnić się z innymi. Zapraszaj kolegów malca do domu. Gdy dziecko pobawi się z nimi na własnym „terenie”, będzie mu łatwiej podejść do nich w przedszkolu. A gdy zostanie zaproszone, pozwól mu iść do kolegi. Nakłaniaj do występów Dziecko wróciło z przedszkola z płaczem, bo ich grupa przygotowuje teatrzyk na Dzień Matki, a on się tego boi. Ty chcesz, by wziął w nim udział... Zobacz, jaką przydzielono mu rolę. Jeśli dziecko ma się czegoś nauczyć na pamięć, przećwiczcie to w domu. Najlepiej, gdy wszystkie scenki będziesz odgrywać razem z nim. Rola może być niewielka, ale strój, twoja pomoc i oklaski zachęcą go do udziału w następnych tego typu teatrzykach. Pochwal potem swojego dzieckiem, powiedz, że jego występ sprawił ci ogromną radość. Pomyśl: on przecież zrobił to tylko dla ciebie! Ucz samodzielności Gdy dziecko już daje sobie radę na bezpiecznym domowo-przedszkolnym terenie, spróbuj je postawić w nieco trudniejszej sytuacji. Wykorzystaj moment, gdy np. chce lizaka. Powiedz dziecku, żeby go sobie kupił sam. Oczywiście na początek idźcie do sklepu razem. Niech on wybierze lizaka (ale ty poproś sprzedawczynię), a potem zapłaci i weźmie resztę. Następnym razem też idź do sklepu z dzieckiem, ale zachęć je, by już samo poprosiło o to, co chce. Po kilku próbach dziecko nabierze śmiałości i da sobie radę z kupowaniem. A przede wszystkim uwierzy w siebie! Problemy rozwiążesz zabawą Warto ją wykorzystać do przezwyciężenia nieśmiałości. W zabawie dziecko łatwo może się stać kimś o zupełnie innym charakterze. • Opowiadaj bajki, których bohaterowie pokonują lęki. Możesz je wymyślać sama: np. o króliczku, który bał się przejść przez las, ale zrobił to dla mamy, bo potrzebowała lekarstwa. • Zróbcie teatrzyk kukiełkowy. Np. o Kubusiu Puchatku. Nie dawaj jednak dziecku roli nieśmiałego Prosiaczka, tylko zwariowanego Tygryska. • Ćwiczcie w domu trudne sytuacje. Pobawcie się w sklep: maluch będzie sprzedawcą, a ty klientem. Potem zamieńcie się rolami. Taka zabawa przyda mu się potem, gdy wybierze się do sklepu. Będzie wiedział, co powiedzieć! Konsultacja: Katarzyna Floryan, psycholog, Uniwersytet dla Rodziców.
Przedszkolne problemy: nieśmiałość i agresja
Dziecko jest bardzo nieśmiałe lub agresywne? To częste problemy w przedszkolu. Psycholog Beata Chrzanowska-Pietraszuk przekonuje, że można sobie z nimi poradzić. Przeczytaj, jak.
Wiedzę, jak się zachować w różnych sytuacjach, dzieci czerpią od rodziców. Są nie tylko mistrzami obserwacji, ale też najczulszymi barometrami – szybko odkrywają słabości taty i mamy, ich brak konsekwencji, przejmują lęki i obawy. Dlatego zanim przystąpisz do „naprawy” malucha, przyjrzyj się... sobie. To twoje reakcje, postrzeganie świata i oceny innych ludzi są dla dziecka wzorem do naśladowania. Potem sprawdź, co robić, gdy przytrafił wam się jeden z najczęstszych problemów. Nieśmiałość dziecięca Jak wypadnę w przedszkolu? Jak koledzy ocenią to, co powiem? A jak coś mi nie wyjdzie, to inni pewnie będą się śmiać? O tym, czy dziecko jest nieśmiałe, czy nie, wcale nie decyduje tylko temperament. Psycholog Beata Chrzanowska-Pietraszuk mówi – Odpowiedzialnością nie obciążałabym tylko genów. Zdarza się, że dzieci powielają nieśmiałe zachowania rodziców. Dlatego na początek warto odpowiedzieć sobie na pytanie: co takiego robię, że moje dziecko czuje się niepewnie? Jak wygłaszam swoje zdanie? Jak zachowuję się przy obcych? Co czuję, gdy czeka mnie jakieś wyzwanie? Bywa, że nieśmiali rodzice wymagają od dziecka, by było „hej, do przodu” i tym wprawiają je w zakłopotanie. CO MOŻNA ZROBIĆ. Chwalić. Doceniać. Zachęcać. Dać dziecku wiarę w siebie, w swoje możliwości. Używać słów: „potrafisz”, „umiesz”. – Ale nic na siłę! Jeśli maluch nie chce czegoś zrobić, np. recytować wiersza przed rodziną, to lepiej go nie zmuszać – radzi psycholog. Agresja dziecięca Dziecko walnie kogoś pięścią, kopnie, energicznie wyszarpie zabawkę. Mały agresor budzi lęk wśród innych dzieci. Skąd bierze się w nim złość? Często jej źródłem jest brak zrozumienia przede wszystkich swoich uczuć, ale także możliwości. Dziecko w wieku przedszkolnym nie potrafi jeszcze panować nad swoimi emocjami. Jeśli coś go frustruje, denerwuje, może zareagować wybuchem złości, wściekłością - mówi psycholog. Czasem też etykietkę „agresor” przypina się dziecku, które nie zdaje sobie sprawy ze swojej siły. A wtedy zwykłe przytulanie jego koledzy odbierają jak akt agresji. Bo przecież boli! Smykowi trudno walczyć z tą opinią. CO MOŻNA ZROBIĆ. Przede wszystkim należy się zorientować, dlaczego maluch się wścieka. Może reaguje tak, bo coś mu się nie udało? – Trzeba nauczyć go, jak powinien się zachować w takiej sytuacji – podpowiada psycholog. – Pokazać, że z przegraną wiąże się smutek, ale nie trzeba się poddawać. A gdy dziecko złości się, bo nie umie przyjmować odmowy? – Nikt z nas nie lubi, gdy ktoś mówi „nie”. Ale walić z tego powodu kogoś po głowie? Uczmy szacunku do innych. Poprośmy dziecko, aby sobie wyobraziło odwrotną sytuację. Jakby się czuło, gdyby dostało razy tylko dlatego, że powiedziało „nie”? To działa! Powodem agresji mogą być też np. hałas czy światło – w takich warunkach poziom irytacji szybko rośnie. Rada? Nie zabierać szkraba w takie miejsca (np. do dużych sklepów), interweniować, zanim maluch wybuchnie. Jeśli przedszkolak opinię agresora zdobył, bo nie ma kontroli nad swoją siłą, należy pokazać mu, jaka jest różnica między dotykiem a uderzeniem. Świetnie nadaje się do tego zamek lub babka z piasku – na niej może ćwiczyć moc swojego dotyku. Czytaj też: Jak rozwijać inteligencję emocjonalną u dziecka? 5 rzeczy, o których mama przedszkolaka musi pamiętać każdego dnia Chwalisz dziecko za wszystko? Błąd! Nowości w psychologii Konsultacja merytoryczna Beata Chrzanowska-Pietraszak Pedagożka specjalna, psycholożka, psychoterapeutka dzieci i rodzin, prowadzi szkolenia dla rodziców, psychologów i nauczycieli, zakamarkirodzicielstwa.pl
Jak postępować z dzieckiem, które się wstydzi - radzi psycholog
Dotychczas odważna dziewczynka, nagle zaczęła się wstydzić. Czy można ją jakoś ośmielić? - pyta mama Kamilki.
Kamilka ma niespełna cztery lata i jest bardzo nieśmiała. Nie chce nawet nikomu mówić „dzień dobry”. Wstydzi się i chowa za mnie. Poproszona, nie chce nawet kiwnąć głową na powitanie. Co mogę zrobić, aby ją ośmielić? Weronika Co robić, gdy dziecko się wstydzi Dzieci w wieku Kamilki bardzo często dość nagle zaczynają się wszystkiego wstydzić. Nie chcą wtedy z nikim się witać ani o nic prosić w sklepie. To może dziwić, gdyż jeszcze do niedawna zachowywały się zupełnie inaczej. W takiej sytuacji pomocna będzie konsekwencja, a także dobry przykład dawany przez rodziców, no i przede wszystkim czas oraz cierpliwość. Życzliwe zachęcanie do odważniejszych zachowań (ale nie natarczywe!) przyniesie w końcu efekt. Zanim to jednak nastąpi, trzeba się pogodzić z tym, że córeczka może się wstydzić. W takiej sytuacji lepiej nie onieśmielać jej dodatkowo, ani tym bardziej – nie ośmieszać. To może przynieść odwrotny skutek. Czytaj też: Zabawą pokonaj problemy dziecka Konsultacja merytoryczna Beata Chrzanowska-Pietraszak Pedagożka specjalna, psycholożka, psychoterapeutka dzieci i rodzin, prowadzi szkolenia dla rodziców, psychologów i nauczycieli, zakamarkirodzicielstwa.pl
W przedszkolu, na przyjęciu, na placu zabaw - zobacz, co zrobić, by maluch nie czuł się skrępowany. Oto proste sposoby, które pomagają maluchom pokonać nieśmiałość.
Zabawa w teatrzyk Już dwulatek z przejęciem obejrzy zainscenizowaną przez Ciebie króciutką zabawę, podczas której np. mały miś albo ulubiona lala wstydzi przyłączyć do grupy bawiących się dzieci, ale wreszcie odważa się i od tej pory miło spędza czas z nowymi przyjaciółmi. Zachęcony trzylatek chętnie sam będzie odgrywał odpowiednie role. Za pomocą zabawek odtwarzajcie scenariusze, które powtarzają się w życiu malucha. Poproś go, by podsunął misiowi kilka sposobów na włączenie się do zabawy innych pluszaków, potem sama podsuń kilka dobrych, ale prostych pomysłów. Pamiętaj, by na końcu misiowi udało się dołączyć do grupy, bo zabawa musi mieć szczęśliwe zakończenie. Tylko wtedy będzie miała efekt terapeutyczny – dziecko przekona się, że również inni mają podobne problemy i nauczy się, jak je rozwiązywać. W domu z kolegą Od czasu do czasu zapraszaj do domu zaprzyjaźnione dzieci, by twoja pociecha mogła w bezpiecznych dla niej warunkach oswajać się z towarzystwem rówieśników. Zacznij od jednej tylko osoby, by maluchom łatwiej bawić się we dwoje. Wybieraj dzieci spokojne, a nie agresywne, na początku lepiej nieco młodsze od twojego, bo wśród nich maluch będzie się czuć mniej zagrożony. Uatrakcyjnij dzieciom czas, zorganizuj jakieś atrakcje, podsuwaj pomysły zabaw, które polegają na współpracy a nie rywalizacji – wspólnie spędzony czas ma być przyjemnością a nie stresem. Pamiętaj jednak, że dwu-, trzylatki nie sa jeszcze nastawione na kontakt i bawią się raczej „obok siebie” niż „razem”. W przedszkolu Porozmawiaj z wychowawczynią o kłopotach swojego smyka i poproś o dyskretne wspieranie go. Panie w przedszkolu potrafią tak zorganizować zabawę, by zachęcić do niej również te maluchy, które chowają się w kącie. Łącząc w pary bardziej przebojowe dziecko z mniej śmiałym, ułatwiają nawiązywanie przyjaźni i pomagają przełamać izolację. Warto więc zwrócić ich uwagę na kłopoty swojej pociechy. A przyprowadzając ją do przedszkola, lepiej przyjść kilka minut przed pojawieniem się innych dzieci, aby miała czas na zaaklimatyzowanie się i zajęcie czymś, kiedy przyjdą koledzy. Pojawianie się za późno, gdy wszyscy są już zajęci zabawą, skazuje malucha na samotność a w dodatku naraża na to, że w chwili wejścia wszystkie oczy zwrócą się na niego, co dodatkowo wprawi go w zakłopotanie. [CMS_PAGE_BREAK] Na przyjęciu Nieśmiałe dzieci szczególnie źle czują się w nowych sytuacjach społecznych, np. na przyjęciu urodzinowym kolegi, dlatego trzeba je do nich wcześniej przygotować. Zanim wyjdziecie z domu, uprzedź dziecko, co je czeka, podaj imiona dzieci, które będą obecne, podpowiedz, jak ma się zachować dając prezent i składając życzenia jubilatowi. Nie spóźnijcie się, ale lepiej przyjdźcie wcześniej zanim jeszcze zabawa zacznie się na dobre, by maluch zdążył oswoić się z sytuacją. Czasem pomaga przyniesienie ze sobą ulubionej zabawki, która daje poczucie bezpieczeństwa i może być pretekstem do nawiązania kontaktu z kolegami. Na placu zabaw Jeśli maluch ma ochotę na zabawę z innymi dziećmi, ale powstrzymuje go nieśmiałość, podsuń mu jakąś wskazówkę, która pomoże nawiązać kontakt na placu zabaw. Zrób to jednak bardzo delikatnie, tak by nie naciskać na dziecko za mocno (np. „Wiesz, jak byłam mała i chciałam pobawić się z innymi dziećmi, to podchodziłam do nich i częstowałam ich moimi landrynkami”). Gdy potrzebuje twojego towarzystwa, podejdź razem z nim do grupy dzieci i zapytaj je, czy możecie się z nimi pobawić. Kiedy dziecko poczuje się swobodnie, wycofaj się.