Rodzicielstwo bliskości, Montessori, Jesper Juul... Który sposób wychowania i edukacji wybrać, radzi psycholog [LIVECZAT]
W ramach akcji Widzę, Słyszę, Czuję, Wiem zaprosiliśmy użytkowników naszego facebooka na kolejny, ostatni już live z udziałem ambasadorki kampanii, Doroty Zawadzkiej. Tematem spotkania, podczas którego można było zadawać ekspertce na żywo pytania, były metody wychowawcze. Zobacz, które z nich szczególnie popiera psycholog.
Dorota Zawadzka i prowadząca spotkanie redaktorka Kasia Imiołek z Mamotoja.pl były zgodne: dzisiejszym rodzicom nie jest łatwo odnaleźć własną drogę w gąszczu nowinek, mód i trendów wychowawczych... Na które warto jednak zwrócić uwagę? Czy należy koncentrować się na jednym nurcie, czy lepiej jest czerpać z kilku i wyciągać, co w nich najlepsze? Pytań było wiele, jak przy okazji wszystkich liveczatów w Dorotą Zawadzką po patronatem KINDER. Odchodzimy od kar i nagród Rodzice są zasypywani poradami, a jednak trudno im pewnie i świadomie wychowywać swoje maluchy. – Kilka, kialkanaście lat temu modna była szkoła oparta na warunkowaniu, czyli kara i nagroda – mówi ekspertka. – Tablice motywacyjne, kropki i gwiazdki. Albo time-out, typu karny jeżyk. Dzisiaj odchodzimy od tego. Ale żeby było jasne, to nie tak, że to była zła metoda. Ale była nadużywana. Nagradzajmy, tak, ale nie za wszystko i ciągle. Wciąż jestem pytana o karnego jeżyka – nie ma badań, że to była zła metoda. Ale nadużywana. To może być jedna sytuacja, określone dziecko, bo nie każde i nie w każdym wieku. Nie ma jednej, uniwersalnej dla każdego dziecka metody – Nie ma idealnej dla każdej rodziny metody wychowawczej, oprócz tego, że dziecko należy: kochać, szanować, towarzyszyć mu, przytulać je, dbać o jego prawa, opiekować się nim. Każdy z nas ma inne dziecko, innego człowieka. Obserwujmy go i dostosowujmy swoje metody do niego! Czy trzymać się jednej szkoły? Jeżeli wybierzemy sobie metodę wychowawczą, np. zastosujemy się do porad Jespera Juula, które mówią, że dziecko ma wiele kompetencji i trzeba mu towarzyszyć, pozwalać działać samodzielnie, szanować je, to innych metod już nie stosujemy? – Warto stosować te punkty, o których wspomniałam wcześniej: miłość, szacunek i tak dalej... Ważne jest też, jakimi my jesteśmy rodzicami: co wynieśliśmy z domu. Czy jesteśmy poukładani? Czy mamy dostęp do swoich uczuć? Czy sami radzimy sobie ze swoimi emocjami? To również determinuje nasz sposób wychowania dziecka. – Wychowujemy dzieci po to, by umiały sobie poradzić bez nas. By były samodzielne. To najważniejszy drogowskaz, gdy dopadną nas wątpliwości. Chcesz wiedzieć więcej o rodzajach metod wychowawczych? Zobacz nasze wideo! Materiał powstał z udziałem marki KINDER Niespodzianka
Twój maluch to mała… ALPAKA? Zobacz, jak wspierać jego zalety!
Bez wątpienia twoje dziecko posiada wyjątkowe cechy, których stymulacja doprowadzi je ostatecznie do… sukcesu! Chcesz wiedzieć, jak je pielęgnować i tym samym dać mu szczęście? Przeczytaj nasz artykuł i dowiedz się, jakie porady ma dla rodziców „małych alpak” psycholog, Dominika Słomińska.
Rozwiązałaś nasz psychotest i już wiesz, czy cechy twojego dziecka bardziej pasują do pandy, flaminga, alpaki, zebry czy kameleona? Jeśli wynikiem jest ALPAKA, musisz wiedzieć, że twoja pociecha jest przede wszystkim przyjacielska i empatyczna. Ponadto prawdopodobnie uwielbia poprawiać innym nastrój, podnosi na duchu, inni lubią jej towarzystwo, a sama zwykle jest bezkonfliktowa, cicha i spokojna. Dowiedz się, jak wspierać te naturalne cechy charakteru dziecka! Nie wiesz, jakie cechy dominujące posiada twoje dziecko? Rozwiąż nasz psychotest! KLIK Alpaka jest przyjacielska. Twoje dziecko również? Oto sposoby, by pomóc maluchowi rozpoznać prawdziwą przyjaźń Psycholog Dominika Słomińska podkreśla, że: – Nie istnieje żaden tajemny kod na rozpoznanie przyjaciela. Aby ułatwić dziecku rozpoznanie przyjaciela, możemy mu opowiadać, co to znaczy się przyjaźnić i jak prawdziwy przyjaciel się zachowuje. W skrócie przyjaciel to ktoś, z kim lubimy spędzać czas i czujemy się dobrze w jego towarzystwie, czujemy się przez niego lubiani i akceptowani. Ponadto prawdziwy przyjaciel nie dokucza, nie zdradza sekretów i dzieli radości oraz smutki, a także stara się pomagać, kiedy znajdziemy się w prawdziwych tarapatach. Dodaje: – Trzeba zawsze dbać o to, żeby dzieci potrafiły od początku zachowywać równowagę w przyjaźni, żeby były i dawcami, i biorcami. Bo u dzieci empatycznych jest ryzyko, że będą dostosowane i uległe. Pomocne mogą być stare powiedzenia, które mają rdzenną mądrość: „Prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie” i „Z przyjacielem można beczkę soli zjeść”. Kolejną cechą alpaki jest empatyczność. W jaki sposób empatia pomaga dziecku osiągnąć sukces życiowy? Warto na początku przypomnieć sobie, czym jest empatia. To nic innego jak współodczuwanie, rozumienie i łatwość w kontaktach społecznych. Właśnie ta cecha sprawia, że człowiek empatyczny to taki, który jest bardziej przyjacielski, pomocny i otwarty na świat. Jak podkreśla nasza ekspertka: – Ludziom empatycznym może żyć się lepiej w zakresie życia społecznego, łatwiej im się współpracuje i komunikuje. Zwykle potrafią oni dogadać się z innymi, idą na kompromisy i są bardzo pomocni. Sukces życiowy często zapewnia im angażowanie się w najróżniejsze akcje społeczne – zakładają fundacje, pomagają zwierzętom i ratują środowisko, a nawet karmią ludzi bezdomnych. Osoby empatyczne są cudownymi partnerami. Często empatyczne dzieci zajmują się w życiu dorosłym humanistycznymi zawodami - są psychologami, pedagogami, opiekunami, lekarzami, położnymi, kuratorami itp. Czy wiesz, że...? Alpaka ma ciało pokryte gęsim, ciepłym, długim i mięciutkim włosiem, a do tego jest wyjątkowo łagodnym i przyjaznym zwierzęciem – dlatego tak miło jest się do niej przytulić. Z natury jest bardzo delikatna – ma miękkie poduszki kopyt, a odgryzając rośliny nigdy nie wyrywa ich z ziemi. Czy wiesz, że alpaki mają trzy żołądki oraz trzy powieki? Alpakę, jak i inne zwierzaki, znajdziesz teraz na opakowaniach nowej serii kosmetyków Bambino Dzieciaki. Wszystko po to, by wspierać dziecięcą naturę twojej pociechy! Jeśli chcesz wiedzieć się więcej, zajrzyj na stronę: bambino.pl/pielegnujemy-dziecieca-nature Czy empatia i przyjacielskie nastawienie do innych może w niektórych sytuacjach okazać się krzywdzące dla dziecka? Na kształtowanie empatii ma wpływ wiele czynników, w tym m.in. uwarunkowania genetyczne, postawa rodziców, wychowanie i doświadczenie. Psycholog Dominika Słomińska wskazuje, że to właśnie postawa rodziców i sposób wychowania dziecka mają tutaj ogromne znaczenie i działają dwutorowo. Jak tłumaczy: - Po pierwsze stają się wzorcem do naśladowania, oraz pozwalają zbudować wysoką samoocenę, co z kolei buduje parasol ochronny pod hasłem: „Pomagam, kiedy mogę, wysłucham, kiedy mogę, chronię i walczę, kiedy mogę, nie robię nic wbrew sobie i ponad swoje siły, dbam też o siebie”. Dodaje: – Pamiętam jak moja młodsza córka, która jest wyjątkowo empatyczna, chętna do pomocy i ratująca słabych, smutnych i opuszczonych, do spotkanej na peronie pani powiedziała: „A wie pani, ja bardzo kocham moją siostrę, i mamę też bardzo kocham, i tatę, ale najbardziej na świecie to ja kocham samą siebie” i to właśnie o to chodzi. Kształtowanie empatii u dzieci to też uczenie postawy społecznej np. raz w miesiącu zawozić razem z dzieckiem trochę karmy dla psów do schroniska, albo kupić jedzenie dla bezdomnych, brać udział w akcjach typu „Szlachetna Paczka” itd. Alpaki są bezkonfliktowe, jednak w takich trudnych sytuacjach u dzieci jest… różnie. Jak zadbać o to, by dziecko potrafiło wyrażać trudne emocje w sposób taki, by nie krzywdzić innych dzieci? Nasza psycholog wskazuje kilka rozwiązań. – Po pierwsze od początku nie zgadzać się na przemoc. Jeżeli dziecko podnosi rękę na kogokolwiek, trzeba zareagować stanowczym sformułowaniem: „Aua to mnie boli, stop zabawa”. Dorosły powinien się skupić na dziecku poszkodowanym, przytulić je, pogłaskać, powiedzieć: „To musiało być nieprzyjemne”, a dziecko, które się złości lub bije, ignorować. Podkreśla: – Warto również tropić dobre zachowania i wyrazy sympatii, i właśnie im dawać uwagę. Nigdy nie zależy zapomnieć, że dziecko ma prawo się złościć. Trzeba tylko zadbać o to, żeby nie krzywdziło innych. Super pomocne są najróżniejsze techniki np. pudełko złości wypełnione szeleszczącymi bibułkami, które dziecko może gnieść, zeszyt bez cenzury, worek treningowy, lub poduszka złości, którą można walić w łóżko. Kiedy rozmawiam z dziećmi o złości, lubię używać metafory ognia – złość jest jak ogień, ani dobry, ani zły – ale sposób jego okazania może być już różny. Płomienie może spowodować pożar, poparzenie i wszystko zniszczyć i spalić, ale też mogą zapalić świecę i stworzyć miły nastrój, możemy się ogrzać przy kominku, albo ugotować pyszny obiad. Dzieci uwielbiają takie metafory i dzięki nim potrafią w bezpieczny sposób „ugasić płomienie złości”. W jaki jeszcze sposób możesz pielęgnować dziecięcą naturę twojego dziecka? Można to robić na wiele sposobów. Jednym z nich jest stosowanie nowej serii kosmetyków Bambino Dzieciaki. W tej wyjątkowej serii dostępne są produkty takie jak: żel do mycia ciała i włosów 2w1 surykatka/flaming płyn do kąpieli panda krem do buzi i ciała Bolek i Lolek zebra szampon alpaka Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej zajrzyj na stronę: bambino.pl/pielegnujemy-dziecieca-nature W ramach akcji dzieci mogą wybierać preparaty do mycia z ulubionymi bohaterami – Bolkiem i Lolkiem – a także zwierzątkami, które posiadają podobne do nich… cechy charakteru! Gwarantujemy, że dzieci będą zachwycone i chętnie wyruszą wspólnie w wiele przygód. Masz już ulubiony produkt z serii Bambino Dzieciaki? Materiał powstał z udziałem Bambino
Odkryj i wspieraj naturalne zalety swojego dziecka [PSYCHOTEST]
Chociaż każdy maluch ma wiele cech wspólnych z innymi dziećmi, to jest jedyny w swoim rodzaju i potrzebuje indywidualnego podejścia rodzica czy wychowawcy. Rozwiąż quiz i sprawdź, jakie cechy dominują u twojej pociechy oraz jak możesz wspierać ich rozwój!
Każdy z nas ma w sobie cechy, które posiadają również… zwierzęta! Dlatego rozwiązując psychotest możesz dowiedzieć się, czy cechy charakteru twojego maluszka pasują bardziej do: pandy, surykatki, flaminga, alpaki, zebry czy kameleona... A gdy już rozwiążesz quiz i otrzymasz wyniki, koniecznie przeczytaj artykuł, w którym znajdziesz m.in. porady psychologa, jak stymulować właśnie te naturalne, dominujące cechy twojej pociechy, a także dowiedz się, jaki mają one wpływ na jej rozwój. Może dzięki temu łatwiej będzie ci zrozumieć swoje dziecko? Zapraszamy do zabawy! Nie przerywaj zabawy! Teraz pandę, surykatki, flaminga, alpakę, zebrę i kameleona znajdziesz obok Bolka i Lolka na produktach Bambino Dzieciaki. Wybierz sposób pielęgnowania dziecięcej natury – poniżej nasza podpowiedź. Materiał powstał z udziałem Bambino View Ediplayer on the source website
Dziecko płacze w przedszkolu - adaptacja przedszkolna bywa trudna [WYWIAD Z PSYCHOLOGIEM]
Dziecko płacze w przedszkolu, łapie za futrynę, kurczowo trzyma mamę lub tatę za nogę... Nie powinnaś „rzucać dziecka na głęboką wodę”, a czasami wskazane jest wręcz zastanowienie się, czy dziecko na pewno dojrzało już do rozstania.
Czasami pójście dziecka do przedszkola wiąże się z traumatycznymi rozstaniami i wręcz rozpaczą, która odbija się na atmosferze w domu. Gdy dziecko płacze w przedszkolu i sytuacja nie zmienia się wraz z upływem czasu należy przyjrzeć się uczuciom dziecka, a niekiedy skorzystać z pomocy psychologa. Rozmawiamy z Beatą Chrzanowską-Pietraszak, psycholożką, psychoterapeutką, pedagogiem specjalnym z Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej „Uniwersytet dla Rodziców”, która prowadzi też stronę na Facebooku „Zakamarki rodzicielstwa”. Spis treści: ​Dziecko płacze przy rozstaniu w przedszkolu Dziecko płacze w przedszkolu - czego nie robić? Dziecko płacze w przedszkolu - rola rodzica Co zrobić, by dziecko nie płakało w przedszkolu? Jak długo dziecko płacze w przedszkolu? Jak zostawić płaczące dziecko w przedszkolu? Co zrobić, gdy dziecko płacze w przedszkolu? ​Dziecko płacze przy rozstaniu w przedszkolu Dlaczego dla niektórych dzieci pierwsze dni w przedszkolu są takie trudne? Często zdarza się sytuacja, że dziecko płacze przy rozstaniu w przedszkolu. - Postawmy się w sytuacji dziecka. Maluch, który jeszcze niewiele wie o świecie, trafia w miejsce, którego nie zna albo które widział tylko raz czy kilka razy. W dodatku zmieniają się reguły gry: nagle wokół pojawia się mnóstwo innych dzieci, a zamiast mamy, babci czy niani, którą miało dotąd na wyłączność, jest pani, która ma pod opieką wiele osób (a więc nie można liczyć na sto procent jej uwagi). Nie każdy trzylatek daje sobie z tym radę, zwłaszcza jeśli dotąd nie miał zbyt wielu kontaktów z rówieśnikami i rzadko rozstawał się z najbliższymi. Dziecko płacze w przedszkolu - czego nie robić Dziecko płacze w przedszkolu - co możemy zrobić w tej sytuacji lub czego nie robić? - Zacznę od tego, czego nie należy robić. Nie wolno wrzucać dziecka na głęboką wodę, na zasadzie „Zapisałem cię do przedszkola, przyprowadziłem, wychodzę. Od teraz radź sobie sam”. Nie wolno siłą odrywać szlochającego albo wyjącego dziecka od siebie i w takim stanie oddawać w ręce nauczycielki. Takie postępowanie jest wobec niego nie fair. Niektórzy rodzice (a i nauczyciele przedszkolni) uważają, że najlepiej jest zniknąć po angielsku, np. wtedy, gdy dziecko ogląda z panią salę. To dobry pomysł? - Broń Boże! Dziecko, którego rodzic znika bez słowa, traci grunt pod nogami. Boi się, czuje się porzucone, zdezorientowane, tak jak wówczas, gdy gubi się w ogromnym supermarkecie. Był rodzic i go nie ma. Wróci? A może zniknął na zawsze? Nic dziwnego, że maluch płacze, bo co miałby robić? Stara się wszystkimi dostępnymi sposobami przywrócić sobie bezpieczeństwo. Może i w końcu się uspokoi, ale zamilknie ze strachu, a nie dlatego, że zaakceptował sytuację. Jeśli dziecko ma się dobrze czuć w przedszkolu, musimy je do tego przygotować. Siebie także! Dziecko płacze w przedszkolu - rola rodzica Gdy zdarza się sytuacja, że dziecko płacze w przedszkolu, przeżywa trudne emocje związane z nową sytuacją, rodzic musi siebie także przygotować do przedszkola? - Tak, właściwie od tego powinniśmy zacząć. Jeśli rodzic jest pełen wątpliwości, jeśli co rano zastanawia się, czy dobrze zrobił zapisując dziecko do przedszkola, jeśli ma poczucie winy albo nie jest pewien, czy placówka, którą wybrał, to dobre miejsce dla jego pociechy, maluchowi będzie trudno polubić nowe miejsce. Udzieli mu się lęk rodzica, bo przecież widzi jego minę, czuje jego napięcie, słyszy drżenie w jego głosie. Jeśli rodzic czuje strach, wywoła też lęk u dziecka. W takiej sytuacji warto przede wszystkim zrobić porządek z własnymi uczuciami. Jak się za to zabrać? - Trzeba przyjrzeć się swoim uczuciom, zapytać siebie: „Czego tak naprawdę się boję, co mnie, rodzica, tak bardzo przeraża w przedszkolu?” „Mam złe wspomnienia z własnego dzieciństwa?” „Uważam, że tylko ja potrafię zadbać o moje dziecko?” „Czy problem leży jeszcze w czymś innym?” Powodów może być tysiąc, dlatego w razie wątpliwości warto skorzystać z pomocy psychologa, który pomoże rodzicowi oddzielić jego lęki od tego, co dzieje się obiektywnie. Rodziców, którzy mają dużo wątpliwości i pytań, zachęcam zawsze, by zgłosili się do poradni psychologiczno-pedagogicznej, związanej z placówką, którą wybrali dla dziecka. Wystarczy zadzwonić i umówić się na konsultację. Czy trzeba iść tam z dzieckiem? - Nie, bo w tym przypadku chodzi o nas, nie o nie. Wiele poradni także organizuje warsztaty dla rodziców. I bardzo dobrze, bo to właśnie ich niepewność często generuje poranny płacz świeżo upieczonych przedszkolaków. Gdy rodzic jest spokojny, adaptacja jest o wiele łatwiejsza. Co zrobić, by dziecko nie płakało w przedszkolu? A jak przygotować dziecko, by nie płakało w przedszkolu, lepiej zniosło okres adaptacji? - Bardzo pomocne jest w tym wypadku: przyzwyczajanie dziecka do kontaktów z rówieśnikami, uczenie samodzielności (dzieci, które potrafią o siebie zadbać, np. powiedzieć, ze chce im się siusiu, czują się pewniej) i przyzwyczajanie do krótkich rozstań (do tego, że mama na krótki czas znika, a ono bawi się z nianią, babcią, ciocią). Takim maluchom jest trochę łatwiej, bo już wiedzą, że rodzic, który znika im z oczu, zawsze do nich wraca. Nie chodzi o samo zniknięcie, tylko o to, by w głowie dziecka zrodziła się myśl „OK, mamy teraz nie ma, ale przyjdzie”. Pamiętajmy jednak, że „łatwiej” nie zawsze oznacza „łatwo”, bo w przedszkolu pojawia się dodatkowy czynnik: trzeba się odnaleźć w grupie, pogodzić z tym, że nie jest się w centrum uwagi. Sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana, niż się nam, dorosłym wydaje, dlatego jestem zwolenniczką spokojnego, powolnego oswajania dziecka z przedszkolem: przychodzenia na zajęcia adaptacyjne, zostawania podczas pierwszych dni wraz z maluchem, stopniowego wydłużania czasu pobytu, etc. Jak długo dziecko płacze w przedszkolu? A jeśli czas na przygotowania minął i dziecko już chodzi do przedszkola? Jak sobie poradzić z codziennym płaczem? Co zrobić, jak dziecko długo płacze w przedszkolu? Jak reagować, gdy zdarzy się sytuacja, że dziecko płacze w przedszkolu już np. drugi rok? Czy zostawić płaczące dziecko w przedszkolu? - W takiej sytuacji trzeba się na moment zatrzymać i zastanowić, czy to tylko chwilowy problem, czy może faktycznie nasze dziecko nie dojrzało jeszcze do rozstania. Skąd mamy to wiedzieć? - Jeśli dziecko płacze podczas rozstania, ale w końcu daje się przekonać do wejścia do sali i potem bawi się z innymi, a po powrocie do domu nie ma żadnych niepokojących objawów, możemy uznać, że wkrótce polubi przedszkole. Z dzieckiem, które nie jest jeszcze w stanie pogodzić się z brakiem najbliższych, jest inaczej: nie bawi się po kwadransie jakby nigdy nic, jest smutne, wycofane, ma trudności z wejściem w grupę, może bić inne dzieci, zmienia się także jego zachowanie po powrocie do domu, może np.udawać, że znów jest dzidziusiem, który musi nosić pieluszki i być ciągle na rękach rodziców, może być agresywne. Czy mogą pojawić się także kłopoty ze zdrowiem? - Tak. Moczenie nocne, biegunka, wymioty czy bóle brzucha, to ewidentny sygnał, że maluch ma spory problem. Trudno je przeoczyć. Co wtedy? - Wtedy warto na jakiś czas zrezygnować z przedszkola i dać dziecku jeszcze trochę czasu. Zdarza się, że trzeba skorzystać z pomocy psychologa, by problem się nie pogłębił. Naprawdę warto to zrobić. Jak zostawić płaczące dziecko w przedszkolu? Załóżmy, że nasze dziecko nie ma poważnych problemów i chętnie bawi się z rówieśnikami, ale jednak co rano w szatni płacze. Co robić? Jak zostawić płaczące dziecko w przedszkolu, by zniosło to jak najlepiej? - Na pewno lepiej nie żegnać się z nim w nieskończoność i samemu nie płakać, jakby szło na wojnę, bo tak się właśnie poczuje. Lepiej porozmawiać z nim spokojnie, nazwać jego uczucia („Wiem, że ci trochę smutno”), powiedzieć, kiedy po nie wrócimy („Będę po obiedzie”) i co będziemy robić po przedszkolu. Poczekać, aż się uspokoi i będzie gotowe wejść do sali. Może mieć jeszcze wilgotne oczy i smutną minkę, ale nie może rozpaczliwie krzyczeć. Powinno samo podjąć decyzję: „OK, spróbuję.” Co jeszcze możemy zrobić, by ułatwić dziecku adaptację? Warto zadbać o spokojne poranki bez nerwowej atmosfery, bez pośpiechu i bez popędzania. A to na ogół oznacza, że trzeba wstać trochę wcześniej. Co zrobić, gdy dziecko płacze w przedszkolu? Gdy mój syn był mały, liczyliśmy w drodze do przedszkola czerwone samochody… - To dobry pomysł. Taki poranny rytuał może pomóc, bo pozwala dziecku wypełnić drogę do przedszkola myśleniem o czymś, co zna i co mu daje frajdę. Zajęte nie rozmyśla, nie międli strachu, nie rozbudowuje go. A co z pomysłem, by do przedszkola odprowadzał malca tato? Wiele mam mówi, że to bardzo pomaga… - Tu nie chodzi o tatę, ale o to, by odprowadzał dziecko rodzic, który ma mniej obaw i jest bardziej przekonany do przedszkola. Jego pewność, że robi dobrze, ułatwia dziecku adaptację. Co jeszcze można zrobić, by uniknąć sytuacji, gdy dziecko płacze w przedszkolu? Co może pomóc? - Np. domowa przypominajka – ukochana zabawka, miś, chusteczka pachnąca perfumami mamy, zdjęcie rodziców. Nawet dzieciom, które dobrze czują się w przedszkolu, zdarzają się na początku chwilowe kryzysy przedszkolne. Czy dziecko, które dopiero oswaja się z przedszkolem, można zostawić od razu na wiele godzin, np. do 17? - Lepiej nie ryzykować, bo jeśli na początku przeszarżujemy, może się okazać, że w połowie października trzeba je będzie wypisać. Zdaję sobie sprawę z tego, że nie każdy rodzic może odbierać dziecko w południe, przed leżakowaniem, ale jeśli tylko mamy taką możliwość, róbmy to albo poprośmy o pomoc kogoś, kogo ono dobrze zna: nianię, ciocię, babcię. I tak musimy mieć plan awaryjny, bo przecież przedszkolak będzie chorować i pewnie nie za każdym razem będziemy w stanie wziąć zwolnienie. Dlaczego to ważne, by na początku odbierać dziecko akurat przed leżakowaniem? - Bo w ciągu pierwszych dni/tygodni z leżakowaniem może być kłopot. Dotąd dziecko przebierało się w piżamkę i kładło do snu w domu, a więc może się bać, że zostanie w przedszkolu na zawsze. W okresie adaptacji to dodatkowy stres, którego – jeśli to możliwe – warto uniknąć. Gdy już oswoi się z przedszkolem, będzie tam drzemać bez stresu. A jeśli dziecko nie płacze tylko gna radośnie do sali, nie zawsze pamiętając o tym, by się pożegnać? Dla wielu rodziców to także bywa trudne: czują, że nie są już tacy niezbędni… - Jeśli malec chętnie chodzi do przedszkola, trzeba się cieszyć wraz z nim! To normalna kolej rzeczy: nasze dzieci usamodzielniają się, ich świat staje się większy, przybywa w nim ważnych ludzi, miejsc. To dobrze! Zobacz także: Jak przekonać dziecko do przedszkola? Adaptacja dziecka w przedszkolu. To musisz wiedzieć! Pierwszy dzień w przedszkolu. Jak się dobrze przygotować?
Nie chodzi o to, by zaprowadził „porządek" i sprawił, że grupa grzecznie usiądzie do obiadu i wszyscy zawsze zgodnie będą się ze sobą bawić. Może jednak pomóc Kasi w pokonaniu nieśmiałości, a Janka nauczyć, że bicie kolegi to nie jest dobry sposób na odebranie mu zabawki.
Rodzice zazwyczaj niewiele wiedzą o przedszkolnym psychologu, a jeszcze rzadziej korzystają z jego konsultacji. Tymczasem może on pomóc dziecku polubić przedszkole i dobrze się w nim zaaklimatyzować. Te pozytywne doświadczenia ułatwią później dziecku szkolny start. Gdzie znaleźć przedszkolnego psychologa Nie we wszystkich przedszkolach możesz skorzystać z porady psychologa. W państwowych placówkach jego zatrudnienie uzależnione jest od gminy (rodzice mogą jednak starać się o stworzenie takiego stanowiska, np. poprzez złożenie petycji lub prośby w urzędzie gminnym czy miejskim), a w prywatnych – od właściciela. Psycholog zazwyczaj zatrudniany jest na 2-3 godziny tygodniowo, więc w dużych miastach pod jego opieką najczęściej znajduje się kilka przedszkoli. Może ci się wydawać, że te parę godzin to niewielka ilość czasu. Wystarcza jednak, by specjalista poznał dzieci i ich problemy. Co robi psycholog w przedszkolu Psycholog w przedszkolu najpierw obserwuje wszystkie dzieci: jak bawią się w grupie, co robią w sytuacjach stresowych (czy są agresywne, nieśmiałe, wycofane, czy też odwrotnie: przebojowe i odważne). Czasem przygląda się, jak rano rozstają się z rodzicami, może też oglądać prace plastyczne przedszkolaków, „podsłuchiwać", co dzieci do siebie mówią i jak odzywają się do rodziców i wychowawczyń. Na podstawie obserwacji specjalista określa problemy wychowawcze i dzieci, które jego zdaniem wymagają pomocy. Czytaj też: Przeklina, kopie, pluje – 5 sposobów na dziecięce wybryki Na czym polega praca psychologa w przedszkolu Psycholog w przedszkolu pomaga dzieciom i rodzicom w różny sposób. Organizuje zajęcia adaptacyjne. Ułatwiają dziecku oswojenie się z nowym miejscem. Jeśli nie ma takich zajęć, rodzice mogą poprosić psychologa o ich zorganizowanie. Pomaga indywidualnie. Do psychologa możesz zgłosić się w trakcie jego dyżuru w przedszkolu. Rozmawiać możesz nie tylko o problemach dziecka, ale także o jego zdolnościach. Opracowuje specjalne programy. Czasem psycholog ma pomysł na konkretne zajęcia w przedszkolu (np. rozwijające inteligencję emocjonalną dzieci). Wtedy w porozumieniu z rodzicami (a czasem właśnie na ich prośbę) organizuje co jakiś czas (np. co dwa tygodnie) specjalne zajęcia na dany temat. Robi testy gotowości szkolnej. Badania pomagają określić, czy dziecko jest gotowe do pójścia do szkoły (psycholog może także zwrócić uwagę rodzica na umiejętności, które dziecko powinno jeszcze poćwiczyć). Służy pomocą rodzicom. Świadomość, że możesz skorzystać z porady kogoś, kto zna dziecko i ma wiedzę psychologiczną, daje oparcie i poczucie większego bezpieczeństwa. Kiedy psycholog rozmawia z rodzicami Jeśli zdaniem psychologa jakieś dziecko potrzebuje pomocy, bo np. nie potrafi odnaleźć się w grupie, specjalista rozmawia z wychowawczynią o swoich spostrzeżeniach. Może też być tak, że to pani zwraca się z prośbą do psychologa, bo np. zauważyła, że dziecko ma kłopoty z rysowaniem. Psycholog umawia się wtedy także na rozmowę z rodzicami dziecka. Nie trzeba się jednak takiego spotkania obawiać. Rodzicom czasem wydaje się, że zostaną oskarżeni o złe zachowanie dziecka, a psycholog zacznie wytykać im błędy wychowawcze. Nic z tych rzeczy. Rozmowa z psychologiem nie skupia się na tym, co dzieje się niepokojącego (czyli w rozumieniu rodziców: jak strasznie niegrzeczna jest ich pociecha), tylko na tym, jak bawić się z dzieckiem, do czego je zachęcać i jak reagować na jego kłopotliwe zachowania. O rozmowę z przedszkolnym psychologiem możesz poprosić także ty sama. Twoje dziecko może zachowywać się całkiem normalnie w przedszkolu, ale codziennie po wyjściu z niego stawać się np. płaczliwe albo agresywne. Takiego zachowania psycholog ani wychowawca nie mają już możliwości zobaczyć, więc myślą, że wszystko jest w porządku. Tymczasem dziecko prawdopodobnie silnie przeżywa stres związany z przedszkolem i właśnie w ten sposób go odreagowuje. Czytaj też: Dziecko nielubiane w przedszkolu – jak możesz mu pomóc? [CMS_PAGE_BREAK] Kiedy psycholog rozmawia z dzieckiem Psycholog może także porozmawiać z dzieckiem. Pyta wtedy o jego ulubione zajęcia, obserwuje je podczas wykonywania różnych zadań (np. rysowania, układania puzzli). Na tej podstawie stara się znaleźć przyczynę kłopotów, bo tylko w ten sposób może dziecku skutecznie pomóc. U małych dzieci często powodem odmiennego zachowania okazują się np. kłopoty ze wzrokiem czy słuchem. A to dlatego, że dorosły człowiek jest w stanie zlokalizować swój problem i np. powiedzieć, że gorzej słyszy. Natomiast dziecko najczęściej jedynie czuje, że coś jest nie tak, ale nie potrafi wyjaśnić, dlaczego (stąd ucieka w nieśmiałość albo odwrotnie: w agresję, bo nie wie, jak sobie poradzić w takiej sytuacji). Czytaj też: Złe zachowanie – 8 kół ratunkowych Czasem także przyczyną problemów dziecka jest po prostu stres związany z pójściem do przedszkola. Bywa że w takich sytuacjach nasilają się dziecięce kłopoty (i np. maluch, który z natury jest dość nieśmiały, zaczyna wstydzić się jeszcze bardziej). Dlatego czasem psycholog organizuje dla 3-letnich debiutantów zajęcia, które mają ułatwić im przedszkolny start. Czy zawsze trzeba słuchać zaleceń psychologa Rodzice nie zawsze muszą się zgadzać z opinią specjalisty i oczywiście nie muszą się do niej stosować. To ich zdanie jest najważniejsze, bo to oni są opiekunami dziecka i znają go najlepiej. Poza tym psycholog nigdy nie opracowuje planu pomocy sam (nie każe np. dziecku ciągle rysować, gdy mama mówi, że dziecko tego nie lubi). Sposoby zaradzenia problemom i ewentualna praca z brzdącem zawsze są dokładnie omawiane z rodzicami. Warto jednak posłuchać tego, co o kłopotach dziecka sądzi psycholog, choćby po to, by sprawdzić, jak widzą je inni. Ta nowa perspektywa pozwala zobaczyć dziecko z innej strony i często jest pierwszym krokiem do pokonania problemów. Czytaj też: Jak wygląda wizyta dziecka u psychologa?
Niemowlę okiem psychologa: nerwowe, nadwrażliwe - co to znaczy?
Jak rozpoznać nieprawidłowości w rozwoju malutkiego dziecka? Czy z niemowlakiem można iść do psychologa? Rozmowa z Małgorzatą Dąbrowską, dziecięcym psychologiem klinicznym i terapeutą integracji sensorycznej.
Dlaczego już z niemowlakiem warto iść do psychologa? Już u niemowlaków, które ukończyły 3 miesiące życia, psycholog jest w stanie zaobserwować zachowania, które mogą świadczyć o pewnych trudnościach rozwojowych. A jeśli się je zaniedba na etapie niemowlęcym, w przyszłości mogą skutkować problemami w rozwoju fizycznym, psychicznym, emocjonalnym lub intelektualnym. Zobacz: Kalendarz rozwoju niemowlaka tydzień po tygodniu. Ważne jest zwrócenie uwagi przede wszystkim na te niemowlęta, które miały problemy psychoruchowe, wynikające na przykład z obniżonego lub wzmożonego napięcia mięśniowego lub na te, które asymetrycznie się układały — są to to dzieci, które warto obserwować również w późniejszym okresie życia. Zachowania i reakcje tak maleńkich dzieci są bardzo trudne do rozszyfrowania dla rodziców. Kiedy można zauważyć jakieś nieprawidłowości? Pierwsze 3 miesiące życia dziecka to okres adaptacyjny. Niemowlak przystosowuje się do życia w świecie zewnętrznym, poza łonem matki, więc nic jego rytm dobowy (sen, czuwanie, jedzenie) może być nieregularny. W porównaniu ze środowiskiem płodowym niemowlę doświadcza bardzo mocnych wrażeń zmysłowych. Natomiast po ukończeniu 3-4 miesięcy, większość niemowlaków, zaczyna coraz lepiej radzić sobie w otaczającym je świecie i wówczas łatwiej jest już coś powiedzieć o ich temperamencie czy występujących zaburzeniach. Jakie zachowanie niemowlaka można uznać za pierwszy niepokojący sygnał? Przede wszystkim są pewne etapy, które stanowią wyznaczniki prawidłowego rozwoju niemowlaka. Jeżeli dziecko w znacznym stopniu odbiega od tych norm, warto zwrócić się o poradę do specjalisty. Natomiast jednym z pierwszych sygnałów, że coś może być nie tak, jest nerwowe zachowanie niemowlęcia przy piersi. Przyczyn takiego zachowania może być wiele. Jeżeli zadbamy o odpowiednie warunki do karmienia, a dziecko nadal jest bardzo niespokojne, to może świadczyć o jego nadwrażliwości na bodźce dotykowe, przedsionkowe lub węchowe. Załóżmy, że mama wyeliminuje wszystkie możliwe przyczyny nerwowego zachowania niemowlęcia podczas karmienia. Jakie wtedy objawy świadczyłyby o nadwrażliwości na bodźce zewnętrzne? Wyróżnić można nadwrażliwość praktycznie na wszystkie bodźce zewnętrze w tym: Nadwrażliwość na bodźce dotykowe Nadwrażliwość na ruch Nadwrażliwość na smaki Nadwrażliwość na zapachy Nadwrażliwość słuchowa Czy tylko nadwrażliwość na bodźce jest zachowaniem, które może niepokoić rodziców? Są dzieci z tzw.: podwrażliwym układem dotykowym i przedsionkowym. Musimy pamiętać, że istnieje grupa dzieci, które muszą doznawać wyjątkowo silnych wrażeń, aby miały dobre samopoczucie. Maluchy te zazwyczaj bez przerwy są w ruchu. Nie potrafią spokojnie poleżeć w łóżeczku czy leżaczku. Domagają się ciągłego noszenia na rękach i bujania, a im mocniejsze jest kołysanie lub podrzucanie – tym większą radość im sprawia. Zapotrzebowania na wrażenia słuchowe... Zwiększone zapotrzebowanie na wrażenia słuchowe sprawia, że dziecko lubi hałasować – głośno pokrzykuje, rzuca zabawkami, które upadając wydają głośne dźwięki, a jak jest trochę starszy - bez przerwy czymś stuka w podłogę, uruchamia dźwięczące zabawki itp. Trudno go oderwać od tego rodzaju zabaw i nigdy nie wydaje się być nimi zmęczony. Dziecko, które wykazuje cechy podwrażliwości na różnego rodzaju bodźce bywa na ogół odbierane jako wyjątkowo męczące dla otoczenia, natomiast rzadko kto zauważa się że ma ono trudności w przetwarzaniu wrażeń zmysłowych. Jak mogą sami rodzice przekonać się, czy dziecko źle reaguje na określone bodźce zewnętrzne? Przede wszystkim dziecko trzeba dobrze obserwować w różnych sytuacjach, zarówno podczas pielęgnacji jak i zabawy. Warto również sprawdzać jak dziecko reaguje, na drobne zmiany, które próbujemy wprowadzać w jego codziennym życiu. Jak postępować z dziećmi, które są bardzo wrażliwe na bodźce napływające z otoczenia? Nadwrażliwe dzieci trzeba stopniowo, ale sukcesywnie przyzwyczajać do bodźców, których nie lubią. Nie wolno ich jednak rzucać na tak zwaną „głęboką wodę”, lecz w sposób przemyślany oswajać z dotykiem, ruchem, dźwiękami czy nowymi smakami. Służą temu odpowiednie zabawy i sposoby pielęgnacji. A dzieci, które potrzebują silnych wrażeń? Z kolei niemowlakom, które potrzebują silnych doznań, należy dostarczać takich wrażeń w zabawie, jednocześnie je jednak dawkując. Jeżeli nie będziemy czuwać nad aktywnością dziecka, to będzie ono ciągle funkcjonowało na „wysokich obrotach” i w rezultacie stale będzie zmęczone i rozdrażnione, może wykazywać również niepokojące zachowania... [CMS_PAGE_BREAK] A dlaczego kwestia nadmiernej lub zbyt małej wrażliwości zmysłowej jest taka ważna i dlaczego rodzice powinni zgłosić się z tym problemem do specjalisty? Jeżeli nie zwrócimy uwagi na te problemy odpowiednio wcześnie, to należy się liczyć z tym, że dziecko będzie miało trudności również w późniejszym okresie życia. Może to być wolniejszy rozwój mowy lub słabsza sprawność manualna czy grafomotoryczna. Problemy takich dzieci często nasilają się, gdy idą one do przedszkola. • Jeżeli nie pomożemy dziecku przezwyciężyć nadmiernej wrażliwości dotykowej, może ono unikać takich zajęć plastycznych, rytmiki. • Jeżeli utrzymywać się będzie nadwrażliwość słuchowa, to hałas panujący w przedszkolu może być dla dziecka trudny do zniesienia. • Nadwrażliwość na ruch, może z kolei sprawiać, że maluch będzie siedział w kąciku i miał poczucie, że biegający rówieśnicy stanowią dla niego niemalże „śmiertelne” zagrożenie. • Dzieci, które preferują mocne wrażenia zmysłowe, spostrzegane są natomiast jako niesforne lub nadpobudliwe psychoruchowo. Wszystkie dzieci, o których tu mowa – zarówno nadwrażliwe jak i o małej wrażliwości na bodźce, są zazwyczaj negatywnie oceniane przez dorosłych, którzy uważają, że są rozpieszczone albo źle wychowane. Bardzo popularny jest obecnie temat nadpobudliwości u dzieci, czyli tzw.: ADHD. Czy objawy takiej nadpobudliwości można zdiagnozować już u niemowlaków? U tak małych dzieci, nie można jeszcze mówić o zespole nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD), jednak u tych które mają problemy z przetwarzaniem wrażeń zmysłowych bywa, że już w pierwszym roku życia obserwuje się podwyższony poziom aktywności, który sprawia, że maluch często jest niespokojny, rozdrażniony i trudno mu się skupić na jakiejkolwiek zabawie. Takie dzieci mają też zazwyczaj duże problemy ze snem. Wszyscy młodzi rodzice i dziadkowie z niecierpliwością czekają na pierwszy uśmiech dziecka. Jego brak zawsze jest powodem zmartwienia i niepokojów. Dlaczego czasami uśmiech nie chce się pojawić na buzi niemowlęcia? Uśmiech jest jedną z pierwszych prób kontaktu społecznego niemowlaka z mamą i otoczeniem. Jednocześnie dziecko bardzo intensywnie odbiera sygnały płynące z zewnątrz, a twarz dorosłego wysyła takich sygnałów bardzo wiele (weźmy pod uwagę złożoność mimiki i bogactwo dźwięków docierających do dziecka, gdy do niego mówimy). Dla niektórych dzieci jest tych bodźców zbyt wiele i wówczas mogą mieć kłopot ze skoncentrowaniem się na twarzy dorosłego. Jest to najczęstszą przyczyną braku uśmiechu u malucha. A co rodzice, poza gabinetem specjalisty, mogą jeszcze zrobić, aby wspomóc rozwój dziecka? Ze strony rodziców potrzebna jest przede wszystkim zwykła, codzienna zabawa z niemowlakiem pełna serdecznego i ciepłego kontaktu, gdyż to właśnie bliskie więzi rodzinne gwarantują maluchowi prawidłowy rozwój. Jako psycholog będę zawsze podkreślać, że dla małego dziecka najważniejsza jest więź emocjonalna z osobą dorosłą, która zapewni mu poczucie bezpieczeństwa i akceptacji. Dzięki ufnej więzi maluch uczy się odwzajemniać uczucia, porozumiewać ze światem oraz współdziałać w różnych sytuacjach życia codziennego. A jakie zabawy są szczególnie ważne dla prawidłowego rozwoju dziecka? W przypadku maluchów ważne jest podążanie za ich aktywnością, a więc włączanie się w to, czym same się interesują. Jeśli na przykład oglądają własne stopy, to połaskoczmy je w pięty, a jeśli gaworzą - spróbujmy naśladować ich „guganie” (większość maluchów to uwielbia i zaczyna coraz więcej „mówić” ). Sprawdź: zabawy rozwijające dla niemowląt. Szczególne znaczenie mają zabawy „twarzą w twarz”, gdyż rozwijają w dziecku umiejętność odczytywania sygnałów, które inni chcą mu przekazać, oraz umiejętność wyrażania własnych odczuć i potrzeb. Dlatego warto bawić się z maluchem w robienie śmiesznych min i prowadzenie „dialogów”, podczas których naśladujemy jego „wypowiedzi” stosując przy okazji zmienną intonację. Wielu rodziców niepokoi się, że ich dziecko nie chce na polecenie robić „pa-pa”, albo pokazywać obrazków w książeczce. Czy rzeczywiści mają się czym martwić? Raczej nie. Maluchy wykonują polecenia w zabawie bardzo rzadko i to tylko wtedy, gdy nie są do tego zbyt natarczywie namawiane. Im większy kładziemy nacisk na wykonywanie poleceń, tym dziecko mniej chętnie je spełnia. Nieporozumieniem jest również dawanie poleceń, które nie mają związku z aktualną sytuacją. Małgorzata Dąbrowska, dziecięcy psycholog kliniczny, terapeuta integracji sensorycznej, konsultant Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w dziedzinie wczesnej interwencji. Rozmawiała: Dorota Pierzchalska
Pod jej wpływem nawet najbardziej niesforny maluch zmienia się w uśmiechniętego aniołka. Taką moc chciałby mieć każdy rodzic. To możliwe! Zobacz, co radzi wszystkim rodzicom Dorota Zawadzka - Superniania.
Doroty Zawadzkiej nikomu nie trzeba przedstawiać, odkąd ze spokojnego pedagoga i psychologa zajmującego się rozwojem zmieniła się w pogromcę urwisów. Jej metody niemal jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki przywracają ład i harmonię, koją dusze zdesperowanych rodziców. Dają pewność, że jest wyjście nawet z najtrudniejszych sytuacji. Nie zawsze można zapamiętać wszystkie „sztuczki” oglądając je w telewizji. Dlatego Dorota Zawadzka postanowiła je spisać i opublikować. Dobra polska książka o wychowaniu to prawdziwa rzadkość. A jeśli napisze ją Superniania, staje się lekturą obowiązkową. Mnóstwo w niej ważnych, praktycznych wskazówek, pomocnych każdego dnia. Przedstawiamy jej fragment, dedykując go wszystkim rodzicom, także tym, którzy już mają superdziecko. Tak naprawdę to wy wiecie najlepiej, jak poradzić sobie ze swoim rozbrykanym, a czasem nawet niegrzecznym dzieckiem. W tej książce i w programie telewizyjnym Superniania chce pomóc wam przypomnieć sobie, jak być wspaniałym rodzicem superdziecka. Rada Superniani nr 1: rodzicielstwo to skarb „W dzisiejszych trudnych czasach stworzenie ciepłego domu rodzinnego wymaga od nas wysiłku o wiele większego niż dawniej. Wielopokoleniowe domy odchodzą w niepamięć, babcie i dziadkowie są tak samo zapracowani jak my. Mamy coraz mniej czasu dla swoich bliskich. Bywa, że zdani na siebie dopuszczamy do głosu negatywne emocje, zapominając o tym, że rodzicielstwo to najpiękniejszy dar, jaki mogliśmy otrzymać. Nie możemy się jednak poddawać, ponieważ nasze dziecko potrzebuje silnych, mądrych i kochających rodziców. (...)” Rada Superniani nr 2: Wyznaczaj dziecku granice „Często nie potrafimy odczytać potrzeb własnych dzieci. One z kolei umieją wymyślać absurdalne i niewykonalne zachcianki wyłącznie po to, aby zaobserwować naszą reakcję, przekonać się, na ile mogą sobie pozwolić i które z życzeń jesteśmy w stanie spełnić. Taka próba sił rozgrywa się nieomal w każdej rodzinie. W ten sposób nasz syn lub córka dowiadują się, co jest dozwolone, a co zabronione. Czytelny zestaw zakazów i praw sprawia, że dziecko może się bezpiecznie poruszać w najbliższym otoczeniu.” „Jeśli wyznaczane przez nas granice są stałe – wyraźnie określone i konsekwentnie przestrzegane – zapewniamy naszemu dziecku poczucie bezpieczeństwa i uczymy świata, w którym to dorosły ustala reguły. Jeśli jednak dziecko przejmuje kontrolę nad nami, zaburzamy jego obraz świata. Mały tyran odczuwa niepewność i lęk, jeśli bowiem udało mu się podporządkować sobie rodziców, kto będzie stał na straży jego bezpieczeństwa? Kto go obroni, gdy przyjdzie prawdziwe zagrożenie? (...)” [CMS_PAGE_BREAK] Rada Superniani nr 3: Każde dziecko jest inne „Nie istnieje „wzorzec” dziecka w danym wieku. Nie ma więc powodu do niepokoju, jeśli rozwój naszego syna lub córki nie stanowi dokładnego odwzorowania poradnikowego opisu. Technika zastosowana wobec dwulatka może znakomicie nadawać się dla czterolatka czy dziecka starszego. Bądźmy więc elastyczni i uważni. Poświęćmy czas, aby zrozumieć nasze dzieci, i traktujmy je wyjątkowo. Nasza praca wychowawcza polega przecież na towarzyszeniu dziecku w zdobywaniu samodzielności i dorastaniu oraz jednoczesnym rozwijaniu w nim poczucia odpowiedzialności. (...)” Rada Superniani nr 4: Miłość jest najważniejsza „Żadne mądre i sprawdzone rady, techniki, zalecenia ani magiczne sposoby nie poskutkują, jeśli nie będziemy kochać naszych dzieci mądrze i najmocniej na świecie. Postarajmy się nie doprowadzić do sytuacji, w której to psycholog powie nam, jakie są marzenia, kłopoty czy radości naszego dziecka. Rozmawiajmy ze sobą jak najczęściej. Mówmy o sprawach ważnych dla nas i dla dziecka. Takie spotkania przy kuchennym stole zapadają w pamięć i budują więzi z bliskimi o wiele skuteczniej niż wizyty u najlepszego specjalisty. (...)” „Zanim wprowadzicie w życie którąkolwiek z moich rad, wsłuchajcie się głęboko w siebie i myślcie o szczęściu dziecka, a wtedy będzie Wam łatwiej rozwiązać problem. Każda rodzina jest inna, każdy z jej członków niepowtarzalny i jedyny w swoim rodzaju.” Czytaj też: Dorota Zawadzka: Marnujemy pierwsze lata dziecka [WYWIAD]