10 zwrotów, których nie wolno mówić dziecku. Uczą bezradności i życia w lęku
Czasem jedno zdanie rzucone mimochodem działa jak kropla na skałę. Niby nic, a po latach widać, co w dziecku utrwaliło się na dobre – lęk, poczucie winy, wyuczona bezradność.
Nie musi wcale dojść do wielkich dramatów, żeby w człowieku urosło przekonanie, że świat jest przeciwko niemu. Wystarczą powtarzane codziennie zdania, drobne docinki, niby niewinne komentarze. Dzieci łapią je jak gąbka, a potem noszą pod skórą dużo dłużej niż nam się wydaje. Nie chodzi o to, żebyśmy teraz bali się każdego słowa. Wychowanie to żywa relacja, pełna emocji, potknięć, przeprosin. Chodzi o uważność na komunikaty, które wtłaczają dziecko do roli kogoś słabszego, gorszego, skazanego na porażkę. Słowa, które podcinają dziecku skrzydła „Zawsze wszystko psujesz.” To zdanie wpycha dziecko do pudełka z napisem „nieudacznik”. Nawet jeśli były to tylko nerwy po rozlanej herbacie, ono usłyszy wyrok na swoją osobę, nie ocenę sytuacji. „Nic z ciebie nie będzie.” Dla dorosłego to czasem skrót myślowy w złości. Dla dziecka – informacja, że nie ma sensu próbować. Po co się starać, skoro wynik jest z góry przesądzony. „Ty się do tego nie nadajesz.” Zamiast pomóc znaleźć sposób, odbieramy odwagę do eksperymentowania. A przecież dzieci uczą się właśnie przez próby i błędy. „Inni potrafią, tylko ty nie.” Porównanie boli bardziej niż zakaz. Nawet jeśli mówimy to „motywacyjnie”, dziecko dostaje przekaz: jest gorsze od reszty świata. „Co z tobą jest nie tak.” To pytanie nie otwiera rozmowy, tylko zawstydza. Pod spodem siedzi sugestia, że problemem jest ono, nie sytuacja. „Przestań się mazgaić.” W ten sposób uczymy, że emocje są niewygodne i trzeba je chować. A potem dorosły człowiek nie umie powiedzieć, że jest mu smutno lub trudno, więc dusi to w sobie. „Nie przesadzaj, to nic takiego.” Dla nas „drobiazg”, dla dziecka ważna sprawa. Unieważnianie emocji podcina zaufanie do własnych odczuć: „Skoro mama mówi, że nic się nie stało, to może ja przesadzam w każdej sytuacji”. „Taki już jesteś.” Brzmi łagodnie, ale jest jak stempel. Zamykamy dziecko w stałej roli: nieśmiałego, bałaganiarza, marudy. „Nie rób wstydu.” Wstyd to jeden z najsilniejszych hamulców rozwoju. Dziecko zaczyna żyć pod ocenę innych i boi się być sobą. „Jak nie zrobisz, to zobaczysz.” Groźba wisi w powietrzu jak ciężka chmura. Zamiast uczyć odpowiedzialności, uczymy lęku przed karą. Wiem, że czasem te zdania same wylatują z ust. Też mi się zdarzyło je powiedzieć, a potem gryźć w język z poczucia winy. Tylko że wychowanie nie jest o byciu idealnym. Jest o zauważaniu, naprawianiu i uczeniu się nowych sposobów mówienia. Jak mówić, żeby dziecko czuło się bezpieczne i sprawcze? Zamiast wielkich deklaracji warto sięgać po proste zamienniki. One nie brzmią jak psychologiczny wykład, a działają jak miękka poduszka po potknięciu. Zamiast „Zawsze wszystko psujesz”, powiedzcie: „Tym razem coś nie wyszło, spróbujmy inaczej.” Zamiast „Nie przesadzaj”, powiedzcie: „Widzę, że to dla ciebie ważne, opowiedz mi.” Zamiast „Inni potrafią”, powiedzcie: „Każdy uczy się w swoim tempie.” Zamiast „Nie rób wstydu”, powiedzcie: „Rozumiem, że się denerwujesz, jestem przy tobie.” To są małe zmiany w języku, ale w głowie dziecka robią ogromną różnicę. Ono słyszy wtedy, że ma prawo próbować, popełniać błędy, czuć i szukać wsparcia. A to jest fundament odporności psychicznej. Co robić, gdy te słowa już padły? Najgorsze, co możemy zrobić, to udawać, że nic się nie stało. Dzieci świetnie wyczuwają napięcie. Jeśli chcemy je uczyć odpowiedzialności, pokażmy ją w praktyce. Gdy wyrwie wam się coś raniącego, wróćcie do tego po chwili. Powiedzcie spokojnie: „Poniosły mnie nerwy. Nie miałam racji. Przepraszam. Chodziło mi o to, że…”. Tyle. Bez usprawiedliwień, bez długich wykładów. To nie osłabia autorytetu, tylko go wzmacnia. Dziecko widzi, że relacje da się naprawiać, a emocje da się nazywać. I jeszcze jedno: jeśli macie w sobie echo tych zdań z własnego dzieciństwa, to nie znaczy, że musicie je powtarzać. Wiem, jak trudno zmienić język, który mamy wdrukowany od lat. Ale da się. Wystarczy zatrzymać się na sekundę przed wypowiedzeniem ich z automatu i zapytać samą siebie: „Co moje dziecko usłyszy o sobie po tym zdaniu?”. Ta jedna sekunda potrafi odmienić rozmowę. Zobacz też: Ten nawyk rodzica podcina skrzydła bardziej niż docinki kolegów. Robimy to nieświadomie
5 skutków wychowania przez mądrych rodziców. Widać je już u 5-latków
Zdarza mi się patrzeć na małe dzieci i myśleć, że one już teraz pokazują, jaką drogą ktoś je prowadzi w domu. Nie chodzi o grzeczność na pokaz ani o to, kto szybciej policzy do stu, tylko o subtelne sygnały, które widać w codziennych sytuacjach.
Mądre wychowanie nie ma nic wspólnego z perfekcją, modnymi metodami ani wiecznym spokojem. To raczej zestaw codziennych wyborów: jak reagujemy na dziecięce emocje, jak stawiamy granice, jak sami traktujemy siebie i innych. I chociaż owoce wychowania widzi się w pełni dopiero po latach, niektóre skutki ujawniają się zaskakująco wcześnie. U przedszkolaków widać je jak na dłoni, jeśli tylko przestaniemy szukać „cudownych dzieci” i zaczniemy patrzeć na realne zachowania. 1. Wewnętrzne poczucie bezpieczeństwa i spokoju Pierwszy znak mądrego wychowania to nie brak płaczu ani bezproblemowość. Przeciwnie, taki maluch umie płakać, złościć się i mówić, że czegoś nie chce. Różnica jest taka, że w środku ma poczucie, że świat się od tego nie zawali. Widzę to w drobiazgach: pięciolatek potrafi wejść do nowej sali, zostać na urodzinach bez rodzica, spróbować zabawy, której nie zna. Czasem się boi, ale nie zamiera. Wie, że ma dokąd wrócić, że jego dorosły jest przewidywalny, że emocje da się przeżyć. To bezpieczeństwo bierze się z codziennej obecności. Nie z siedzenia nad dzieckiem 24 godziny, tylko z bycia naprawdę w kontakcie: słuchania, nazywania emocji, pokazywania, że trudne chwile są normalne. Mądrzy rodzice nie uciekają od dziecięcej złości, nie zawstydzają jej. Pokazują, że można ją wyrazić, a potem wrócić do równowagi. 2. Umiejętność mówienia o emocjach i potrzebach Mądrze wychowywane dziecko często zaskakuje słowami, których nie uczą przedszkola ani bajki. Ono mówi: „Jest mi smutno”, „Złoszczę się, bo chciałem dokończyć”, „Potrzebuję chwili”. To nie jest wygłaszanie gotowych formułek. To szczerość, która wypływa z tego, że w domu ktoś traktuje emocje poważnie. Zauważyłam, że takie dzieci rzadziej wpadają w spiralę krzyku bez końca. One też potrafią się rozpędzić, jasne, jednak szybciej łapią kontakt ze sobą. Umieją poprosić o pomoc, zamiast uderzać, gryźć albo zamykać się w sobie. To efekt tego, że rodzice nie oczekują od malucha „przyjemnego nastroju”, tylko uczą go rozpoznawania tego, co w nim siedzi. I robią to nie wykładem, a własnym przykładem. 3. Zdrowe granice i szacunek dla innych Kiedy mówię o granicach, nie mam na myśli dzieci „ustawianych do pionu”. Mądre wychowanie widać po tym, że dziecko potrafi powiedzieć „Nie chcę” i równocześnie rozumie, że inni też mają swoje „nie”. Taki maluch nie wchodzi na siłę w przestrzeń rówieśnika, nie wyrywa zabawki bez słowa, częściej zapyta lub zaproponuje wymianę. Jeśli się zagalopuje, zwykle przyjmuje komunikat od dorosłego bez upokorzenia i bez wojny na cały plac zabaw. To zasługa domu, w którym granice są jasne i spokojne. Dziecko nie musi ich testować w nieskończoność, bo wie, gdzie one stoją. Mądrzy rodzice stawiają je konsekwentnie, bez krzyku, bez straszenia, bez przekupstwa. Dla dziecka to ogromny komfort. Granice nie są karą, tylko drogowskazem. 4. Ciekawość świata i odwaga w próbowaniu Jedna z rzeczy, która zawsze mnie porusza, to dziecięca ciekawość. Dzieci wychowywane mądrze mają w sobie naturalną chęć „sprawdzania”. Zadają pytania, kombinują, próbują. Nie dlatego, że ktoś je ciągle stymuluje zajęciami, tylko dlatego, że nie boją się popełniać błędów. W domu usłyszały, że pomyłka to część nauki, a nie powód do wstydu. Taki maluch częściej podejmuje wyzwania: spróbuje trudniejszej układanki, wejdzie na wyższą drabinkę, włoży buty sam, nawet jeśli zajmie to pięć minut dłużej. Wie, że dorosły go nie wyśmieje ani nie wyręczy w nerwach. To spokojna gotowość do próbowania. 5. Zaufanie do siebie i poczucie sprawczości Najbardziej wyraźny skutek mądrego wychowania to coś, co widzę w postawie ciała i w prostych zdaniach. Dziecko z takim fundamentem mówi: „Spróbuję sam”, „Umiem”, „Jeszcze nie wychodzi, ale będę ćwiczyć”. On nie musi być najlepszy. Ważne, że wierzy w swoje możliwości i wie, że jego staranie ma znaczenie. To nie bierze się z chwaleniem za wszystko. Wręcz odwrotnie. Mądrzy rodzice chwalą konkretnie: za wysiłek, za wytrwałość, za próbę. Nie nakładają na dziecko swoich ambicji. Pokazują mu, że jest wartościowe niezależnie od wyniku. Dzięki temu dziecko nie rozpada się, gdy coś mu nie wyjdzie, i nie buduje swojej tożsamości na byciu „naj”. Buduje ją na byciu sobą. Mądre wychowanie nie oznacza bezbłędnego wychowania. Oznacza gotowość, żeby naprawiać, wracać do relacji, przepraszać, próbować inaczej. Dzieci nie potrzebują ideału. One potrzebują dorosłych, którzy są obecni i prawdziwi. Jeśli to mają, skutki widać szybciej, niż myślimy. Zobacz też: Te dzieci osiągną sukces w przyszłości. Rodzice codziennie pozwalają im ćwiczyć 1 rzecz
5 zdań, które ranią dziecko najbardziej. Mówią je tylko nieświadomi rodzice
W domu czasem padają słowa, które szybko znikają z naszej pamięci. W dziecku zostają jednak na długo, układając się w cichy obraz tego, kim jest i czego może się po świecie spodziewać.
Najbardziej ranią te „zwykłe” komunikaty, powtarzane mimochodem, w pośpiechu, w zmęczeniu. Badania nad przemocą werbalną pokazują, że słowa potrafią zostawić ślad równie silny, a czasem silniejszy niż inne formy krzywdzenia („Child Abuse & Neglect”, 2023). Dorośli, którzy w dzieciństwie często słyszeli upokarzające lub podważające ich wartość zdania, częściej zmagają się potem z obniżonym dobrostanem psychicznym. To nie publicystyka, to twarde dane. Słowa, które ranią dziecko Nie ma rodzica idealnego. Sama też wielokrotnie łapałam się na tym, że stres próbuje mówić przeze mnie. Różnica polega na tym, że mamy szansę zobaczyć, które zdania są jak drzazga. Wyjęta od razu, boli chwilę. Zostawiona, jątrzy się latami. Zdanie 1: „Jesteś taki… (leniwy, niegrzeczny, niezdarny)” Etykiety są wygodne. Jednym słowem opisują cały chaos dnia. Problem w tym, że dziecko nie słyszy „Dzisiaj zachowałeś się nie w porządku”, tylko „Taki jesteś”. Z czasem zaczyna budować tożsamość wokół tych łat. Psychologowie od lat zwracają uwagę, że stałe przypisywanie cech („Jesteś głupi”, „Jesteś okropna”) uderza w samoocenę i poczucie sprawczości. Co mówić zamiast: „Nie podoba mi się to, co zrobiłeś” albo „Złości mnie to zachowanie”. Oceniamy wtedy czyn, nie człowieka. Zdanie 2: „Przestań płakać, nic się nie stało” Wielu z nas słyszało to w dobrej wierze. Chodziło o ukojenie. Dla dziecka brzmi jednak jak komunikat: „Twoje emocje są niewłaściwe”, „Nie ufaj temu, co czujesz”. W tekstach psychologów powtarza się jedno ostrzeżenie: unieważnianie emocji utrudnia później ich rozumienie i regulowanie. Zwykle pomaga prostsze zdanie. „Widzę, że jest ci smutno” albo „To było przykre”. Samo nazwanie emocji często działa jak oddech. Zdanie 3: „Zobacz, jak inni sobie radzą, a ty nie” Porównania mają być motywacją, a najczęściej stają się miarą wstydu. Dziecko słyszy, że jest „gorsze”, nawet jeśli my chcemy je popchnąć do wysiłku. Specjaliści podkreślają, że takie zestawienia niszczą pewność siebie i budują rywalizację tam, gdzie powinna być ciekawość świata. Wiem, że to trudne, więc trzymam się jednej zasady: porównuję dziecko tylko do niego samego sprzed tygodnia czy miesiąca, np. „Widzisz, ile już potrafisz, tydzień temu to zadanie sprawiło ci trudność, a teraz rozwiązałeś je bez problemu”. Zdanie 4: „Zawiodłeś mnie” To jedno z najcięższych zdań, bo dotyka dziecięcego lęku przed utratą miłości. Dzieci budują poczucie bezpieczeństwa na przekonaniu, że rodzic jest „bazą”, do której można wrócić nawet po błędzie. Kiedy słyszą, że zawodzą, zaczynają uważać, że miłość zależy od wyników. A przecież zdrowa więź rodzi się z akceptacji, a nie z perfekcji. Jeśli już muszę mówić o rozczarowaniu, wolę: „Jest mi przykro z powodu tej sytuacji” albo „Nie zgadzam się z tym, co zrobiłeś, ale nadal jestem po twojej stronie”. Zdanie 5: „Nie przesadzaj, jesteś zbyt wrażliwy” To zdanie wygląda niewinnie. Słyszałam je na placach zabaw, w szkolnych korytarzach. Dla dziecka bywa jak zakaz bycia sobą. Uczy, że jego reakcje są „za duże”, a ono samo „za jakieś”. W efekcie albo tłumi emocje, albo zaczyna je przeżywać z poczuciem winy. Psychologowie wprost wskazują takie sformułowania jako szkodliwe dla kształtowanego obrazu samego siebie. Tu pomaga odwrócenie perspektywy. „Masz prawo tak się czuć” − i dopiero potem rozmowa o tym, co da się z tym zrobić. Co robić, gdy już powiedzieliśmy raniące słowa? Największą pułapką rodzicielstwa jest myśl, że jedno złe zdanie przekreśla wszystko. Nie przekreśla. Więź buduje się również przez naprawę. Jeśli słowa poszły za daleko, warto do nich wrócić. Przeprosić, nazwać to, co się stało, powiedzieć, co mieliśmy na myśli. Dziecko nie potrzebuje rodzica bezbłędnego. Potrzebuje dorosłego, który umie wziąć odpowiedzialność i pokazać, że relacja jest ważniejsza niż duma. Ja sama traktuję to jak codzienny trening uważności. Nie zawsze wygrywam z pośpiechem, zmęczeniem, własnymi schematami z dzieciństwa. Ale za każdym razem, kiedy złapię się na ostrym słowie i potrafię je naprawić, czuję, że dokładam cegiełkę do czegoś większego. Do domu, w którym dziecko uczy się, że jest ważne nie za coś, tylko po prostu. Źródło: sciencedirect.com Zobacz także: 6 rzeczy, które możesz powiedzieć dziecku zamiast „uspokój się”. Emocje natychmiast opadną
Te dzieci osiągną sukces w przyszłości. Rodzice codziennie pozwalają im ćwiczyć 1 rzecz
Kiedy słucham rodziców opowiadających o swoich dzieciach, coraz częściej mam wrażenie, że największy lęk nie dotyczy ocen, zdrowia ani przyszłej pracy. Chodzi o coś bardziej cichego i codziennego, co potrafi zaważyć na całym dorosłym życiu.
Nieraz łapałam się na tym, że w rozmowach o wychowaniu kręcimy się wokół jednego słowa: „grzeczność”. Brzmi niewinnie, nawet kojąco. Grzeczne dziecko nie sprawia kłopotów, słucha, nie przerywa, nie podważa decyzji dorosłych. A jednak coraz więcej badań i ekspertów mówi coś, co na początku wydawało się przewrotne: przesadna uległość potrafi kosztować dziecko więcej, niż nam się wydaje. Ostatnio wysłuchałam rozmowy z dr Sunitą Sah, psycholożką i profesorką na Cornell University, która od lat bada zjawisko posłuszeństwa, wpływ autorytetów oraz to, dlaczego tak trudno nam mówić „nie”. W podcaście „Good Inside” opowiadała o tym, że nieposłuszeństwo nie zawsze jest wadą, a dzieci warto uczyć… zdrowego sprzeciwu. Wprost mówiła, że czasem „bycie tak posłusznym i zgodnym jest złe”, bo w życiu przychodzą momenty, kiedy trzeba zabrać głos. Nieposłuszne dziecko nie znaczy złe dziecko Z perspektywy dorosłego posłuszeństwo bywa wygodne. Dziecko szybciej się ubierze, sprawniej wyjdzie z domu, nie będzie negocjować każdego kroku. Dr Sah zwraca jednak uwagę na coś ważnego: jeśli trenujemy dzieci wyłącznie do uległości, odbieramy im pole do ćwiczenia asertywności. A bez tych prób nie zbudują kompetencji, która w przyszłości decyduje o ich sile. Widzę to w historiach rodziców, z którymi rozmawiam. Jedni mówią: „Nasza córka jest taka spokojna, nie ma z nią problemów”. Drudzy dodają: „Syn jest bardzo posłuszny, ale gdy ktoś go pyta o zdanie, milczy”. I tam jest sedno. Dziecko, które nigdy nie miało przestrzeni na sprzeciw, w dorosłości często czuje się niezręcznie, kiedy ma zawalczyć o siebie. Asertywność u dzieci rośnie wtedy, kiedy rodzic pozwala na „nie” To ta jedna rzecz, którą warto ćwiczyć codziennie: mówienie „nie” w uzasadnionych sytuacjach. Nie chodzi o bunt dla samego buntu ani o brak szacunku. Chodzi o jasny sygnał: „to mi nie pasuje”, „mam inny pomysł”, „chcę inaczej”. Dziecko, które uczy się, że ma prawo do takiego komunikatu, buduje poczucie sprawczości. A ono jest fundamentem pewności siebie. Sah pokazuje, że zdrowy sprzeciw to działanie zgodne z własnymi wartościami, nawet kiedy dookoła panuje presja na zgodę. Wyobrażam sobie, jak bardzo ta umiejętność ratuje człowieka w dorosłym życiu — w pracy, w relacjach, w sytuacjach granicznych. Nikt z nas nie chce, żeby nasze dziecko było dorosłym, który zawsze przytakuje, bo boi się konfliktu. Jak to wygląda w praktyce? Czasem bardzo prosto. Kiedy dziecko mówi „nie chcę teraz przytulasa”, nie przymuszam. Gdy upiera się przy swojej wersji zabawy, nie uciszam automatycznie. Jeśli odmawia w sytuacji, która dotyczy jego ciała, czasu, granic, słucham, a potem spokojnie rozmawiamy, dlaczego tak czuje. To nie oznacza, że dziecko rządzi domem. Oznacza, że ma prawo do głosu. Jak uczyć dziecko stawiania granic bez chaosu w domu Wiem, że rodzice od razu pytają: „No dobrze, ale gdzie jest granica?”. I ja też ją stawiam, tylko inaczej niż kiedyś. Rozróżniam sprzeciw od lekceważenia. Jeśli dziecko mówi „nie chcę tego swetra, gryzie mnie”, to dla mnie sygnał do rozmowy. Jeśli rzuca zabawką i krzyczy, tu wchodzę z jasną zasadą, że tak nie robimy. Pokazuję, że „nie” ma konsekwencje, ale nie jest karą. Kiedy dziecko odmawia sprzątania klocków, nie odbieram mu prawa do odmowy, tylko tłumaczę, że wtedy nie wyciągamy kolejnych zabawek. Ćwiczę mówienie wprost. „Nie zgadzam się”, „nie podoba mi się”, „proszę, przestań”. To są zdania, które w dorosłości okazują się bezcenne. Najbardziej porusza mnie myśl, że dzieci, które umieją stawiać granice, częściej budują zdrowe poczucie własnej wartości. Są w kontakcie ze sobą i nie boją się tego pokazać światu. Gdy dziś patrzę na „nieposłuszeństwo”, widzę w nim coś więcej niż kłopot wychowawczy. To trening życia. Taki codzienny, drobny, czasem męczący. Ale jeśli ma się przełożyć na dorosłego, który potrafi mówić własnym głosem, to jest to trening warty każdego wysiłku. Źródło: goodinside.com Zobacz też: Te dzieci rozwijają się najlepiej i rosną bezpiecznie. Ich rodzice wprowadzili 5 domowych zasad
4 nawyki rodziców, które niszczą w dziecku pewność siebie. Już zawsze będzie szarą myszką
Nieraz słyszę od dorosłych, że „tacy już są” i nie mają odwagi wychodzić przed szereg. A ja widzę w tym cień dawnych rodzinnych scen. Pewne codzienne drobiazgi potrafią ustawić dziecko na przegranej pozycji na lata.
Wiele razy słyszę od znajomych rodziców to samo zdanie: „Chcę dla dziecka dobrze”. Wierzę w to. Tyle że dobre chęci nie zawsze prowadzą do dobrych skutków. Czasem drobne, powtarzane codziennie nawyki robią w dziecięcej głowie większą wyrwę niż jeden głośny konflikt. I najgorsze jest to, że dziecko zwykle nie potrafi nawet powiedzieć, skąd bierze się jego niepewność. Po prostu rośnie w przekonaniu, że „tak ma być”. Jak wychować pewne siebie dziecko? Pewność siebie nie rodzi się z wielkich przemówień o odwadze. Rodzi się z tysięcy małych sygnałów: jak na nie patrzycie, jak reagujecie na błędy, jak mówicie o świecie i o nim samym. Poniżej opisuję cztery szkodliwe nawyki, które widzę najczęściej. Dobra wiadomość: da się je zmienić szybciej, niż się wydaje. 1. Krytyka zamiast informacji zwrotnej Wielu rodziców myli krytykę z wychowaniem. Krytyka brzmi mniej więcej tak: „Znowu się nie postarałeś”, „Ty zawsze robisz bałagan”, „Co z tobą jest nie tak”. Dziecko słyszy wtedy słowa nie o zachowaniu, tylko o sobie. I krok po kroku buduje obraz własnej osoby jako „tej gorszej”, „tej, która zawodzi”. Informacja zwrotna wygląda inaczej: dotyczy konkretu i zostawia przestrzeń na zmianę. „Widzę, że pokój jest nieposprzątany. Ustalmy, kiedy to ogarniecie” albo „Co wam pomogło w tym zadaniu, a co było trudne”. Kiedy rozmawiam z dorosłymi, którzy nie wierzą w siebie, prawie zawsze w ich dzieciństwie przewijały się zdania o tym, jacy są, a nie co zrobili. To ogromna różnica. 2. Porównywanie do innych dzieci „Zobacz, jak Kasia ładnie czyta”, „Twój brat w twoim wieku był samodzielny”, „Inne dzieci potrafią się zachować”. Te słowa często wypowiadacie z nadzieją, że zmotywują. A one motywują tylko do jednego: do chowania się. Porównywanie uczy dziecko, że jego wartość zależy od tego, jak wypada na tle innych. Zamiast rozwijać własne tempo i mocne strony, zaczyna się ścigać o akceptację. Albo rezygnuje, bo „i tak nie dogoni”. Widziałam to wiele razy w szkołach i w rozmowach z rodzicami. Dziecko, które stale czuje się „drugie”, w końcu przestaje próbować być pierwsze w czymkolwiek. Nie dlatego, że nie ma talentu. Dlatego, że nie ma wiary. 3. Wyręczanie, które wygląda jak troska To jeden z najbardziej podstępnych nawyków, bo stoi za nim miłość. Robicie coś za dziecko, bo chcecie oszczędzić mu trudności. Wiążecie buty, pakujecie plecak, rozwiązujecie spory z kolegami, poprawiacie projekt plastyczny, dopowiadacie odpowiedzi. Tyle że dziecko uczy się wtedy prostego komunikatu: „Sam nie dasz rady”. Nawet jeśli nigdy tego nie powiecie wprost. Wyręczanie odbiera mu doświadczenie sprawczości. A pewność siebie to właśnie przekonanie, że potrafię działać, popełniać błędy, próbować jeszcze raz. Kiedy wszystko jest gotowe „od razu” i „lepiej”, dziecko nie ma szansy zobaczyć, że potrafi dojść do celu po swojemu. 4. Strach jako główny język domu „Nie rób tego, bo się przewrócisz”, „Nie idź tam, bo coś ci się stanie”, „Nie odzywaj się, bo wyjdziesz na głupka”. Słyszę takie zdania często w domach, w których rodzice są po prostu zmęczeni i chcą spokoju. Albo sami żyją w napięciu. Problem polega na tym, że dziecko wychowane w atmosferze ostrzeżeń zaczyna widzieć świat jako miejsce niebezpieczne, a siebie jako kogoś, kto nie ogarnia. Z czasem boi się próbować, bo wszędzie widzi ryzyko porażki. I nawet gdy ma pomysł, trzyma go w środku. „Po co się wychylać, skoro to się źle kończy”. To tak rośnie „szara myszka” nie z natury, tylko z codziennego uczenia ostrożności zamiast odwagi. Każdy z tych nawyków da się odwrócić. Nie przez idealne rodzicielstwo, tylko przez małe zmiany w języku i reakcjach. Jeśli widzicie u siebie któryś z tych punktów, nie traktujcie tego jak wyroku. To raczej mapa, gdzie warto skręcić. Z doświadczenia wiem, że dziecięca pewność siebie potrafi odżyć zaskakująco szybko, kiedy dom zaczyna mówić do dziecka tak, jak chce je widzieć: z szacunkiem, z ciekawością, z wiarą, że sobie poradzi. Zobacz też: Nikt nie przyszedł na urodziny mojej córki. Tak rodzice uczą dzieci okrucieństwa
5 toksycznych reakcji na zachowanie dziecka. Tak rodzice niszczą więź kawałek po kawałku
Wiele dorosłych reakcji wygląda na niewinną dyscyplinę, a w rzeczywistości potrafi po cichu podcinać dziecięce poczucie bezpieczeństwa. Zaufanie i więź nie znikają nagle, raczej kruszą się w drobnych momentach, których na co dzień nawet nie uznajemy za ważne.
Na co dzień obserwuję mnóstwo różnych sytuacji, w których matki, ojcowie, babcie reagują nie do końca tak, jakby chcieli, albo na tyle dobrze, na ile umieją. W większości z nich nie ma złej woli. Jest zmęczenie, stres, czasem bezradność. I jest też dziecko, które nie tyle „sprawdza granice”, co próbuje zrozumieć świat oraz siebie w tym świecie. Kiedy reagujemy z automatu albo naszą reakcją kieruje złość, łatwo wpaść w schematy, które niszczą zaufanie. Z zewnątrz wygląda to jak „wychowanie”, ale w rzeczywistości rani dziecko jak drzazgi. Pomału, ale coraz bardziej dotkliwie. Poniżej zebrałam pięć reakcji, które słyszę najczęściej. Wszystkie da się zamienić na coś lepszego. 1. Krzyk i zawstydzanie dziecka przy innych „Przestań w końcu”, „Zobacz, jaki wstyd”, „Nie rób z siebie błazna”. Wiem, jak to jest, gdy człowiek ma w głowie tysiąc spraw, a dziecko akurat w sklepie urządza protest. Krzyk bywa odruchem. Problem w tym, że dla dziecka to nie jest lekcja zachowania, tylko lekcja mająca prosty przekaz: „Gdy jest trudno, zostajesz sam i jeszcze cię upokorzę”. Co robić zamiast? Jeśli emocje rosną, zróbcie pauzę. Powiedzcie spokojnie: „Widzę, że coś cię bardzo złości, idziemy na bok i pogadamy”. Nawet jeśli rozmowa potrwa 30 sekund, dziecko dostaje sygnał, że jest ważne, a trudne emocje można unieść bez publicznego linczu. 2. Ironia, wyśmiewanie albo etykietowanie To są te drobne „żarciki”, które wcale nie są niewinne. „Ale z ciebie beksa”, „No tak, nasz geniusz znowu nie pamięta”, „Ty zawsze przesadzasz”. Etykieta przykleja się szybciej, niż nam się wydaje. Dziecko zaczyna myśleć o sobie przez pryzmat tego, co usłyszało od najbliższych. Co robić zamiast? Opisujcie zachowanie, nie osobę. Nie mówcie „Jesteś leniwy”, tylko „Widzę, że trudno ci się zabrać za lekcje, pomogę ci zacząć”. Zamiast „Znowu histeryzujesz”, powiedzcie „To dla ciebie ważne, opowiedz mi”. To zmienia ton rozmowy i buduje poczucie bezpieczeństwa. 3. Straszenie utratą miłości albo odejściem „Jak tak będziesz robił, to przestanę cię lubić”, „Oddam cię pani”, „Zostawię cię tu”. Wiem, że to czasem pada wtedy, gdy rodzic chce natychmiast przerwać trudne zachowanie. Tyle że dziecko słyszy w tym groźbę porzucenia. A lęk nie uczy regulacji emocji, tylko uczy paniki. Co robić zamiast? Stawiajcie granice bez szantażu. „Nie pozwolę ci bić, to boli. Jeśli jesteś wściekły, możesz tupać albo ścisnąć poduszkę”. Można być stanowczym i jednocześnie dostęp­nym. Tu nie ma sprzeczności. 4. Porównywanie do innych dzieci „Zobacz, jak twoja siostra grzecznie siedzi”, „Inne dzieci potrafią”, „A u Kasi w domu tak nie ma”. To wygląda jak motywacja, a naprawdę jest cichą informacją: „Nie jesteś wystarczający”. Dziecko nie zaczyna się starać bardziej. Zaczyna się martwić, że w waszych oczach przegrywa. Co robić zamiast? Porównujcie dziecko do niego samego z wczoraj. „Pamiętasz, że tydzień temu było ci trudniej, a dziś poszło lepiej”. To buduje sprawczość. Jeśli chcecie pokazać wzór, mówcie o zachowaniu, nie o wyższości innych osób. 5. Chłód, ignorowanie i „ciche dni” „Nie krzyczę, po prostu się nie odzywam”. Dla dorosłego to chwila na ochłonięcie. Dla dziecka może to być kara w najostrzejszej formie. Brak kontaktu z bliską osobą dziecko odbiera jak odcięcie od bezpieczeństwa. Co robić zamiast? Jeśli potrzebujecie czasu, nazwijcie to. „Jestem teraz zdenerwowana, potrzebuję kilku minut i wrócę do rozmowy”. Dziecko dostaje jasną mapę sytuacji. Wie, że relacja trwa, nawet gdy emocje są duże. Chodzi o to, żebyście zauważali momenty, w których wasza reakcja wynika z napięcia, a nie z troski. Dziecko buduje zaufanie w drobiazgach: w tonie głosu, w tym, że słuchacie do końca, w tym, że nie robicie z jego emocji żartu. Zaufanie nie bierze się z wielkich przemówień o wartościach. Rodzi się przy kuchennym stole, w samochodzie, w sklepie, w chwilach, kiedy jest zwyczajnie trudno. Zobacz też: Wychowawczyni: „To brak prywatności”. Wieczorami rodzice przekraczają granice
Te dzieci są najszczęśliwsze. Ich rodzice robią 5 rzeczy codziennie rano
Poranki w domu potrafią być jak mała próba generalna przed całym dniem. Patrząc na to, co dzieje się między pierwszym „dzień dobry” a wyjściem za drzwi, można zauważyć kilka prawidłowości. To one odróżniają spokojne, pogodne dzieci od tych, które już od rana niosą w sobie napięcie.
To fascynujące, jak bardzo poranek potrafi ustawić cały dzień dziecka. Niby kilka minut, niby zwykła krzątanina między łazienką a kuchnią, a jednak to właśnie wtedy w głowie młodego człowieka zapisuje się komunikat: „Jestem ważny” albo „Muszę się dopasować do pośpiechu dorosłych”. Najszczęśliwsze dzieci nie mają wcale idealnie zaplanowanych poranków. Mają natomiast rodziców, którzy pokazują im pięć prostych rzeczy, zanim świat zacznie od nich wymagać. 1. Poranny kontakt z dzieckiem jest ważniejszy niż tempo dnia Zacznę od czegoś, co wydaje się banalne, a w praktyce jest najtrudniejsze. Kiedy w domu wszyscy jesteśmy jeszcze zaspani, a w głowie już pojawia się lista zadań, najłatwiej przejść obok dziecka „w trybie zadaniowym”. Tymczasem szczęśliwe dzieci dostają na starcie dnia mały, mocny sygnał: „Widzę cię”. To bywa uśmiech, zanim powiem „wstawaj”, krótkie przytulenie w drzwiach pokoju, kontakt wzrokowy, który trwa sekundę dłużej niż zwykle. Zauważyłam, że ta jedna chwila działa jak kotwica. Dziecko wie, że jest ważniejsze niż poranny pośpiech, nawet jeśli za pięć minut zaczną się standardowe obowiązki. Kiedy robię to świadomie, mój dom jakby od razu oddycha spokojniej. I nie chodzi o niekończące się czułości, tylko o jasny komunikat: „Najpierw ty, potem świat”. 2. Rodzinne rytuały rano budują więź i dają spokój Drugą rzeczą są małe, własne rytuały. Nic wielkiego. Wystarczy coś, po czym dziecko rozpoznaje, że to nasz wspólny początek dnia. Może to być np. spokojna muzyka w tle przy śniadaniu. Albo śniadanie zjedzone wspólnie i w spokoju, nawet jeśli trwa to tylko dziesięć minut. W tym czasie lepiej nie krążyć nerwowo po mieszkaniu, nie odpalać telefonu, nie dokładać w kółko nowych zadań do listy. Rytuały wyciszają, a jednocześnie wzmacniają więź. Dziecko nie musi zgadywać, w jakim nastroju jest dorosły, bo poranek ma swoją stałą, przewidywalną ramę. To daje mu poczucie bezpieczeństwa. Czasem jest to wspólne nakładanie płatków do misek, czasem krótki „toast” kakao, czasem piosenka, która zawsze leci w tle. Małe rzeczy, które robią wielką robotę. 3. Śmiech daje chwilę wytchnienia Najszczęśliwsze dzieci mają w poranku miejsce na śmiech. Dosłownie chwilę na głupawkę: żart przy zakładaniu skarpetek, śmieszne miny nad tostem, krótką opowieść „o niczym”. Śmiech rozładowuje napięcie, które czasem wisi w powietrzu, kiedy wszystkim się spieszy. Dziecko wchodzi w dzień lżejsze, z poczuciem, że dom jest bezpieczną bazą, a nie poligonem. 4. Rozmowa o emocjach rano wzmacnia odporność psychiczną Bardzo ważna jest chwila na zapytanie o samopoczucie. „Jak się dziś czujesz?”. „Na co dziś czekasz najbardziej?”. Staram się pytać normalnie, bez przesłuchania, raczej jak ktoś, kto naprawdę chce usłyszeć odpowiedź. Czasem dziecko mówi jedno zdanie, czasem więcej. Najważniejsze jest to, że ono słyszy, że jego emocje są zauważone i że ma prawo je mieć. Z moich obserwacji wynika, że takie poranne „sprawdzenie emocji” działa jak codzienny trening odporności psychicznej. Dziecko uczy się nazywać to, co czuje, i widzi, że dorosły to unosi. Może być sobą. 5. Pożegnanie z czułością daje dziecku poczucie bezpieczeństwa na cały dzień Na koniec zostaje pożegnanie, które w wielu domach ginie w biegu. A szkoda, bo to domknięcie poranka jest dla dziecka jak zapięcie kurtki przed wyjściem w chłód świata. Szczęśliwe dzieci są żegnane spokojnie i szczerze. Z kontaktem fizycznym. Przytulenie w przedpokoju, buziak na schodach, dotyk dłoni w aucie. Bez nerwowego „Lecimy, lecimy”, bez półsłówek rzucanych w biegu. Kiedy dziecko wychodzi z domu z takim pożegnaniem, niesie ze sobą poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego. Wie, że niezależnie od tego, co się wydarzy w szkole, na treningu albo u koleżanki, ma miejsce, do którego wraca. Poranek zamyka się ciepłem, a nie pośpiechem. Nie mam złudzeń, że każdy poranek da się przeżyć idealnie. Są dni, kiedy coś się wysypuje, ktoś zaśpi, autobus ucieknie, a mleko wykipi. To normalne. Różnica polega na tym, że w domach najszczęśliwszych dzieci te pięć rzeczy jest jak fundament. Nawet jeśli czasem wypadnie jedna cegiełka, reszta trzyma konstrukcję. I to widać w oczach dzieci, kiedy wychodzą z domu: spokojniejsze, pewniejsze siebie, pogodne. Zobacz też: Podrzucają dzieci do pustej zerówki o 7 i znikają. „Siedzą tam same bez opieki”
Rodzicu, nie wychowuj darmozjada. Tych 5 rzeczy musi robić w domu każde dziecko
W wielu domach przychodzi moment, gdy rodzice zaczynają się zastanawiać, dlaczego codzienne obowiązki spadają wyłącznie na nich. To sygnał, że warto wprowadzić kilka prostych zasad, które uczą dzieci odpowiedzialności i zmieniają domową codzienność na lepszą.
Jako mama też przerobiłam etap „ja zrobię, będzie szybciej”. No jasne, że szybciej. Tylko potem ta szybkość wraca do nas rykoszetem, bo dziecko przyzwyczaja się, że dom ogarnia się sam, a ono jest jedynie lokatorem. I nie chodzi o wychowanie małego pracownika domowego, ale o kształtowanie nawyków, które budują samodzielność, szacunek do pracy innych i zwykłą życiową zaradność. Nie lubię słowa „darmozjad”, bo brzmi ostro. Rozumiem jednak, skąd się bierze. Z bezsilności, kiedy widzicie nastolatka, który nie umie wstawić prania, nie potrafi zrobić kanapki, a brudne kubki mnożą się w pokoju jak grzyby po deszczu. Znam ten obraz. W moim domu też bywało tak, że łatwiej było mi przemilczeć chaos, niż zaczynać kolejną rozmowę. W pewnym momencie dotarło do mnie jednak, że jeśli nie nauczę dziecka podstawowych obowiązków teraz, to później zapłaci za to ono. I to nie w teorii, tylko w dorosłym życiu, w relacjach, w pracy, w codzienności. Poniżej zebrałam pięć obowiązków, które naprawdę warto dać dziecku i zrobić z tego stały rytuał. Bez wielkiej rewolucji, bez wojny o każdy okruszek. Z konsekwencją, spokojem i jasnym komunikatem: w tym domu każdy dokłada swoją cegiełkę. 1. Sprzątanie po sobie, czyli dom nie ma niewidzialnej sprzątaczki To podstawa, od której zaczynam zawsze, gdy ktoś pyta mnie o domowe obowiązki dzieci. Nie chodzi o to, żeby dziecko codziennie odkurzało cały salon. Wystarczy proste sprzątanie „po sobie”. Zjedliście, odkładacie talerz. Zrobiliście bałagan z klocków, zbieracie je do pudełka. Użyliście farb, myjecie pędzle i stół. Brzmi banalnie, ale to właśnie ta banalność tworzy nawyk. U mnie zadziałała prosta reguła: każdy sprząta miejsce, z którego korzystał. Bez gadania, bez negocjacji. Początkowo bywało różnie, wiadomo. Pomogło jednak to, że nie poprawiałam po cichu. Jeśli coś było zrobione niedbale, wracaliśmy do tematu i robiliśmy to jeszcze raz, spokojnie. Z czasem dziecko zaczyna widzieć sens, bo dom staje się wspólną przestrzenią, a nie hotelem. 2. Stały dyżur, bo obowiązki lubią rutynę Dzieci nie potrzebują listy dwudziestu zadań. Potrzebują stałego, przewidywalnego obowiązku. Raz w tygodniu wynoszenie śmieci. Codziennie karmienie zwierzaka. Chowanie umytych sztućców. To mogą być małe rzeczy, ale robione regularnie robią wielką robotę. Radzę wam wprowadzić dyżur na zasadzie „to jest twoje”. Dziecko wie, co do niego należy, nie musi pytać, przypominać sobie, negocjować. W moim domu ta regularność zmieniła wszystko. Przestałam być policjantką, a stałam się kimś, kto po prostu trzyma domowy rytm. Dziecko zyskało poczucie sprawczości, bo widziało, że bez jego udziału coś się nie wydarzy. 3. Pomoc w kuchni, bo jedzenie nie bierze się z lodówki Nie chodzi o gotowanie trzydaniowych obiadów przez ośmiolatka, tylko o udział. Wspólne obieranie warzyw, mieszanie ciasta, nakrywanie do stołu, sprzątanie po posiłku. Dziecko, które od małego ma kontakt z kuchnią, w przyszłości nie będzie bezradne. I to jest jedna z najcenniejszych umiejętności, jakie możecie mu dać. Pamiętam, jak mój syn pierwszy raz sam zrobił proste śniadanie. Duma była po obu stronach stołu. Uczycie dzieci, że posiłek to efekt pracy. Że ktoś musiał kupić produkty, przygotować je, a potem posprzątać. Taka lekcja zostaje w głowie na długo, bo jest doświadczana, a nie tylko opowiadana. 4. Porządek w swoich rzeczach, czyli szacunek do tego, co się ma Dziecko nie musi mieć idealnie poukładanego pokoju jak z katalogu. Powinno jednak umieć ogarniać swoje rzeczy. Odkładanie ubrań do szafy, segregowanie zabawek, pilnowanie szkolnych przyborów, dbanie o książki. To jest wasz codzienny trening odpowiedzialności. Jeśli mam wam coś podpowiedzieć z własnej praktyki, to jedno: nie róbcie z porządku kary. Lepiej działa podejście „sprzątasz, bo chcesz mieć łatwiej”. Uporządkowane rzeczy to mniej nerwów rano, mniej szukania, mniej poczucia chaosu. Dzieci to łapią szybciej, niż się spodziewacie, jeśli pokażecie im realny zysk. 5. Udział w domowych „sprawach dorosłych” To punkt, o którym mówi się rzadziej, a jest kluczowy. Dziecko powinno czasem zobaczyć, że dom to też planowanie, organizacja, wspólne decyzje. Dziecko może pomagać w drobnych zakupach, układać listę potrzebnych rzeczy, przypominać o ważnych dniach, podlewać rośliny, pilnować, żeby w przedpokoju był ład. Takie rzeczy budują poczucie, że dom to projekt całej rodziny. U mnie świetnie sprawdziło się włączanie dziecka w proste decyzje: co kupujemy na kolację, jak rozdzielamy obowiązki przed przyjściem gości, co trzeba zrobić, żeby weekend był spokojny. Dziecko uczy się wtedy, że życie rodzinne to współpraca, a nie obsługa. Nie musicie być idealni w tym procesie. Wystarczy, że będziecie konsekwentni. Dzieci testują granice, to normalne. Jeśli jednak spokojnie, dzień po dniu, powtarzacie te same zasady, one wchodzą w krew. I nagle orientujecie się, że nie wychowujecie „darmozjada”, tylko młodego człowieka, który umie zadbać o siebie i o innych. Zobacz też: 6 błędów wychowawczych szkoły. „Teraz muszę wszystko naprawiać w domu”
9 błędów w wychowaniu, które biorą się ze strachu o dziecko. „Będzie powoli gasło”
Znam ten rodzicielski ścisk w żołądku, który pojawia się nagle i każe działać szybciej, mocniej, bardziej. Tyle że strach bywa sprytny i potrafi przebrać się za troskę, a wtedy łatwo przeoczyć to, co naprawdę dzieje się w relacji z dzieckiem.
Kiedy niedawno rozmawiałam z psycholożką o tym, co najczęściej ciąży rodzicom, usłyszałam prostą rzecz: nie boimy się dzieci, tylko świata, o którym myślimy, że je zrani. I właśnie w tym miejscu zaczyna się cała seria drobnych, czasem niemal niewidocznych błędów wychowawczych. Nie takich z gatunku „zła wola” albo „brak serca”. Raczej takich, które rodzą się z miłości, ale podlewane są niepokojem. Sama przez to przechodziłam i do dziś łapię się na odruchach, które nie służą ani mnie, ani moim dzieciom. Zbieram je tu, bo wiem, jak wielu rodziców czuje podobnie. Błędy wychowawcze wynikające ze strachu o dziecko w codziennych sytuacjach Wyręczanie na każdym kroku. Kiedy boję się, że dziecko sobie nie poradzi, podaję mu rękę za szybko. Zawiązuję buty, kończę zadanie, dopowiadam odpowiedź. Dziecko ma wtedy wygodniej, ale uczy się, że świat jest trudny, a ono potrzebuje kogoś, kto je „uratuje”. Kontrolowanie zamiast towarzyszenia. Strach każe mi sprawdzać plecak, przeglądać zeszyty, dopytywać o każdy szczegół. Niby robię to „dla bezpieczeństwa”, a w praktyce wysyłam sygnał: nie ufam ci, sam nie ogarniesz. Zamykanie w bańce. Czasem wydaje mi się, że najlepiej będzie, jeśli dziecko nie spotka się z niczym nieprzyjemnym. Ograniczam wyjścia, unikam trudnych tematów, filtruję znajomości. Tyle że ono i tak wyfrunie z domu, a bez treningu nie będzie wiedzieć, jak się poruszać w świecie. Wieczne ostrzeganie. „Uważaj”, „nie biegnij”, „nie ruszaj”. Te słowa lecą często automatycznie. W nadmiarze działają jak klosz, pod którym wszystko jest groźne. Dziecko zamiast ciekawości ćwiczy w sobie napięcie. Trzymanie dziecka przy sobie na siłę. Zdarzało mi się przedłużać pożegnania, robić z rozstań wielką sprawę, bo we mnie siedział lęk. Dziecko czuje te emocje, przejmuje je i zaczyna myśleć, że samodzielność to coś ryzykownego. Naprawianie każdej porażki. Gdy dziecko płacze, bo coś mu nie wyszło, mam odruch natychmiastowego „odkręcania” sytuacji. Dzwonię do nauczyciela, tłumaczę, proszę, załatwiam. A ono nie dostaje szansy, żeby poczuć: upadłam, wstałam, jestem dalej w grze. Zbyt szybkie etykietowanie emocji. W strachu lubię mieć jasność, więc mówię: „jesteś zmęczony”, „jesteś zły”, „przesadziłaś”. A emocje dziecka nie zawsze są takie proste. Kiedy je nazywam za nie, odbieram mu prawo do własnego kompasu. Wybieranie za dziecko „bezpiecznych” dróg. Znam to z autopsji: lepiej niech idzie tam, gdzie będzie spokojniej, łatwiej, pewniej. Tyle że moje poczucie bezpieczeństwa nie musi pasować do jego marzeń. Dziecko potrzebuje próbować swoich ścieżek, nawet jeśli nie wszystkie są idealne. Miłość z warunkami ukrytymi w trosce. To najtrudniejsze do zauważenia. Gdy strach jest duży, potrafię chwalić tylko za „rozsądne” wybory, nagradzać spokój, zniechęcać do ryzyka. Dziecko uczy się wtedy, że moje ciepło zależy od tego, jakie jest. A przecież chcę, żeby czuło, że jest kochane także wtedy, gdy błądzi, buntuje się, próbuje. Kiedy patrzę na te błędy, widzę w nich nie brak kompetencji, tylko nadmiar napięcia. Strach jest naturalny, bo dziecko jest dla nas kimś najważniejszym. Problem pojawia się wtedy, gdy to strach zaczyna prowadzić. Wiele razy powtarzałam sobie zdanie, które usłyszałam kiedyś na warsztatach dla rodziców: „Dziecko będzie powoli gasło”. Tak właśnie dzieje się z dzieckiem, które nie ma przestrzeni na własne doświadczenia. Nie gaśnie od jednej decyzji, tylko od setek drobnych „nie mogę ci zaufać”. Co robić, gdy lęk o dziecko przejmuje stery Po pierwsze, zatrzymuję się wtedy na chwilę i pytam samą siebie, przed czym naprawdę chcę ochronić dziecko. Przed światem czy przed moim niepokojem. Po drugie, staram się robić krok w tył i oddawać odpowiedzialność tam, gdzie jej miejsce, czyli dziecku, odpowiednio do jego wieku. Po trzecie, mówię na głos o strachu, nie przerzucając go na dziecko. „Martwię się, ale wierzę, że sobie poradzisz” ma zupełnie inną moc niż „nie rób tego, bo ja się boję”. Nie chodzi o to, żeby przestać się bać. Chodzi o to, żeby wychowanie nie wynikało z tej emocji. Dziecko potrzebuje naszej uwagi, granic i czułości. Nie potrzebuje klatki zrobionej z lęku, nawet jeśli jest pozłacana miłością. Zobacz też: Nikt nie przyszedł na urodziny mojej córki. Tak rodzice uczą dzieci okrucieństwa
12 zdań, którymi nieświadomie zawstydzasz dziecko. Po tym już nie przyjdzie do ciebie z problemem
Są takie słowa, które wypowiadamy odruchowo, z troski albo ze zmęczenia, a potem dziwimy się, że w domu robi się cicho. Dziecko traci zaufanie do rodzica, bo zbyt wiele razy doświadczyło uczucia wstydu: za to, jak się czuje, co robi, co mówi, jak wygląda.
W zawstydzaniu nie chodzi o wielkie awantury. Najczęściej wszystko dzieje się mimochodem, między śniadaniem a wyjściem do szkoły, w samochodzie, w kolejce do apteki, w chwili, gdy emocje dziecka są większe niż nasza cierpliwość. Dorośli mają przewagę w słowach, tonie głosu i autorytecie. Dzieci mają tylko jedno narzędzie: wycofanie. I jeśli uznają, że przy nas jest im wstyd, to następnym razem problem zostawią dla siebie. Zdania, które zawstydzają, choć brzmią „normalnie” „Nie przesadzaj, to nic takiego.” Dla dziecka to komunikat: „twoje uczucia są bez sensu, nie pasują, są niewygodne”. Wstyd rodzi się wtedy, gdy ktoś daje nam sygnał, że reagujemy „nie tak”. Dziecko uczy się, że jego przeżycia nie mają znaczenia, więc lepiej o nich nie mówić. „Zobacz, inni sobie radzą, a ty nie.” Porównania są jak małe drzazgi. Nawet jeśli wskazujemy wzór z najlepszych intencji, dziecko słyszy, że jest „gorsze”. Wstyd miesza się z zazdrością i złością, a potem pojawia się myśl: „po co mam próbować, skoro i tak przegrywam w oczach rodzica”. To prosta droga do zamykania się albo do robienia wszystkiego na pokaz. „W twoim wieku już powinieneś to umieć.” W dorosłym świecie to brzmi jak mobilizacja, a w dziecięcym jak wyrok. Każde dziecko rozwija się w swoim rytmie i w różnych obszarach. Kiedy słyszy, że „powinno”, czuje wstyd, że nie nadąża. Zamiast dostać wsparcie, dostaje poczucie, że zawsze jest o krok w tyle. „Co z tobą jest nie tak.” To zdanie potrafi paść nawet w wersji żartobliwej, rzuconej mimochodem. Zostaje głęboko w sercu, bo dotyka tożsamości. Nie mówi: „to zachowanie mi się nie podoba”, tylko: „ty jesteś problemem”. Pamiętam znajomego chłopca, który po takim komunikacie przestał odpowiadać na pytania w klasie. Przestał, bo uznał, że z nim „jest coś nie tak”, więc każda próba może skończyć się kolejnym wstydem. „Znowu to samo.” Dla dorosłego to skrót myślowy: „jestem zmęczona tą sytuacją”. Dla dziecka to etykietka: „jestem męczące, nic się nie zmienia, nie ma sensu próbować”. Wstyd pojawia się, bo dziecko czuje się przewidywalnym problemem, a nie kimś, kto się uczy. „Nie rób ze mnie głupiej.” To zdanie zazwyczaj wynika z bezsilności, ale brzmi jak oskarżenie o złe intencje. Dziecko słyszy: „kombinujesz, manipulujesz”. Wstyd miesza się z lękiem, a potem z dystansem. „Jak ty wyglądasz.” Nawet rzucone w pośpiechu, wiąże wartość dziecka z wyglądem. W środku zostaje przekaz: „muszę zasłużyć na akceptację tym, jak się prezentuję”. To wstyd ciała, wstyd bycia „nie dość dobrym, atrakcyjnym”. „Wszystko przez ciebie.” Zwykle chodzi o konkretną sytuację, ale dziecko bierze to na siebie całościowo. Słyszy: „jestem powodem kłopotów dorosłych”. To ogromny ciężar i prosty przepis na to, żeby przestało mówić o swoich potrzebach, bo tylko „dokłada” problemów. „Masz dwie lewe ręce.” Niby żart, niby powiedzonko, a w dziecku zostaje jako definicja. Taki komunikat mówi: „nie umiesz, nie nadajesz się”. Wstyd blokuje chęć próbowania, bo po co się wychylać, skoro i tak wyjdzie źle. „Nie wiem, co z tobą zrobić.” Wypowiadane z bezradności, dla dziecka może brzmieć jak odrzucenie. Ono słyszy: „jestem za trudne, nie mam miejsca w tej relacji, mama nie daje sobie rady ze mną”. Wstyd zamienia się w wycofanie albo w bunt. „Przestań się mazgaić.” To cios w emocje. Dziecko uczy się, że smutek, łzy, żal są niemile widziane. Wstyd rodzi się z przeświadczenia, że „fajne dzieci nie płaczą”, więc maluch zaczyna chować uczucia, a nie je oswajać. „No i widzisz, mówiłam.” Dorosły chce podkreślić, że miał rację. Dziecko wysnuwa z tego wniosek: „kiedy mi nie wyjdzie, dostanę potwierdzenie, że jestem do niczego”. Wstyd wiąże się z porażką, więc następnym razem dziecko nie przyjdzie po pomoc, tylko będzie udawać, że wszystko ogarnia. Co mówić, żeby dziecko przychodziło z problemem do rodzica Nie jesteśmy robotami. Każdemu z nas zdarza się powiedzieć coś za ostro, szczególnie w biegu albo w nerwach. Ważne jest to, co robimy potem. Ja nauczyłam się trzech prostych rzeczy: Po pierwsze, uznajcie emocje, zanim zaczniecie naprawiać sytuację. Zamiast „nie przesadzaj” spróbujcie: „widzę, że to dla ciebie trudne, opowiedz mi”. Brzmi banalnie, a działa, bo daje dziecku przestrzeń na to, co czuje. Po drugie, oddzielajcie dziecko od zachowania. Zamiast „co z tobą jest nie tak” powiedzcie: „to, co zrobiłeś, nie było ok, pogadajmy, co z tym zrobimy”. Dziecko nie czuje się wtedy „zepsute”, tylko ma szansę nauczyć się czegoś nowego. Po trzecie, mówcie o sobie, nie o jego wadach. Zamiast „w twoim wieku powinieneś” wybierzcie: „martwię się, bo chcę, żebyś sobie poradził. Pomogę ci”. Taki komunikat nie zawstydza, tylko zaprasza do współpracy. Najbardziej wzrusza mnie moment, gdy dziecko po trudnej rozmowie wraca następnego dnia i mówi: „mamo, jednak chcę ci o czymś powiedzieć”. To jest dowód, że relacja działa. Nie potrzebujemy perfekcji. Potrzebujemy uważności na słowa, bo one tworzą dom bardziej niż ściany. Jeśli czasem zdarzy się wam wypalić coś, co zawstydza, wróćcie do dziecka i powiedzcie: „przepraszam, poniosło mnie. Nadal chcę cię słuchać”. Dla dziecka to sygnał, że przy was nie musi się wstydzić siebie. I wtedy naprawdę przyjdzie z problemem, nawet tym największym. Zobacz też: Metoda misia to najlepszy sposób chwalenia dziecka: natychmiast dodaje skrzydeł
6 rzeczy, które możesz powiedzieć dziecku zamiast „uspokój się”. Emocje natychmiast opadną
Każdy rodzic zna to uczucie, kiedy dziecko wybucha, a jedyne, co ciśnie się na usta, to głośne i dobitne „uspokój się”. Z czasem zobaczyłam, że są słowa, które działają dużo lepiej, choć na pierwszy rzut oka brzmią mniej „stanowczo”.
Nie ma nic bardziej ludzkiego niż chęć zatrzymania dziecięcej złości albo płaczu jednym krótkim zdaniem. Sama przez lata tak robiłam. Wydawało mi się, że mówię coś rozsądnego, w końcu zależy mi na spokoju w domu i na tym, żeby dziecko poczuło się lepiej. Tylko że „uspokój się” najczęściej działa jak dolewanie oliwy do ognia. Dziecko słyszy w tym komunikat: „to, co czujesz, jest niewłaściwe” albo „przesadzasz”. A kiedy ktoś nam mówi, że przesadzamy, rzadko łagodniejemy. Dobra wiadomość jest taka, że nie trzeba być psycholożką ani mieć w zanadrzu długich przemówień. Wystarczy kilka prostych zdań, które pomagają dziecku nazwać to, co się z nim dzieje, i wrócić do równowagi. Poniżej podaję sześć zdań, które u mnie zrobiły największą różnicę. Nie są to złote formułki na każdy dzień, ale świetnie otwierają drzwi do rozmowy. Dlaczego „uspokój się” nie działa, a czasem wręcz szkodzi? Kiedy dziecko jest w silnej emocji, jego ciało jest w trybie alarmu. Ono nie „wybiera” złości, płaczu ani krzyku. Najpierw działa układ nerwowy, dopiero potem przychodzi myślenie. Gdy wtedy rzucam „uspokój się”, dziecko zwykle nie ma narzędzi, żeby to zrobić. Jest jak ktoś, komu w środku sztormu powiedziano by: „przestań się bać fal”. Do tego moje słowa brzmią jak rozkaz, więc emocja dostaje dodatkowy opór. W efekcie robi się głośniej, nie ciszej. Zamiast tego wolę podejść do emocji jak do sygnału. Złość oznacza potrzebę, strach oznacza potrzebę, płacz oznacza potrzebę. Moim zadaniem jest pomóc dziecku ją zauważyć, a nie ją uciszyć. 6 zdań, które pomagają dziecku opanować emocje 1. „Widzę, że jest ci trudno.” To zdanie nie rozwiązuje sytuacji od razu, ale daje dziecku coś bezcennego: poczucie, że jest widziane. Kiedy mówię spokojnie, nawet jeśli tak naprawdę mam ochotę wyjść na balkon, dziecko dostaje komunikat: „nie jesteś z tym sam”. Często już po chwili słyszę mniej krzyku, bo dziecko przestaje walczyć o uwagę. 2. „Chodź, pooddychamy razem.” Nie mówię „weź oddech, uspokój się”, tylko zapraszam do wspólnego działania. Dzieci świetnie regulują się w relacji. Siadam obok, oddycham wolniej, czasem liczę w myślach do czterech przy wdechu i do czterech przy wydechu. Dziecko wchodzi w mój rytm nawet wtedy, kiedy na początku protestuje. 3. „Powiedz mi, co cię tak zezłościło.” To jest mój ulubiony most między emocją a rozmową. Nie oceniam, nie poprawiam, tylko proszę o historię. Dziecko, opowiadając, zaczyna porządkować chaos w głowie. Nieraz byłam zaskoczona, jak prozaiczna była przyczyna wybuchu. Nie dlatego, że dziecko przesadzało. Po prostu coś dla niego było ogromne, choć dla mnie wyglądało drobno. 4. „Masz prawo tak się czuć.” To zdanie bywa trudne, bo w głowie odzywa się dorosły głos: „ale przecież nie ma powodu”. A jednak powód zawsze jest, nawet jeśli nie taki, jaki ja uznaję za ważny. Dając dziecku prawo do emocji, zdejmuję z niego presję tłumienia ich. Paradoksalnie emocja szybciej opada, gdy nie musi się bronić. 5. „Co mogę zrobić, żeby było ci łatwiej?” Nie zawsze chodzi o pomoc fizyczną. Czasem dziecko chce przytulenia, czasem chce być chwilę samo, czasem chce, żebym po prostu była obok. Pytanie uczy je także rozpoznawać własne potrzeby. To umiejętność na całe życie, nie tylko na dzisiejszą awanturę o klocki. 6. „Jestem obok, poczekam, aż to przejdzie.” To zdanie działa szczególnie wtedy, kiedy emocja jest wielka i rozmowa jeszcze nie wchodzi w grę. Nie uciekam, nie grożę, nie moralizuję. Dziecko czuje, że może „przejść przez falę” w bezpiecznej obecności. Nieraz po minucie albo dwóch przychodzi wtulenie i ciche: „już mi lepiej”. Jak mówić te zdania, żeby naprawdę wyciszały dziecko? Wiem, że w praktyce najtrudniejszy jest ton. Można powiedzieć „masz prawo tak się czuć” tak, że brzmi jak kpina. Ja pilnuję trzech rzeczy: mówię wolniej niż zwykle, ściszam głos, zamiast go podnosić i staram się stać albo siedzieć na poziomie dziecka. Nie muszę być idealnie spokojna. Wystarczy, że nie dokładam swoich emocji. Czasem te zdania nie zadziałają od razu. To normalne, bo dziecko uczy się regulacji jak chodzenia. Raz pójdzie gładko, innym razem się wywróci. Ważne, że ma obok dorosłego, który zna inną drogę niż „przestań” i „uspokój się”. Na koniec powiem coś, co sama chciałabym usłyszeć lata temu. Nie chodzi o to, żeby nigdy nie popełniać błędów. Ja je popełniam nadal. Chodzi o to, żeby mieć kilka prostych zdań ratunkowych, które prowadzą do ciszy nie przez zamrożenie emocji, tylko przez ich ukojenie. I wtedy w domu robi się spokojniej na serio, nie tylko na chwilę. Zobacz też: Ten nawyk rodzica podcina skrzydła bardziej niż docinki kolegów. Robimy to nieświadomie
Zrób te 3 rzeczy, gdy dziecko kłamie w żywe oczy. Następnym razem powie ci prawdę
Są takie chwile, kiedy słyszę jedno zdanie i od razu czuję, że coś się nie zgadza, choć dziecko patrzy mi prosto w oczy. Nagle wiem, że od mojej reakcji zależy znacznie więcej niż ta jedna sytuacja. W końcu chcę wychować prawdomównego i uczciwego człowieka, a nie kłamcę.
Kłamstwo dziecka boli bardziej, niż chcemy przyznać. Nie tylko dlatego, że czujemy się oszukani. Bardziej dlatego, że od razu pojawia się nam w głowie pytanie: „Jeśli kłamie teraz, to co będzie dalej?”. Kiedy po raz pierwszy usłyszałam od własnego dziecka kłamstwo wypowiedziane z kamienną twarzą, poczułam coś między złością a bezradnością. Dziś wiem jedno: kłamstwo u dziecka nie jest próbą manipulacji. To sposób na poradzenie sobie ze strachem, wstydem, presją albo pragnieniem, żeby wypaść dobrze w oczach rodzica. To nie znaczy jednak, że mamy je puszczać płazem. Znaczy tyle, że warto reagować tak, żeby dziecko miało po co wrócić do prawdy. Mam na to trzy sposoby, które stosuję w domu. Są proste, ale robią różnicę. Dlaczego dziecko kłamie? Dzieci kłamią z różnych powodów, ale niemal zawsze stoją za tym ich emocje. Mały człowiek może bać się konsekwencji, może nie umieć przyznać się do błędu, może wstydzić się swojej pomyłki. Czasem kłamie, bo chce uniknąć konfliktu, innym razem, bo fantazja miesza mu się z rzeczywistością. Zdarza się też takie kłamstwo „na pokaz”, kiedy dziecko próbuje zaznaczyć swoją niezależność albo sprawdzić granice. Jeśli o tym pamiętam, łatwiej mi nie atakować. Bo gdy reaguję krzykiem, dziecko dostaje prosty komunikat: prawda kończy się kłótnią. A wtedy następnym razem wybierze kłamstwo szybciej i sprytniej. Dlatego pierwsze, co robię, to zatrzymuję siebie. Dopiero potem działam według trzech kroków. Co zrobić od razu, gdy przyłapiesz dziecko na kłamstwie? 1. Nazwij fakt spokojnie, bez przesłuchania. Zamiast pytania w stylu „Na pewno tego nie zrobiłeś”, mówię krótko: „Widzę, że to nie jest prawda”. Tyle. Bez podnoszenia głosu, bez rozwijania tematu w pięciu zdaniach. Dziecko już wie, że zostało złapane. Przesłuchanie tylko podbija stres i pcha je w kolejne wersje. Ja chcę zatrzymać ten mechanizm jak najszybciej. Jeśli sytuacja jest drobna, trzymam się prostoty. „Słyszę, co mówisz, ale wiem, jak było”. Ten spokój jest ważniejszy, niż się wydaje. Dziecko widzi, że prawda nie wywołuje burzy. Zaczyna czuć, że może wyjść z tej sytuacji z twarzą. 2. Pokaż dziecku drogę powrotu do prawdy. To jest punkt, który zmienił moje podejście najbardziej. Kiedy dziecko kłamie, już jest w defensywie. Jeśli dołożę mu wstydu, zamknie się jeszcze mocniej. Dlatego mówię: „Możesz mi powiedzieć prawdę teraz. Pomogę ci to naprawić”. Czasem dodaję: „Każdemu zdarza się skłamać, gdy się boi. Ważne, co zrobimy dalej”. Nie chodzi o to, żeby udawać, że nic się nie stało. Chodzi o pokazanie, że prawda jest nadal możliwa. Dziecko musi wiedzieć, że przyznanie się nie oznacza upokorzenia. Wtedy włącza się odwaga. I bardzo często słyszę po chwili: „Bałem się, że będziesz zła”. 3. Skup się na naprawie, nie na karze. Kara za kłamstwo często uczy tylko jednego: następnym razem trzeba lepiej ukryć ślady. Ja wolę konsekwencję, która prowadzi do naprawienia sytuacji. Jeśli dziecko skłamało, że odrobiło lekcje, to nie robię wykładu o moralności. Mówię: „Ok, teraz siadamy i odrabiamy. Ja jestem obok”. Jeśli skłamało, że nie zbiło szklanki, to sprzątamy razem i rozmawiamy o tym, jak następnym razem powiedzieć od razu. Naprawa ma dwie zalety. Po pierwsze uczy odpowiedzialności, po drugie nie odcina dziecka od relacji. Ono widzi, że błąd nie przekreśla waszej więzi. A to jest fundament uczciwości. Jak budować w domu klimat, w którym opłaca się mówić prawdę? Nawet najlepsza reakcja w danej chwili nie wystarczy, jeśli na co dzień dziecko żyje w przekonaniu, że prawda oznacza wyłącznie kłopot. Dlatego pilnuję kilku rzeczy w tle. Po pierwsze, doceniam szczerość bardziej, niż idealne zachowanie. Jeśli dziecko przychodzi i mówi: „Zrobiłem głupotę”, słyszy ode mnie: „Dzięki, że mówisz prawdę. To dla mnie ważne”. Dopiero potem zajmujemy się skutkami. Po drugie, pokazuję własnym przykładem, że prawda bywa trudna, ale jest bezpieczna. Gdy się pomylę, mówię to na głos. Dzieci uczą się prawdomówności w praktyce, nie w teorii. Po trzecie, nie zawstydzam. Jeśli temat jest delikatny, rozmawiamy na osobności. Dziecko, które nie boi się o swoją godność, rzadziej ucieka w kłamstwo. Kłamstwo dziecka nie świadczy o tym, że coś zepsuliście jako rodzice. Świadczy o tym, że wasze dziecko uczy się świata, emocji i relacji, a po drodze czasem wybiera skróty. Waszą rolą jest pokazać, że prawda ma sens, bo prowadzi do bliskości, wyjścia z kłopotu i poczucia, że w domu można być sobą nawet wtedy, gdy zrobiło się coś nie tak. Jeśli zrobicie te trzy rzeczy, następnym razem droga do prawdy będzie dla dziecka po prostu łatwiejsza. Zobacz też: Ten nawyk rodzica podcina skrzydła bardziej niż docinki kolegów. Robimy to nieświadomie
Dziecko się złości i rzuca na ziemię. Tych 5 zdań sprawi, że od razu zacznie cię słuchać
Nagle robi się głośno, nerwowo i masz wrażenie, że wszyscy patrzą tylko na was. W głowie zostaje pustka, bo nie wiesz, co powiedzieć. Wypróbuj te zdania – najlepiej zadziałają podczas ataku złości.
Wybuch złości dziecka nie wybiera miejsca ani pory. Zdarza się przy kasie w sklepie, na placu zabaw, w domu tuż przed wyjściem. I zwykle wygląda podobnie: łzy, krzyk, czasem rzucenie się na ziemię. W takich chwilach łatwo o własne silne emocje. Tymczasem to właśnie wtedy najbardziej potrzebujemy prostych, krótkich zdań, które nie dolewają oliwy do ognia, tylko prowadzą dziecko z powrotem do spokoju. Poniżej zebrałam pięć zdań, które sama mam „pod ręką”. Nie są magicznym zaklęciem. Działają dlatego, że trafiają w to, co dziecko przeżywa w środku, i dają mu jasną ścieżkę. Po każdym zdaniu dopowiadam, jak je powiedzieć, żeby miało moc. Dlaczego dziecko wpada w złość i rzuca się na ziemię Złość u dziecka to nie teatr ani sposób na upokorzenie rodzica. To emocja, z którą mały człowiek dopiero uczy się żyć. Jego układ nerwowy nie potrafi jeszcze hamować impulsów tak jak nasz. Dla nas „nie kupimy teraz lizaka” to drobiazg, dla niego to prawdziwa strata, czasem taka, jakby świat się kończył. Dochodzi zmęczenie, głód, przebodźcowanie, presja dnia. Złość jest wtedy jak fala: przychodzi szybko i zalewa wszystko. Wiem, że w takich sytuacjach najtrudniejsze jest jedno: nie dać się wciągnąć w spiralę. Dlatego pierwsza rzecz, jaką robię, to oddech i przypomnienie sobie: dziecko nie robi mi tego na złość, ono to przeżywa. Potem wchodzą te zdania. 5 zdań, które pomagają uspokoić złość w kilka minut 1. „Widzę, że jesteś bardzo zły” To zdanie działa jak hamulec. Dziecko słyszy, że jego emocja została zauważona. Nie musi krzyczeć głośniej, żeby wreszcie ktoś je usłyszał. Ważny jest ton: spokojny, pewny, bez ironii. Nie mówimy „znowu się złościsz”, tylko nazywamy stan tu i teraz. Gdy dziecko ma wrażenie, że jest rozumiane, napięcie zaczyna spadać. 2. „Możesz się złościć, ale nie pozwolę bić ani kopać” To połączenie zgody na emocję z granicą zachowania. Dziecko ma prawo czuć złość, ale nie ma prawa ranić. Granica jest jasna. Nie wygłaszamy wykładu, bo złość nie słyszy długich zdań. Jeśli trzeba, odsuwamy się krok dalej albo przytrzymujemy ręce, mówiąc dokładnie to. 3. „Jestem obok. Poczekam” Kiedy dziecko wpada w emocjonalną burzę, często czuje się samotne, nawet jeśli krzyczy „idź stąd”. To zdanie daje mu bezpieczeństwo. Nie szantażujemy, nie grozimy odejściem. Pokazujemy, że nie boimy się jego emocji. U mnie w domu to czasem oznacza, że siadam obok na podłodze i milczę. Sama obecność robi ogromną robotę. 4. „Oddychaj ze mną. Zróbmy trzy spokojne wdechy” Złość siedzi w ciele. Dziecko oddycha szybko, płytko, jakby goniło. Razem z oddechem spada napięcie w mięśniach i gardle. Nie proszę: „uspokój się”, bo to nic nie znaczy. Daję konkretną instrukcję i robię to razem z dzieckiem. Nawet jeśli na początku odmawia, często po chwili zaczyna mnie naśladować. 5. „Powiedz mi, czego potrzebujesz, kiedy już będziesz gotowy” To zdanie przenosi dziecko z reakcji na komunikację. Daje mu sprawczość, ale nie w środku wybuchu tylko wtedy, gdy będzie gotowe. Dziecko słyszy, że jego potrzeba ma znaczenie, a jednocześnie, że najpierw wracamy do spokoju. Czasem po minucie mówi: „chciałem jeszcze pobyć na placu zabaw”. I wtedy możemy rozmawiać jak ludzie. Co robić po wyciszeniu, żeby wybuchów było mniej Kiedy emocje opadną, nie wracam do sytuacji od razu z kazaniem. Robię to później, w spokojnym momencie. Krótko: „Widziałam, że było ci trudno. Następnym razem spróbuj powiedzieć mi o tym wcześniej”. Dziecko uczy się wtedy, że złość nie jest zakazana, ale można ją przeżywać inaczej. W codzienności naprawdę pomaga też profilaktyka: regularne posiłki, sen, mniej pośpiechu przy wyjściach, uprzedzanie o zmianach („za pięć minut wychodzimy”). Zwykle to nie jedno wielkie „coś” wywołuje napad złości, tylko suma małych przeciążeń. Nie musisz być rodzicem bez emocji. Wystarczy, że będziesz rodzicem, który umie wrócić do spokoju szybciej niż dziecko. Te pięć zdań to taki most. Z twojej strony prowadzi do opanowania, z jego strony do poczucia, że jest widziane, bezpieczne i nadal ważne. Zobacz też: 1 zdanie, po którym od razu poznasz toksycznego rodzica. „Tak niszczą dzieci”
Moje dziecko płakało w tramwaju. Słowa staruszki mnie zmroziły
Jeden krótki wpis na Threads wystarczył, żebym na chwilę zatrzymała się przy ekranie i poczuła znajome napięcie. To była zwykła podróż tramwajem ze zmęczonym dzieckiem, a jednak stała się punktem zapalnym. Słowa staruszki nigdy nie powinny paść.
Kiedy przeglądałam Threads, trafiłam na historię młodej mamy, która opisała sytuację z tramwaju. To ten rodzaj wpisu, który z pozoru dotyczy drobiazgu, ale po kilku zdaniach widać, że chodzi o coś znacznie szerszego: o granice, emocje, o to, jak patrzymy na cudze dzieci, gdy znajdują się obok nas w przestrzeni publicznej. Autorka posta zaczęła od prostego obrazu. Tramwaj, godzina 14, powrót po dniu pełnym atrakcji. Dziecko zmęczone, przebodźcowane, po koncercie, chodzeniu po płocie i wyjadaniu truskawek z gofra. Ten szczegółowy opis dnia wybrzmiał bardzo życiowo, bez dramatyzowania. I właśnie w takim momencie, kiedy energia w małym człowieku nagle siada, pojawił się płacz. Nie opisany jako bunt, raczej jak naturalna reakcja na nadmiar wrażeń. Dziecko płakało w tramwaju. Spotkanie z obcą osobą Wpis szybko przechodzi do kluczowej sceny. Do płaczącego dziecka podeszła starsza pani. Zamiast neutralnej próby pomocy albo zwykłego milczenia, miała zwrócić się do dziewczynki słowami: „Jak będziesz niegrzeczna, to cię zabiorę”. Autorka przyznała, że ten komunikat ją zmroził. Takie zdanie, rzucone przez obcą osobę, zabrzmiało dla niej jak groźba i przekroczenie granicy, zwłaszcza że dziecko w tej sytuacji nie robiło nic „na złość”. Po prostu płakało, bo było zmęczone. W dalszej części posta mama wyjaśniła, jak rozumie zachowanie swojego dziecka. Napisała, że ono nie jest ani grzeczne, ani niegrzeczne, tylko jest człowiekiem, który komunikuje potrzeby w jedyny znany sobie sposób. Podkreśliła też, że nie powinniśmy oczekiwać od dzieci, że będą siedzieć cicho, nieruchomo i zachowywać się pod cudze dyktando, szczególnie kiedy ich organizmy dosłownie domagają się odpoczynku. Cały wpis można przeczytać tutaj. Komentarze pod wpisem na Threads. Wsparcie i zarzuty Historia wywołała sporą dyskusję. Pod postem pojawiły się komentarze wspierające mamę, ale też wiele wypowiedzi krytycznych. Część osób skupiła się nie na słowach starszej pani, tylko na samym fakcie płaczu dziecka w tramwaju. Wśród przytoczonych reakcji znalazły się między innymi takie głosy: „Nie wiem, ile Twoje dziecko ma lat, ja mojej 5-latce zawsze w takich momentach tłumaczę, że nie jesteśmy tu same, a krzyk może przeszkadzać innym” „A nie może twój wyjący brzdąc komunikować się ciszej? Ludzie wracają z pracy zmęczeni” „To jeśli wiesz, że twoje dziecko tak się zachowuje, to dlaczego nic z tym nie zrobisz?” Część komentujących uznała, iż mama powinna inaczej rozwiązać sytuację, na przykład zrezygnować z tramwaju i wziąć taksówkę, żeby odizolować dziecko od ludzi, którzy chcą odpocząć po pracy. Pojawiała się sugestia, że rodzic powinien przewidywać takie kryzysy u dziecka i eliminować je z przestrzeni publicznej. Inni próbowali podejść do sprawy bardziej po ludzku, pisząc o tłumaczeniu dziecku zasad wspólnego podróżowania. Nadal podkreślali jednak konieczność zadbania o komfort pozostałych pasażerów, bardziej niż o komfort dziecka. Wsparcie mieszało się z pouczaniem, a empatia z irytacją. Co tak naprawdę poruszyło autorkę posta W tej historii najmocniejszy punkt nie dotyczy jednak samego płaczu. Sprzeciw autorki wzbudziło coś innego: straszenie dziecka przez obcą osobę oraz przypisywanie mu etykietki „niegrzecznego”. Mama zwróciła uwagę, że płacz w takim momencie jest formą komunikatu, a nie dowodem złego wychowania. W jej interpretacji dziecko w tramwaju było po prostu przeciążone bodźcami, a nie „złe”. I to ten brak zgody na straszenie, a także stawanie w obronie dziecięcych emocji, stały się osią całego posta. Dyskusja pod wpisem pokazała dwa bardzo różne podejścia do obecności dzieci w przestrzeni publicznej. Jedni oczekują ciszy i pełnej kontroli, inni przypominają, że dzieci mają prawo do zmęczenia i gorszego momentu, a obcy dorośli nie powinni wchodzić w rolę wychowawców, zwłaszcza gdy robią to przez strach. Wpis z Threads skończył się mocnym zdaniem o tym, że nie powinniśmy wymagać od dzieci zachowań „pod nasze dyktando”. Patrząc na skalę reakcji, widać, że to nie była tylko historia o jednym tramwaju. Raczej opowieść o tym, jak często nie dostrzegamy w dzieciach... dzieci. Źródło: Threads Zobacz także: Marudne i kapryśne dziecko. Pozwól mu na tę 1 rzecz, a w końcu przestanie się złościć
Tych 5 zdań mówią tylko toksyczni rodzice. Brzmią jak miłość, a są manipulacją
Kiedy słyszę te zdania, od razu mam w głowie lampkę ostrzegawczą. Na pierwszy rzut oka są miękkie, ciepłe, do przyjęcia, ale za chwilę zostawiają dziecko z poczuciem winy, które nie bierze się znikąd.
Toksyczna komunikacja rzadko wygląda jak jawny atak. Zwykle przychodzi w opakowaniu troski, miłości i „dobrych intencji”. Tyle że efekt bywa dokładnie odwrotny. Dziecko, nawet dorosłe, zaczyna żyć w trybie ciągłego tłumaczenia się, usprawiedliwiania, spełniania cudzych oczekiwań. Wiem, jak długo potrafi się w człowieku ciągnąć echo jednego zdania wypowiedzianego „dla jego dobra”. Nie chodzi o to, żeby teraz na szybko osądzać swoich rodziców i przyklejać im łatki. Wiele osób powtarza schematy, które same wyniosły z domu. Rzecz w tym, żeby rozpoznać te komunikaty i zobaczyć, co robią z nami. Dopiero wtedy można postawić granice i odzyskać spokój. 1. „Ja się dla ciebie poświęciłam, więc…” Czasem te słowa padają wprost, czasem między wierszami: „Wszystko, co mam, oddałam wam”, „Nie miałam życia, bo wy byliście najważniejsi”. Brzmi jak opowieść o miłości. Jest jednak rachunkiem, który wystawia się dziecku po latach. A rachunek oznacza dług. Kiedy rodzic używa poświęcenia jako argumentu, przemyca komunikat: „Masz obowiązek mi to spłacić”. Nie ma tu miejsca na wasze wybory, potrzeby, tempo życia. Jest presja, żeby się odwdzięczać, najlepiej bez końca. Miłość nie działa jak kredyt. W zdrowej relacji nikt nie mówi o długu, tylko o wzajemności. 2. „Gdybyś mnie kochała, tobyś…” To mój prywatny faworyt w kategorii manipulacji ubranej w czułość. Zamiast prośby jest test na miłość. Zamiast rozmowy jest ultimatum. „Gdybyś mnie kochała, przyjechałabyś na święta”, „…zostałabyś bliżej domu”, „…nie mówiłabyś mi 'nie'”. Problem polega na tym, że miłość zostaje tu warunkiem do spełnienia. Jak nie robisz tego, czego chce rodzic, to znaczy, że nie kochasz. To fałsz, który wciska się w serce jak drzazga. Dorosłe dzieci toksycznych rodziców często latami mylą miłość z posłuszeństwem. A prawda jest taka, że można kochać i jednocześnie się nie zgadzać. 3. „Robię to dla twojego dobra” Nikt nie chce być rodzicem, który robi coś „w złej wierze”, więc ten zwrot ma w sobie siłę tarczy. Dziecko słyszy go, gdy rodzic przekracza granice, kontroluje, podważa jego decyzje. To zdanie ma zamknąć dyskusję. Ma brzmieć rozsądnie i opiekuńczo, więc łatwo w nie uwierzyć. Tyle że „twoje dobro” bywa tu wygodnym uzasadnieniem cudzych lęków i ambicji. Jeśli czasem mówisz to zdanie, warto zapytać siebie: czy naprawdę chodzi o dobro dziecka, czy o to, żeby rodzic poczuł się spokojniej, ważniej, potrzebniej. W zdrowej relacji dobro dziecka nie jest pałką do ustawiania go w szeregu. 4. „Po tym wszystkim tak mi się odwdzięczasz” To zdanie działa jak przycisk. Uderza w poczucie lojalności, które mamy wdrukowane od dzieciństwa. Zwykle pada wtedy, gdy dziecko próbuje postawić granicę albo zrobić coś po swojemu. Nagle okazuje się, że jego niezależność jest „niewdzięcznością”. Manipulacja polega na tym, że rodzic nie mówi o swoim smutku wprost. Nie mówi: „Jest mi przykro, że rzadziej się widujemy”. Zamiast tego atakuje moralnie. W takiej rozmowie dziecko nie ma szans wygrać, bo każda odpowiedź wygląda jak obrona przed oskarżeniem. A przecież wdzięczność nie oznacza rezygnacji z własnego życia. 5. „Tylko ja wiem, co jest dla ciebie najlepsze” To zdanie brzmi jak troska, a w praktyce odbiera sprawczość. Jeśli rodzic „wie lepiej”, to wasze uczucia, doświadczenia i decyzje stają się mniej ważne. Widziałam to u wielu kobiet: dorosłych, mądrych, a jednak w środku wciąż małych dziewczynek, które słyszą, że same sobie nie poradzą. Szkodliwość tego komunikatu tkwi w podważaniu zaufania do siebie. Kiedy ktoś przez lata mówi dziecku, że nie wie, co dla niego dobre, ono zaczyna w to wierzyć. A potem pyta o zgodę na życie: na związek, pracę, przeprowadzkę, macierzyństwo, samotność. Tymczasem dorosłość polega na tym, że czasem wybiera się źle, wyciąga wnioski i wybiera lepiej. Na koniec powiem coś bardzo prostego, co sama musiałam sobie kiedyś wytłumaczyć: rozpoznanie manipulacji nie jest atakiem na rodzica. To obrona siebie. Można kochać rodziców i jednocześnie nie zgadzać się na toksyczne zdania. Można być wdzięcznym za dobre rzeczy i nie przyjmować tych, które ranią. Granice nie są brakiem miłości. Są sposobem, żeby ta miłość w ogóle miała szansę być zdrowa, także dla was. Zobacz też: Oto sekret rodziców odpowiedzialnych dzieci. Robią tę 1 rzecz, gdy dziecko ma 2 lata
12 tekstów, które rodzice mówią „dla żartu”. Dziecko nigdy tego nie zapomni
Są takie zdania, które wypowiadamy między gotowaniem obiadu a szukaniem zaginionej skarpetki. Padają lekko, niby mimochodem, jako żart, a potem wracają do nas po latach w wyrzutach sumienia i pretensjach dziecka.
Wiem, jak łatwo jest rzucić coś „dla żartu”, żeby rozładować napięcie, przyspieszyć wyjście z domu, uciszyć marudzenie. Tyle że dziecko nie słucha tylko uchem. Ono słucha całym sobą. I zapamiętuje nie to, co miało być śmieszne dla nas, tylko to, co było ważne dla niego. Nie ma rodziców idealnych, ja też nim nie jestem. Każdy ma inne poczucie humoru. Ale są słowa, które potrafią zapaść w pamięć na zawsze, nawet gdy w naszej głowie były tylko niewinnym żartem. Poniżej zebrałam dwanaście tekstów, które słyszę w domach znajomych, na placach zabaw, w kolejkach. Warto wiedzieć, co tak naprawdę słyszy w nich dziecko. Szkodliwe zdania mówione dzieciom „dla żartu” „Ty to masz dwie lewe ręce” Niby żart o rozlanym soku czy rozbitym kubku, ale dziecko słyszy bezlitosną ocenę swoich zdolności, a raczej ich braku. Zaczyna unikać prób i nowych rzeczy, bo „i tak nie umie”. „Z ciebie to będzie niezły bandyta” Rzucone podczas psot bywa śmieszne dla dorosłych. Dziecko może to odebrać jak przepowiednię albo etykietę. Uczy się, że jeśli psoci, to znaczy, że jest „zły”, a nie że zachowanie było niewłaściwe. „Znowu robisz sceny” Często mówimy tak, gdy emocje dziecka nas zalewają. Ono słyszy wtedy, że jego przeżycia są teatralne i nieważne. Skutek: tłumienie uczuć albo wstyd za to, co czuje. „Nie przeszkadzaj, dorośli rozmawiają” Niby żartobliwy tekst uciszający, ale w dziecku buduje poczucie, że jego głos nie ma znaczenia. To może potem skutkować wycofaniem albo przeciwnie, walką o uwagę za wszelką cenę. „Masz talent do robienia problemów” Dorosły chce skwitować sytuację, dziecko słyszy coś o sobie. Etykieta przykleja się w głowie: „jestem problemem”, a nie „zdarzył się problem”. „Jak będziesz tak gadać, to cię nikt nie będzie chciał słuchać” W intencji ukrócenie marudzenia. A w dziecku zostaje lęk przed mówieniem wprost o swoich potrzebach. Uczy się, że lepiej milczeć niż być odrzuconym. „Zawsze musisz być najmądrzejszy” Rzucane, gdy dziecko dyskutuje albo zadaje dużo pytań. Ono słyszy, że ciekawość i własne zdanie są czymś irytującym. Z czasem może przestać pytać. „Nie rób z siebie ofiary” Mówimy tak, gdy chcemy, żeby dziecko „wzięło się w garść”. A ono słyszy, że nie ma prawa czuć krzywdy. W efekcie może nie mówić o trudnych sytuacjach, bo „i tak go wyśmieją”. „Ktoś tu chyba chce dostać lanie” Niby żart, czasem rzucony w formie straszaka. Dziecko odbiera to jako realną groźbę. Nawet jeśli kara fizyczna nie wchodzi w grę, lęk zostaje. „Z tobą to trzeba jak z jajkiem” Rodzic może mieć na myśli wrażliwość. Dziecko słyszy, że jest „trudne w obsłudze” i musi się zmienić, żeby było łatwiej innym. Znika przestrzeń na jego temperament. „Ale z ciebie dziwak” Powiedziane w żartach przy nietypowych zainteresowaniach czy zachowaniu. Dziecko może przełożyć to na: „coś ze mną nie tak”. A potem chowa swoje pasje, żeby się dopasować. „Taki mądry, a takich głupot nie rozumiesz” Pod tym kryje się rozczarowanie, pośpiech, czasem nasze własne napięcie. Dziecko słyszy jednak sprzeczny komunikat: mam być mądry, ale zarazem jestem głupi. Nie ma jak tego poukładać. Powstaje chaos i lęk przed pomyłką. A pomyłki są przecież normalną częścią uczenia się. Słowa zostają, ale można je naprawiać Jeśli któryś z tych tekstów zdarzyło wam się powiedzieć, to nie znaczy, że jesteście złymi rodzicami. To znaczy, że jesteście ludźmi. Ważne jest jednak to, co zrobicie dalej. U mnie najlepiej działa prosty ruch: zatrzymuję się i mówię wprost, co miałam na myśli. „Powiedziałam to w złości. Nie chcę cię straszyć. Jesteś bezpieczny” Albo: „Chodziło mi o zachowanie, nie o ciebie”. Takie zdania potrafią naprawić w głowie dziecka to, co niechcący popsuliśmy „żartem”. Zobacz też: 7 oznak, że rodzic jest toksyczny. Nawet gdy mówi, że to dla dobra dziecka
7 sposobów na złość u nastolatka. Już nie skończy się trzaskaniem drzwiami
Złość u nastolatków jest normalna. Bywa głośna, czasem raniąca, często niezrozumiała dla dorosłych, ale w swojej istocie bardzo ludzka. Gdy tylko rodzice będą unikać kilku błędów, w końcu sobie z nią poradzą.
Dorastanie to okres, w którym ciało i głowa robią rewolucję. Hormony rozkręcają emocje na maksymalny poziom, a młody człowiek dopiero uczy się, co z nimi zrobić. Jeśli do tego dochodzą szkoła, presja rówieśnicza i pierwsze poważne rozczarowania, energia znajduje ujście w kłótni, krzyku albo właśnie trzaskaniu drzwiami. Nie da się tej złości „wyłączyć”. Da się ją jednak oswoić tak, żeby nie niszczyła relacji. Poniżej opisuję siedem sposobów, które najczęściej wracają w rozmowach z rodzicami. Sama też wiele z nich przetestowałam, kiedy dom zaczynał przypominać pole minowe. 1. Krótkie komunikaty i spokój Najważniejsza rzecz, którą powtarzam sobie jak mantrę: nie wchodzę w walkę na tym samym poziomie. Kiedy nastolatek jest wściekły, moje argumenty, nawet najbardziej logiczne, odbijają się jak piłeczka. Wtedy działają dwie proste zasady: spokojny głos i krótkie komunikaty. Zamiast „przestań się tak zachowywać”, mówię: „Widzę, że jesteś wściekły. Pogadamy, kiedy złość opadnie”. To nie jest kapitulacja. To sygnał, że w tym domu emocje są, ale nie rządzą wszystkim. Jeśli czuję, że sama zaraz wybuchnę, robię krok w tył. Dosłownie. Wychodzę na chwilę do innego pokoju, nalewam sobie wody, oddycham. Daję przykład, że w złości można się zatrzymać. 2. Rozmowa po burzy. Bez kazań, bez przesłuchań Najlepsze rozmowy z nastolatkami odbywają się nie w trakcie awantury, tylko po niej. Wtedy pytam, co się stało i czego syn potrzebował w tamtej chwili. Czasem słyszę „nie wiem”, czasem „nic”, a czasem dostaję w końcu prawdziwy powód: wstyd w szkole, konflikt z kolegą, lęk przed porażką. Bardzo uważam na ton. Gdy rozmowa brzmi jak przesłuchanie, nastolatek zamyka się od razu. Sprawdza się jedna, prosta fraza: „Pomóż mi to zrozumieć”. Daje przestrzeń, nie ocenia, zachęca do opowieści. I jeszcze jedno: trzymam się konkretu, nie wyciągam starych spraw. 3. Granice, które dają poczucie bezpieczeństwa Wielu rodziców boi się stawiać granice, kiedy nastolatek wybucha. Ja też miałam taki moment, że chciałam po prostu przeczekać wszystko w ciszy. Tylko że brak granic działa jak brak barier na autostradzie. Niby wszystko wolno, ale jest niebezpiecznie. Granice nie muszą być ostre jak nóż. Wystarczy jasno powiedzieć: „Nie zgadzam się na wyzywanie. Możesz być zły, ale mów do mnie normalnie”. Jeśli nastolatek przekracza tę linię: kończymy rozmowę, wrócimy do niej później. Bez grożenia, bez kar. 4. Uczcie się języka emocji Złość często bywa przykrywką. Pod nią siedzi bezradność, żal, zazdrość albo strach. Nastolatki nie zawsze potrafią to nazwać, więc pokazują emocje ciałem: krzykiem, trzaskiem, płaczem, fochami. Pomaga, gdy w domu mówi się o uczuciach na co dzień. Nie tylko wtedy, kiedy jest źle. Ja pytam: „co dziś było najmilsze”, „co cię zdenerwowało”, „z czego jesteś dumny”. Bez presji, przy kolacji albo w drodze do domu. To powoli buduje słownik emocji. A kiedy nastolatek potrafi powiedzieć „jestem rozczarowany”, nie musi już krzyczeć, że „wszystko jest bez sensu”. 5. Dajcie złości ujście w ruchu albo działaniu Nie będę udawać, że rozmowa rozwiąże wszystko. Czasem ciało potrzebuje wyładowania napięcia. Sport, spacer, rower, nawet szybkie sprzątanie pokoju przy głośnej muzyce potrafią zdziałać dużo. Nie jako kara, tylko jako wentyl. Znam rodziny, które mają prostą umowę: kiedy robi się gorąco, każdy ma prawo do „pauzy ruchowej”. Dziesięć minut na wyjście, przebiegnięcie się po osiedlu, rozprostowanie pleców. Potem wracają do rozmowy z otwartą głową. 6. Szukajcie tego, co naprawdę odpala złość Złość nie pojawia się znikąd. Bywa, że jej zapalnikiem jest brak snu, przeładowany plan lekcji, trudności w nauce, przeciążenie bodźcami. W moim domu przełomem było zwykłe pytanie: „kiedy jest ci najtrudniej”. Odpowiedź nie dotyczyła relacji rodzic–dziecko, tylko szkoły i poczucia, że syn nie daje rady. Warto obserwować powtarzalne schematy: awantury wieczorem, po powrocie ze szkoły, po kontaktach z konkretną grupą. Gdy znajdziecie źródło, łatwiej dobrać pomoc. Czasem wystarczy zmiana planu dnia, czasem rozmowa z wychowawcą, a czasem wsparcie terapeuty. 7. Dbajcie o relację w spokojnych chwilach Najważniejsze rzeczy do nastolatka docierają nie podczas kryzysu, tylko w zwykłym życiu. Wspólna herbatka, film, gotowanie, drobne żarty, nawet krótkie „co tam u was” bez ciągnięcia tematu. To jest kapitał, który wraca, gdy przychodzi trudny moment. Zauważyłam też, że nastolatki bardzo potrzebują być widziane nie tylko w ciężkich chwilach. Staram się łapać drobne rzeczy: „fajnie, że wyniosłeś śmieci bez proszenia”, „widzę, że ci zależało”. To buduje poczucie wartości, a ono obniża poziom napięcia w codzienności. Złość nastolatka nie jest dowodem na to, że coś zepsuliście. Częściej mówi o tym, że młody człowiek przeżywa więcej, niż potrafi unieść. Kiedy dostanie od dorosłych spokojną obecność, jasne granice i miejsce na emocje, trzaskanie drzwiami powoli traci sens. A w domu robi się trochę ciszej. Nie idealnie, ale prawdziwie i bezpiecznie. Zobacz też: 4 zgubne nawyki rodziców. Ich dzieci nie nauczą się radzenia sobie ze złością
Marudne i kapryśne dziecko. Pozwól mu na tę 1 rzecz, a w końcu przestanie się złościć
Są momenty, kiedy nawet najspokojniejszy rodzic czuje, że zaraz straci cierpliwość, bo ma w domu mały emocjonalny wulkan. A jednak istnieje jedna zaskakująco prosta rzecz, która potrafi odmienić codzienną walkę o spokój.
Kiedy patrzę na malucha, który jeszcze przed chwilą śmiał się na całe mieszkanie, a po chwili już leży na podłodze i krzyczy, widzę w tym coś, czego często nie dostrzegamy w codziennym ferworze: ten mały człowiek naprawdę dopiero uczy się rozumieć, co właściwie czuje. Dlaczego 3-latek tak szybko wpada w złość? Eksperci podkreślają, że tak gwałtowne reakcje są naturalną częścią rozwoju. Dr Paula Levine, psychiatra dziecięcy, w rozmowie z parents.com tłumaczy wprost, że te „wzloty i upadki” nie są złośliwością ani manipulacją, lecz zwyczajnym etapem dojrzewania układu nerwowego. W tym wieku dzieci nie tylko nie potrafią jeszcze regulować emocji, ale nie potrafią ich też nazwać. I tu zaczyna się nasza rola – nie jako strażników dyscypliny, lecz przewodników, którzy pomagają oswoić coś, co dla dorosłych jest oczywiste, a dla dziecka przytłaczające. Dlatego dbałość o regularny sen, powtarzalna rutyna i obserwowanie schematów zachowań to elementy, które mogą okazać się ważniejsze niż jakiekolwiek „sposoby na złość”, które podpowiada internet. Ale nawet one nie wystarczą, jeśli zabraknie jeszcze jednego, z pozoru kontrowersyjnego elementu. Pozwól dziecku… wpaść w złość. To naprawdę działa To zdanie brzmi jak prowokacja, ale wielu specjalistów powtarza je bez wahania: czasem najlepsze, co można zrobić, to pozwolić dziecku wybuchnąć. Bez uciszania, bez przenoszenia na kanapę „bo wstyd”, bez negocjowania pod presją krzyku. Dr Daniel Broughton, pediatra, mówi wprost: maluchy uczą się, które zachowania działają. Jeśli za każdym razem, gdy zaczynają krzyczeć, dostają to, czego chcą, szybko zrozumieją, że krzyk to droga do celu. Oczywiście nie chodzi o to, żeby zostawić dziecko samo sobie w napadzie histerii. Chodzi o zasady: spokojny ton, obecność i konsekwencję. Z doświadczenia wiem, że kiedy przestaję „ratować sytuację”, a po prostu daję dziecku czas na przeżycie emocji, cały dom zaczyna oddychać inaczej. Maluch nie musi walczyć z dorosłym o kontrolę nad sytuacją – dostaje przestrzeń na regulację. A kiedy opadnie kurz, sam przychodzi po bliskość, bo czuje, że ma do niej prawo niezależnie od tego, co właśnie przeżył. Najtrudniejsze? Utrzymanie spokoju, gdy na środku sklepu leży trzylatek, krzyczący jak syrena alarmowa. Ale im częściej pozwala się dziecku „przeżyć swoje”, tym mniej później takich sytuacji. Paradoksalnie – im bardziej akceptujemy jego emocje, tym szybciej on sam uczy się z nimi radzić. Jak wspierać małego buntownika na co dzień? Warto obserwować, kiedy napady złości pojawiają się najczęściej. Czasem to zmęczenie, czasem przebodźcowanie, czasem frustracja. Im lepiej znamy te sygnały, tym mniej sytuacji wymyka się spod kontroli. Ale nawet jeśli wymknie się któraś – nic straconego. To tylko emocje, z którymi dziecko dopiero się zaprzyjaźnia. Najważniejsze, czego się nauczyłam, to fakt, że nie każda „akcja” wymaga naszej natychmiastowej reakcji. Czasem warto zrobić krok w tył, odetchnąć i dać temu małemu człowiekowi poczuć, że emocje nie są zagrożeniem, tylko częścią jego własnej historii. Źródło: parents.com Zobacz też: 8 żelaznych zasad autorytatywnych rodziców. To oni wychowują najszczęśliwsze dzieci
7 zdań, które pomogą odbudować relację z dzieckiem. Naprawią błędy toksycznych rodziców
Czasem najmocniej ranią nie czyny, lecz słowa, których zabrakło w odpowiednim momencie. Dobra wiadomość jest taka, że kilka prostych zdań potrafi otworzyć drzwi, które długo wydawały się zamknięte.
Relacja z dzieckiem to delikatna konstrukcja, która potrzebuje uważności, ale też konsekwencji i zwykłej codziennej troski. W przypadku rodziców, którzy w przeszłości stosowali zachowania dziś uznawane za toksyczne, odbudowanie bliskości jest trudnym, ale możliwym procesem. Dlaczego odbudowanie więzi zaczyna się od słów? Wiele osób dopiero po latach zauważa, że w ich domach emocje były ignorowane, potrzeby bagatelizowane, a rozmowy sprowadzały się do wydawania poleceń. Współczesna wiedza o rozwoju dzieci pokazuje jednak coś bardzo ważnego: nawet jeśli wcześniejsze działania budowały dystans, więź można naprawić. Zmiana nie musi zaczynać się od wielkich gestów czy skomplikowanych technik. Często pierwszym krokiem jest kilka zdań, które pokazują dziecku – młodszemu lub dorosłemu – że naprawdę zostało usłyszane. Te słowa stają się sygnałem, że dotychczasowy schemat można zmienić. 7 zdań, które otwierają rozmowę i budują bezpieczeństwo Poniższe zdania mogą wydawać się proste, ale ich moc wynika z czegoś innego: z intencji, z gotowości do zmiany, z rezygnacji z roli „nieomylnego dorosłego”. To fundament odbudowy zaufania. „Słyszę cię i chcę zrozumieć, co czujesz.” Dzieci słyszą wtedy (często po raz pierwszy), że ich emocje nie są problemem, tylko ważnym komunikatem. To zdanie otwiera przestrzeń do rozmowy. „Masz prawo do swoich uczuć, nawet jeśli są inne niż moje.” W wielu domach panowało przekonanie, że tylko rodzic wie, co dziecko powinno czuć. Te słowa pokazują, że różnice są naturalne, a nie niewłaściwe. „Przepraszam za to, co zrobiłam lub powiedziałam niewłaściwie.” Przeprosiny nie odbierają autorytetu. Przeciwnie – uczą szacunku i odpowiedzialności, a dziecko doświadcza tego, czego wcześniej nie miało szansy poczuć. „Chcę cię wspierać, a nie oceniać.” To zdanie przerywa nawyk krytykowania, porównywania czy komentowania każdego błędu. Pokazuje gotowość do zmiany języka na wspierający. „Możesz mi powiedzieć wszystko, nie musisz bać się mojej reakcji.” Zaproszenie do szczerej rozmowy jest jednym z najważniejszych sygnałów: relacja staje się miejscem bezpieczeństwa, nie kontroli. „Jestem tu, kiedy mnie potrzebujesz.” Proste zdanie, które dla wielu osób nigdy nie brzmiało naturalnie. Dzieci – młodsze i dorosłe – potrzebują pewności, że mogą liczyć na obecność, nie tylko na zasady. „Chcę się nauczyć być dla ciebie lepszym rodzicem.” To wyraz pokory, gotowości do rozwoju i zapowiedź, że przeszłe błędy nie będą powtarzane. Dziecko nie potrzebuje ideału – potrzebuje autentycznego wysiłku. Każde z tych zdań działa jak symboliczny most. Nie naprawią one relacji w jeden dzień, ale mogą być początkiem procesu, w którym obie strony zaczynają czuć się bezpieczniej. Naprawianie więzi to nie jednorazowy gest, tylko codzienne potwierdzanie, że słowa mają pokrycie w czynach. Jak używać tych zdań, żeby naprawdę pomagały? Najważniejsze jest, żeby wypowiadać je świadomie. Dziecko – bez względu na wiek – natychmiast wyczuwa fałsz, nacisk czy sztuczne wymuszanie bliskości. Zdania, o których piszę, mają prowadzić do dialogu, nie być magiczną formułką, która „załatwi problem”. Jeśli mają działać, potrzebują kilku elementów: spokojnego tonu, gotowości do wysłuchania odpowiedzi i przyjęcia tego, co dziecko chce powiedzieć. Warto też pamiętać, że odbudowa relacji to proces, w którym najważniejsze są konsekwentne, drobne zmiany. To może być jedna rozmowa dziennie, wspólna chwila bez telefonów, zauważenie emocji, które kiedyś były ignorowane. Takie drobiazgi budują atmosferę, w której dziecko czuje się nie tylko kochane, ale też ważne i widziane. To właśnie ta codzienność decyduje o tym, jak relacja będzie wyglądała za kilka miesięcy czy lat. Słowa otwierają drzwi, ale to działania przekonują, że za nimi naprawdę jest ktoś, na kogo można liczyć. Zobacz też: 8 żelaznych zasad autorytatywnych rodziców. To oni wychowują najszczęśliwsze dzieci
10 zachowań toksycznych rodziców, które kiedyś były „normalne”. Dziś wiemy, że krzywdzą dzieci
Przez lata wiele zachowań uchodziło za element zwyczajnego wychowania i nikt nie zastanawiał się, co tak naprawdę robią dziecięcej psychice. Dopiero dziś potrafimy nazwać rzeczy, o których wcześniej milczano.
Jeszcze kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu panowało przekonanie, że dziecko ma po prostu „słuchać dorosłych”. Nie mówiło się o emocjach, potrzebach ani granicach najmłodszych. Wiele stosowanych wtedy metod miało utrzymać porządek i dyscyplinę, jednak z perspektywy współczesnej psychologii coraz wyraźniej widać, że niektóre z nich zostawiały głęboki ślad. Co ważne, większość rodziców działała w dobrej wierze – nie mieli dostępu do wiedzy, jaką mamy dziś. Dlaczego część dawnych metod wychowawczych uznajemy dziś za toksyczne? Z czasem zaczęliśmy zauważać, że dziecko, które uczy się funkcjonować w atmosferze zawstydzania albo ciągłej kontroli, w dorosłym życiu często powtarza podobne schematy. Zaburzona komunikacja, trudności z wyrażaniem emocji czy problemy z poczuciem własnej wartości bardzo często mają korzenie w drobnych, codziennych doświadczeniach. I właśnie dlatego warto przyjrzeć się dawnym nawykom, które kiedyś uchodziły za normę, a dziś wiemy, że były bardziej obciążające, niż komukolwiek się wydawało. 10 rodzicielskich zachowań, które są toksyczne Przez lata wiele z poniższych zachowań funkcjonowało jako neutralne, zwyczajne elementy wychowania. Dopiero świadomość psychologiczna pokazała, jak bardzo wpływały na rozwój dzieci. Uciszanie emocji i niepozwalanie dziecku na płacz. Słowa „nic się nie stało” czy „przestań płakać” miały uspokajać, lecz w praktyce uczyły dziecko ignorowania własnych emocji. Porównywanie do rówieśników. Komentarze typu „inne dzieci potrafią, dlaczego ty nie?” miały motywować, a w rzeczywistości budowały poczucie bycia niewystarczającym. Wyśmiewanie czy zawstydzanie. Żarty z nieśmiałości, wyglądu czy drobnych potknięć mogły wydawać się niewinne, ale w dłuższej perspektywie prowadziły do kompleksów. Karanie ciszą. Odbieranie rozmowy jako forma kary powodowało u dzieci ogromny lęk przed odrzuceniem. Bagatelizowanie trudnych sytuacji. Zrzucanie problemów dziecka na „wymysły” sprawiało, że przestawało ono dzielić się przeżyciami. Kontrola zamiast zaufania. Przeglądanie zeszytów, szuflad czy pamiętników było nazywane troską, a w rzeczywistości naruszało prywatność. Nadmierna surowość. Wysokie wymagania, często nieadekwatne do wieku, prowadziły do chronicznego napięcia. Brak przeprosin ze strony dorosłych. W wielu domach rodzic nie mógł się pomylić, co uczyło, że błąd jest czymś wstydliwym. Straszenie dziecka skrajnymi konsekwencjami. Groźby w stylu „oddam cię komuś innemu” albo „policja po ciebie przyjedzie” miały dyscyplinować, ale budowały lęk i nieufność. Uznawanie, że dziecko ma być wdzięczne za wszystko. Wymaganie wdzięczności nawet za podstawowe potrzeby sprawiało, że dziecko przestawało traktować siebie jako osobę ważną i godną troski. Współczesne rozumienie rozwoju pokazuje, że takie działania mogą prowadzić do poważnych konsekwencji emocjonalnych. Nie potrzeba przemocy fizycznej, żeby dziecko czuło się niewłaściwe, przesadnie wymagające albo niewidzialne. Jakie wnioski możemy wyciągnąć z dawnych błędów? Wielu rodziców dopiero dziś odkrywa, że część zachowań powtarzali nieświadomie, bo były zakorzenione kulturowo i przekazywane z pokolenia na pokolenie. Najważniejsze jest jednak to, że ta świadomość pozwala przerwać łańcuch. Każde pokolenie ma dostęp do coraz większej wiedzy na temat emocji i rozwoju, dlatego coraz łatwiej budować dom, w którym dziecko nie musi udawać ani walczyć o uwagę. Współczesne podejście do wychowania stawia na dialog, bliskość i zrozumienie. Nie oznacza to rezygnacji z zasad czy konsekwencji – chodzi o to, by budować relację opartą na szacunku, nie na strachu. W wielu rodzinach już widać, że takie podejście przynosi efekty: dzieci są pewniejsze siebie, potrafią mówić o tym, co czują, a w dorosłym życiu tworzą zdrowsze relacje. Dziś coraz częściej mówimy o tym, że nie musimy powielać dawnych schematów. Każdy rodzic ma szansę nauczyć się nowych sposobów reagowania, nawet jeśli sam dorastał w trudnych warunkach. Najważniejsze jest to, że wiedza daje wybór – a wybór pozwala wychować dzieci tak, by czuły się bezpieczne, ważne i akceptowane. Zobacz też: Codziennie trzymam 8-letnią córkę za rękę, dopóki nie zaśnie. Nikomu nic do tego
4 zgubne nawyki rodziców. Ich dzieci nie nauczą się radzenia sobie ze złością
Zdarza mi się obserwować sytuacje, w których rodzic działa z najlepszych chęci, a mimo to efekt jest odwrotny do zamierzonego. Najbardziej widać to wtedy, gdy w grę wchodzi złość dziecka i reakcje, które mogą tylko utrwalić problem.
Kiedy rozmawiam z innymi rodzicami, często wraca jeden temat: dlaczego ich dzieci tak trudno uspokoić, kiedy emocje biorą górę. Wszyscy wiemy, jak ciężko zachować spokój, gdy maluch krzyczy, płacze albo rzuca się na podłogę. W takich chwilach człowiek ma ochotę zrobić wszystko, żeby tylko przerwać tę burzę. Problem w tym, że kilka „ratunkowych” zachowań potrafi nie tylko nie pomóc, ale też nauczyć dziecko, że złość to skuteczne narzędzie do osiągania celu. I właśnie te mechanizmy opisuję, bo widzę je na placach zabaw, w sklepach, a nawet u znajomych, którzy później pytają, dlaczego ich dziecko nie potrafi samodzielnie się uspokoić. Ustępowanie dziecku prowadzi do błędnego koła To reakcja, którą znamy wszyscy: dziecko wpada w złość, zaczyna krzyczeć, a my – zrezygnowani – decydujemy się spełnić jego żądanie, żeby tylko szybko zakończyć dramat. Robimy tak, bo mamy poczucie, że ważniejszy jest spokój tu i teraz niż długotrwałe wychowanie. Niestety właśnie wtedy dziecko uczy się, że złość to najskuteczniejsza metoda, by dostać to, czego chce. W efekcie napady złości stają się częstsze, bardziej intensywne i trwają dłużej. Maluch zaczyna traktować je jak stałą strategię działania – skoro raz zadziałało, dlaczego miałoby nie działać dalej. Z czasem dochodzi do sytuacji, w której nawet niewielka frustracja kończy się wybuchem, bo dziecko nie zna innej drogi. Ustępowanie chwilowo ratuje naszą psychiczną równowagę, lecz odbiera najmłodszym szansę, żeby nauczyć się radzenia sobie ze swoimi emocjami. Przekupstwo tylko pogarsza sytuację Drugi nawyk pojawia się równie często: obietnica słodyczy, nowej zabawki czy dodatkowego czasu z tabletem w zamian za natychmiastowe uspokojenie. Sama kiedyś łapałam się na takiej pokusie, zwłaszcza gdy byłam zmęczona i brakowało mi cierpliwości. Tyle że przekupstwo daje dziecku bardzo jasny komunikat: krzyk, histeria, agresja się opłaca. W dłuższej perspektywie prowadzi to do kalkulowania: „jeśli teraz wybuchnę, dostanę coś w zamian”. Zdarza się, że dzieci wręcz zaczynają inicjować konflikt, bo oczekują nagrody. To nie tylko wzmacnia niepożądane zachowanie, lecz także utrwala myślenie, że emocjami można manipulować otoczeniem. W dorosłym życiu takie osoby często mają trudności z regulacją nastroju i proszeniem o pomoc w zdrowy sposób, bo nie potrafią oddzielić emocji od korzyści. Nadmierna uwaga wzmacnia histerię, zamiast ją uspokajać Kolejny schemat to poświęcanie dziecku nadmiernej uwagi w chwili wybuchu złości. Nie chodzi tu o empatię, ale o reakcję typu: odwracanie uwagi, zabawianie – wszystko po to, żeby jak najszybciej przerwać napad. Znam rodziców, którzy w takich momentach wchodzą w długie rozmowy, negocjują lub próbują natychmiast zrekompensować frustrację dziecka. Niestety emocje malucha są wtedy tak silne, że większość tych działań nie dociera do niego. Co gorsza, dziecko szybko odkrywa, że histeria gwarantuje pełne skupienie rodzica. A ponieważ najmłodsi potrzebują uwagi bardziej niż czegokolwiek, zaczynają stosować tę metodę regularnie. W efekcie napady złości nie są „rozładowaniem”, ale narzędziem do uzyskiwania obecności i zaangażowania opiekunów. Powtarzanie ostrzeżeń bez realizowania zapowiedzi niszczy autorytet Czwarty nawyk widuję bardzo często: rodzic kilkukrotnie powtarza te same ostrzeżenia („jak jeszcze raz to zrobisz…”, „ostatni raz mówię…”, „zaraz wyjdziemy”), lecz nigdy ich nie realizuje. Dziecko szybko zauważa, że to tylko słowa – a skoro nie ma konsekwencji, można próbować dalej. Powtarzanie pustych komunikatów nie tylko osłabia autorytet dorosłego, lecz także wprowadza chaos. Maluch nie wie, co jest granicą, bo ona w praktyce nie istnieje. Z czasem dziecko przestaje reagować na jakiekolwiek słowne zapowiedzi i zaczyna testować, jak daleko może się posunąć. Co ważne: brak konsekwencji wręcz nasila napady złości, bo najmłodsi czują się zagubieni i sfrustrowani. Dzieci potrzebują jasnych zasad, a nie awaryjnych trików Wszystkie te cztery reakcje mają wspólny mianownik: powstają z chęci szybkiego rozwiązania problemu. Znam to dobrze, bo sama kiedyś reagowałam dokładnie tak samo. Dopiero po czasie zrozumiałam, że skuteczna nauka radzenia sobie ze złością wymaga czegoś zupełnie innego – spokoju, konsekwencji i jasnych granic. Dzieci nie potrzebują, żeby natychmiast wyciszać ich emocje za wszelką cenę. One potrzebują dorosłych, którzy pokażą im, że złość jest normalna, ale nie może być narzędziem do osiągania celu. A to da się zrobić tylko wtedy, gdy my – dorośli – przestaniemy działać pod wpływem impulsu i zaczniemy reagować z myślą o konsekwencjach. Zobacz też: Metoda misia to najlepszy sposób chwalenia dziecka: natychmiast dodaje skrzydeł
Stawianie dziecka do kąta to barbarzyństwo. „Nigdy nie zrobię tego mojemu synowi”
Pani Sylwia napisała do naszej redakcji list, w którym opisała scenę, jaka rozegrała się w sali zabaw. To, co zobaczyła, skłoniło ją do szczerego wyznania i refleksji o tym, jak wychowujemy dzieci.
Pani Sylwia relacjonuje sytuację, którą zaobserwowała w zwykłe popołudnie w sali zabaw. Wszystko wyglądało spokojnie, aż jedna z mam postanowiła – jak pisze autorka – „postawić dziecko do kąta za to, że wylało sok”. Chłopiec miał nie więcej niż cztery lata. „Stał z twarzą do ściany, jakby zrobił coś strasznego” „Stał z twarzą do ściany, skulony, a ja czułam, jak serce mi się łamie” – opowiada w swoim liście. Metoda „stawiania do kąta” od lat budzi emocje. Jeszcze do niedawna uznawano ją za łagodniejszą wersję kary, inną od krzyku i kar cielesnych, więc teoretycznie „bezpieczną”. Jednak coraz więcej psychologów podkreśla, że dla małego dziecka to upokarzające i niezrozumiałe doświadczenie. Ono nie łączy swoich zachowań z narzuconą karą, za to odczuwa wstyd i odrzucenie. „Czego uczą się nasze dzieci, kiedy dajemy im karę izolacji? Kara izolacyjna uczy: 'Kiedy zrobisz coś, czego nie lubię, odrzucę cię'. Uczy dzieci, że kiedy mają trudności, nie chcemy być w ich pobliżu, dopóki nie będą zachowywać się w sposób, który nam odpowiada. Psychologowie nazywają to 'warunkową pozytywną uwagą'” − pisze ekspert ds. rodzicielstwa dr Justin Coulson na łamach Insitute for Family Studies. Kara nie uczy, tylko rani W liście naszej poruszonej czytelniczki czytamy dalej: „Matka stała obok, patrzyła w telefon, a jej synek próbował odwrócić się choć na chwilę. Płakał bezgłośnie. Wtedy pomyślałam: nigdy nie zrobię tego mojemu synowi”. Autorka listu zaznacza, że nie ocenia innych rodziców, lecz ta jedna scena stała się dla niej przełomowa. „Wiem, jak trudno opanować złość. Sama mam temperament. Ale kiedy zobaczyłam jego twarz, zrozumiałam, że kara wstydu nie ma sensu” – pisze. Eksperci podkreślają, że małe dzieci nie uczą się w stresie. Wyrzuty, groźby i stawianie w kącie mogą przynieść odwrotny efekt – zamiast refleksji pojawia się poczucie bycia gorszym. A to prosta droga do utrwalania w dziecku lęku i niepewności. „Stawiając dzieci w kącie, sprawiamy, że czują się bezwartościowe, ponieważ ignorujemy ich potrzeby w chwili, gdy najbardziej nas potrzebują” − dodaje dr Coulson. Autorka listu napisała jeszcze jedno zdanie, które mocno wybrzmiało w naszej redakcji: „Jeśli chcę, żeby mój syn potrafił mówić o emocjach i ufał mi, to nie mogę go zawstydzać, kiedy sam sobie z emocjami nie radzi”. Czas na rozmowę zamiast kar Psycholodzy zauważają, że problem nie tkwi w złych intencjach rodziców, tylko w braku narzędzi. Wielu powtarza modele znane z własnych domów. Tymczasem współczesna pedagogika zachęca do innego podejścia – rozmowy, nazwania emocji i wspólnego szukania rozwiązań. Autorka listu kończy: „Każde dziecko potrzebuje kogoś, kto je wesprze, kiedy zrobi błąd. Ja chcę być właśnie taką mamą”. To jedno zdarzenie stało się dla niej impulsem, żeby inaczej patrzeć na rodzicielstwo. I choć nikt nie jest idealny, historie takie jak ta przypominają, że dzieci zasługują na szacunek i bliskość również wtedy, gdy zachowują się trudniej. Źródło: ifstudies.org Zobacz też: Toksyczni rodzice rujnują życie dziecka. Po tych 10 zdaniach trudno się podnieść
Przez ten 1 drażniący nawyk hamują rozwój dzieci. Większość rodziców robi to nagminnie
Jedna z najczęstszych codziennych czynności potrafi realnie zatrzymać rozwój dziecka, choć wielu rodziców nawet tego nie zauważa.
Od lat obserwuję rodziców na placach zabaw, w parkach, przy stole i w komunikacji miejskiej. Widzę, jak coraz częściej w jednej ręce trzymają dziecko, a w drugiej telefon. I nie piszę tego z pozycji osoby, która nigdy tak nie zrobiła. Sama łapałam się na tym, że niby jestem obecna przy dziecku, jednak myślami wędruję gdzie indziej – tam, gdzie pojawia się kolejna wiadomość, powiadomienie albo krótki filmik. Dlaczego ten nawyk psuje codzienny kontakt z dzieckiem Z czasem zaczęłam zauważać, że to niewinne z pozoru zerkanie w ekran ma dużo większe znaczenie, niż nam się wydaje. Nie chodzi tylko o to, że dziecko traci kontakt wzrokowy z rodzicem. Problem w tym, że gdy rodzic mentalnie odpływa, dziecko traci coś znacznie ważniejszego – okazję do rozmowy, wymiany spojrzeń, spontanicznych reakcji. Właśnie w takich krótkich momentach najmłodsi najszybciej uczą się języka i komunikacji. Badania amerykańskich naukowców przytaczane przez portal parents.com pokazały jeszcze więcej. Kiedy rodzic przerywa kontakt z dzieckiem z powodu telefonu, natężenie komunikacji werbalnej spada nawet o jedną piątą, a niewerbalnej prawie o połowę. To ogromny ubytek. Bez tych sygnałów maluch traci bogate źródło informacji o emocjach, intonacji, rytmie zdania, mimice i dynamice rozmowy. Jak technologia zakłóca rozwój komunikacyjny najmłodszych Nie odkryję Ameryki, kiedy napiszę, że dzieci uczą się poprzez relacje i obserwację. To właśnie z nas czytają emocje, reagują na ton głosu, przejmują rytm rozmowy, od rodziców uczą się nowych słów. Niby proste, jednak wymaga zaangażowania, którego nie da się podzielić pomiędzy dziecko i ekran. Gdy czytałam o przerywaniu kontaktu z dzieckiem z winy urządzeń mobilnych, poczułam lekkie ukłucie wstydu. W końcu każdy z nas miał momenty, gdy telefon stawał się ważniejszy niż rozmowa o tym, co dziecko właśnie narysowało albo że kropla deszczu spadła na liść. A to właśnie z pozoru banalne dialogi budują u dzieci fundament języka. Naukowcy podkreślają, że najbardziej rozwija je mowa skierowana bezpośrednio do nich – naturalna, płynna, reagująca na to, co robią. Wysoki ton głosu, śmieszne miny, modulacja – to wszystko pomaga w nauce słów i w zrozumieniu ich znaczenia. Jednak kontakt z prawdziwą mową dorosłych jest równie istotny. Kiedy rodzic siedzi w telefonie, dziecko ma mniej okazji, żeby słuchać dłuższych wypowiedzi, obserwować dialog czy ćwiczyć czekanie na swoją kolej. Co więcej, rodzice rozproszeni ekranem stają się mniej uważni i mniej wrażliwi na sygnały wysyłane przez dziecko. To z kolei prowadzi do poczucia, że czas spędzony razem nie daje ani bliskości, ani satysfakcji. Dziecko wyczuwa najmniejszy brak zainteresowania. A im częściej to się zdarza, tym trudniej o naturalny, swobodny kontakt, który napędza rozwój mowy i inteligencji emocjonalnej. Co możemy zrobić, żeby nie odbierać dzieciom tego, co najcenniejsze Nie chodzi o to, żeby demonizować technologię. Wiem, że w dzisiejszym świecie telefony są narzędziem pracy, komunikacji i organizacji życia. Jednak przez ostatnie miesiące bardzo świadomie wprowadziłam kilka drobnych zasad, które zmieniły praktycznie wszystko. Po pierwsze – wyznaczam sobie strefy bez telefonu. Jeśli jem z dzieckiem śniadanie, odkładam go do innego pokoju. Kiedy bawię się na dywanie, telefonu nie ma obok. Od razu zauważyłam, że rozmowy stają się dłuższe, bardziej naturalne, a dziecko spontanicznie opowiada więcej. Po drugie – odpowiadam natychmiast, kiedy dziecko zainicjuje kontakt. To drobny gest, jednak daje poczucie, że naprawdę jestem obok. Dzieci reagują na to błyskawicznie – otwierają się, pytają, mówią. Po trzecie – pozwalam sobie na niedoskonałość. Nie chodzi o całkowitą rezygnację z telefonu. Chodzi o uważność, kiedy naprawdę jest potrzebna. Jeśli maluch przez cały dzień dostaje ode mnie prawdziwy kontakt, wtedy krótka chwila na wiadomość w telefonie nie burzy tej relacji. Z czasem zrozumiałam, że dzieci wcale nie oczekują perfekcji. One chcą obecności. Chcą widzieć nasze oczy, słyszeć odpowiedź, czuć, że są dla nas ważne. A to jedna z najprostszych inwestycji w ich rozwój – i jedna z najtańszych. Jeśli więc zdarza ci się zerkać w telefon podczas rozmowy z dzieckiem, nie obwiniaj się, tylko sprawdź, co możesz zmienić już dziś. Ja przekonałam się, że nawet drobna zmiana robi ogromną różnicę. Dzieci naprawdę rosną w kontakcie z nami. Wystarczy im go nie odbierać. Źródło: parents.com Zobacz też: 8 żelaznych zasad autorytatywnych rodziców. To oni wychowują najszczęśliwsze dzieci
1 błąd toksycznych rodziców rani na całe życie. Te dzieci nigdy nie zbudują zdrowego związku
Czasem dorosłe życie ujawnia rany, których nie pamiętamy z dzieciństwa, ale które wciąż kierują naszymi wyborami. Niestety, jeden poważny rodzicielski błąd potrafi wpłynąć na całą przyszłość człowieka.
Z biegiem lat zauważyłam, że wiele osób nosi w sobie tę samą historię: trudność w zaufaniu, lęk przed bliskością, odsuwanie od siebie ludzi, zanim oni zdążą zrobić to samo. Gdy zaczęłam zgłębiać temat stylów przywiązania, zrozumiałam, że unikający styl przywiązania często rodzi się w dzieciństwie – zanim dziecko nauczy się mówić, a nawet zanim zacznie w pełni rozumieć świat wokół siebie. Unikający styl przywiązania zaczyna się bardzo wcześnie Unikający styl przywiązania nie powstaje znikąd. Dziecko, które próbuje przyciągnąć uwagę rodzica, ale spotyka się z chłodem, dystansem albo niespójnością, stopniowo uczy się jednej rzeczy: emocje nie są mile widziane. Kiedy opiekun nie reaguje na płacz, ignoruje sygnały, unika rozmów o uczuciach lub stosuje nadmierną krytykę, dziecko zaczyna zamykać się w sobie. Przestaje prosić o bliskość, bo intuicyjnie wyczuwa, że nie dostanie jej wtedy, kiedy naprawdę jej potrzebuje. Ten proces jest cichy, powolny i często zupełnie niezauważalny – nawet dla samych rodziców. A jednak zostawia ślad, który potrafi towarzyszyć człowiekowi przez całe życie. Toksyczny błąd rodziców, który niszczy relacje już w dzieciństwie Ten jeden błąd – emocjonalna niedostępność rodzica – sprawia, że dziecko przyjmuje strategię przetrwania polegającą na odłączaniu się od własnych emocji. Można mówić o traumie, o zaniedbaniu, o braku wsparcia – wszystko to w praktyce prowadzi do tego samego: dziecko czuje, że jego wewnętrzny świat nie jest ważny. Gdy rodzic nie zauważa przeżyć dziecka albo reaguje jedynie wtedy, gdy pojawia się zachowanie problemowe, młody człowiek uczy się, że okazywanie emocji nie ma sensu. Uczy się też, że bliskość jest ryzykiem, a inni ludzie nie zapewnią mu bezpieczeństwa. Taki dorosły później wycofuje się z relacji, nie dopuszcza nikogo zbyt blisko, a uczucia trzyma na dystans – często nawet przed samym sobą. W pracy, w przyjaźniach, w związkach… w każdym z tych miejsc osoby z unikającym stylem przywiązania mają wrażenie, że muszą radzić sobie same. Z zewnątrz wyglądają na silne, niezależne i poukładane, ale w środku bardzo często noszą w sobie lęk przed odrzuceniem i przeświadczenie, że nie zasługują na miłość. Dorosłe dzieci emocjonalnie niedostępnych rodziców boją się bliskości Dopiero po wielu rozmowach zrozumiałam, jak głęboko w dorosłe życie wchodzi dziecięce doświadczenie braku emocjonalnej obecności rodzica. Osoby z unikającym stylem przywiązania często pragną stabilnego, czułego związku, ale jednocześnie boją się odsłonić. To paradoks, który bywa dla nich źródłem ogromnej frustracji. W relacjach z partnerem mogą mieć tendencję do wycofywania się, gdy poczują emocjonalne napięcie. Czasem zamykają się w pracy, uciekają w obowiązki, unikają trudnych rozmów. Wszystko po to, żeby nie poczuć znanego już z dzieciństwa lęku – tego, że druga osoba ich nie zrozumie, nie wysłucha albo zwyczajnie nie będzie obecna. Jeśli ktoś w dzieciństwie uczy się, że jego uczucia są nieważne, to później nie wierzy, że może być kochany za to, kim jest. I to właśnie ten jeden błąd – brak emocjonalnej obecności rodzica – potrafi zaważyć na całym dorosłym życiu dziecka. Świadomość to pierwszy krok, żeby przerwać schemat i zacząć budować relacje, które karmią, a nie ranią. Jeśli ktoś wychował się w chłodzie emocjonalnym, to wcale nie znaczy, że musi być emocjonalnie nieobecnym rodzicem. To tylko znak, że potrzebuje więcej czasu, uważności na siebie i odwagi, żeby nauczyć się bliskości od nowa. Zobacz też: 8 żelaznych zasad autorytatywnych rodziców. To oni wychowują najszczęśliwsze dzieci
Millenialsi to pokolenie kanapkowe. „Jako rodzice mamy przegwizdane”
W naszym pokoleniu dorosłość ma zmęczoną twarz. Ale widać też na niej siłę, jakiej nie miało żadne pokolenie przed nami.
Nie bez powodu socjologowie nazwali nas „pokoleniem kanapkowym”. Jesteśmy ściśnięci między dwiema rzeczywistościami – z jednej strony nasze dzieci, które potrzebują codziennego wsparcia emocjonalnego, cierpliwości i obecności (a my zdajemy sobie z tego sprawę), a z drugiej rodzice, którzy coraz częściej wymagają pomocy w zrozumieniu świata, którego tempo dawno ich przerosło. Wychowujemy, tłumaczymy, tłumaczymy się, doradzamy. Wychowujemy dzieci, opiekujemy się rodzicami i spłacamy kredyty Kiedy słyszę, że millenialsi mają łatwiej niż poprzednie pokolenia, chce mi się śmiać. Mamy dzieci, które wymagają od nas bycia „uważnymi rodzicami”, którzy nie krzyczą, nie zawstydzają i uczą empatii. Mamy rodziców, którym trzeba tłumaczyć, jak działa bankowość elektroniczna, jak kupić bilety online i dlaczego wnuki mają ban na słodycze i nie wolno stawiać ich do kąta. Mamy też kredyty, pracę na pełen etat, często zdalną, która sprawia, że dom przestaje być domem – staje się biurem, szkołą i punktem obsługi rodziny. To wszystko dzieje się w jednym czasie, w jednym życiu. Nie da się nacisnąć pauzy. Jesteśmy pokoleniem, które zbyt często słyszy, że ma „za dobrze”, a w rzeczywistości uczy się balansować między troską o innych a próbą zachowania resztek siebie. W jednym momencie jesteśmy rodzicami i dziećmi swoich rodziców Ostatnio trafiłam na TikToka, na którym kobieta w moim wieku mówiła: „Wychowuję dwa pokolenia jednocześnie”. Trafiło mnie to prosto w serce, bo sama czuję, że jestem w tym samym miejscu. To nie jest kwestia braku wdzięczności. Kochamy nasze dzieci, troszczymy się o rodziców. Ale bycie pomiędzy tymi dwiema sferami bywa wyczerpujące. Zwłaszcza wtedy, gdy rodzice wciąż postrzegają nas jak nastolatków, a dzieci oczekują, że będziemy dla nich wzorem nowoczesności, cierpliwości i siły. Czasami myślę, że millenialsi to pierwsze pokolenie, które naprawdę świadomie próbuje przerwać błędne koło – wychować dzieci inaczej niż sami byli wychowywani. Przepraszamy nasze dzieci, nie karzemy, uczymy emocjonalnego bezpieczeństwa. Ale za tę zmianę płacimy wysoką cenę – przeciążenie, frustracja, chroniczne zmęczenie. Bo choć wiemy więcej niż nasi rodzice, to czasem po prostu brakuje nam siły. View oEmbed on the source website Mamy przegwizdane, ale przełamujemy stare schematy Jako pokolenie jesteśmy trochę jak ta metaforyczna kanapka – z dwóch stron przyciśnięci, a w środku próbujemy zachować smak życia. Mamy świadomość, że świat się zmienia szybciej, niż jesteśmy w stanie to ogarnąć. Uczymy się nowych technologii, tłumaczymy je starszym, a jednocześnie staramy się chronić dzieci przed ich skutkami. Często czuję, że stoję w rozkroku między światem analogowym mojego dzieciństwa a cyfrowym życiem moich dzieci. Rodzice pytają, po co im smartfon. Dzieci – czemu nie pozwalam im spędzać więcej czasu przed ekranem. I choć w teorii jestem dorosła, w praktyce nieustannie próbuję godzić te dwa światy. To, co różni nas od poprzednich pokoleń, to świadomość. Mamy odwagę mówić o wypaleniu rodzicielskim, o tym, że jesteśmy zmęczeni, że nie musimy być perfekcyjni. Nie wstydzimy się prosić o pomoc, korzystać z terapii czy rozmawiać o emocjach. Nasi rodzice tego nie mieli. My – uczymy się tego każdego dnia, często na błędach. Pokolenie, które nie chce się poświęcać w ciszy Nie jesteśmy pokoleniem, które godzi się z losem. Tak, bywa trudno. Tak, często mamy poczucie, że to za dużo. Ale jednocześnie mamy w sobie ogromną siłę. Umiemy żartować z własnego zmęczenia, zamieniać frustrację w memy, a w chaosie codzienności znajdować momenty bliskości. Może właśnie w tym tkwi nasza przewaga – że potrafimy mówić o tym, co nas boli. Że chcemy przerwać milczenie, które towarzyszyło naszym rodzicom. I choć mamy przegwizdane, to jednocześnie mamy szansę być pokoleniem, które naprawdę coś zmieni – w relacjach, w wychowaniu, w sposobie, w jaki patrzymy na siebie nawzajem. Zobacz też: Przestałam „inwestować” w dzieci. Coraz więcej rodziców robi to samo