Ten typ rodzica wyprowadza nauczycieli z równowagi. „Przez nich płaczę po nocach”
Jeszcze dekadę, dwie temu zmorą nauczycieli byli tzw. trudni uczniowie, nad którymi trudno było zapanować w klasie. Dziś pedagodzy coraz częściej mówią wprost, że większym problemem są... rodzice.
Napisała do nas nauczycielka historii pracująca w klasach 4-8 szkoły podstawowej. Po przeczytaniu naszego tekstu o toksycznych nauczycielach chciała zwrócić uwagę na drugą stronę medalu. Przyznała, że chociaż zdarzają się toksyczni nauczyciele, którzy już dawno powinni odejść z zawodu, rodzice... również bywają trudni. Przez jeden konkretny typ to ona chce czasem odejść z pracy. Jak twierdzi, coraz więcej pedagogów jest zwyczajnie zmęczonych rodzicami, którzy nie dopuszczają do siebie myśli, że ich dziecko mogło zachować się źle albo nie przygotować do zajęć. Jak to, ich dziecko? Ten aniołek, który nigdy nie przeklina, nigdy nie podnosi głosu, który z uśmiechem pomaga w domu i całe dnie siedzi nad książkami? Nieee, niemożliwe... Przeczytaj mail nauczycielki: „Dziś każde dziecko jest idealne” Mam wrażenie, że w oczach rodziców każde dziecko jest teraz wyjątkowe, najlepsze i praktycznie nieomylne. I jasne, każdy kocha swoje dziecko, to normalne. Sama jestem matką. Problem zaczyna się wtedy, gdy rodzic kompletnie przestaje patrzeć na sytuację obiektywnie. Uczeń przeszkadza na lekcji, rozmawia, rzuca głupimi komentarzami, śmieje się z innych. Wpisuję uwagę. Jeszcze tego samego dnia dostaję wiadomość: „To chyba pomyłka, bo syn w domu tak się nie zachowuje”. No dobrze, ale szkoła to nie dom. Czasami mam ochotę odpisać: „To może warto zapytać, jak zachowuje się poza domem?”. Ale nauczyciel już dziś musi bardzo uważać na każde słowo. „Przecież on cały wieczór się uczył” Oceny to osobny temat. Dziecko dostaje 2 albo 3 z klasówki i natychmiast pojawia się tłumaczenie. Rodzic pisze, że syn cały dzień się uczył, że córka była bardzo przygotowana, że to niesprawiedliwe. Tylko że siedzenie nad książką nie zawsze oznacza, że ktoś naprawdę umie materiał. Ale wielu rodziców w ogóle nie bierze tego pod uwagę. Dla nich zła ocena to automatycznie wina nauczyciela. Na pewno się pomyliłam albo „się uwzięłam”. Mam czasami wrażenie, że część rodziców oczekuje od szkoły samych dobrych ocen, pochwał i głaskania po głowie. A przecież szkoła nie na tym polega. „Coraz więcej nauczycieli ma dość” To dlatego nauczyciele odchodzą z zawodu. To dlatego nikt się nie garnie do tej pracy. Najgorsze jest to, że nauczyciel coraz częściej zostaje z tym wszystkim sam. Rodzic od razu zakłada, że jego dziecko mówi prawdę. Dyrekcja często boi się konfliktów z rodzicami. A nauczyciel ma siedzieć cicho i jeszcze wszystko spokojnie tłumaczyć. Po wielu takich sytuacjach człowiek wraca do domu wykończony psychicznie i naprawdę zaczyna się zastanawiać, czy warto dalej pracować w tym zawodzie. Więc tak, są toksyczni nauczyciele. Ale są też toksyczni rodzice, którzy zatruwają nam pracę każdego dnia. To przez nich w nocy nie mogę spać, tylko płaczę z tej bezsilności. Przez nich budzę się z bólem brzucha. Przez nich już w niedzielę myślę, czy przypadkiem nie wziąć L4. Ale przecież jestem nauczycielką. Nauczyciele nie biorą L4”. Od redakcji Coraz więcej nauczycieli mówi otwarcie, że problemem nie są już tylko uczniowie, ale także postawa części rodziców. Wsparcie dziecka jest ważne, ale jeśli zamienia się w ślepe bronienie go w każdej sytuacji, szkoła przestaje pełnić swoją funkcję. A młodzi ludzie dostają sygnał, że nigdy nie muszą brać odpowiedzialności za własne zachowanie. Jeśli chcesz do nas napisać, czekamy na maile: redakcja@mamotoja.pl Zobacz także: „8-klasista nie wiedział, kim był Mickiewicz”. Nauczyciele boją się o dzisiejszą młodzież
Są już pierwsze przecieki z egzaminu ósmoklasisty z angielskiego. „Najłatwiejszy arkusz w historii”
Egzamin ósmoklasisty z języka angielskiego odbędzie się już dziś, w środę 13 maja. Egzamin startuje o 9:00 i trwa 110 minut. Już od wczoraj w mediach społecznościowych pojawiają się zdjęcia rzekomych zadań i sugestie, że to najłatwiejszy arkusz.
W środę 13 maja 2026 ósmoklasiści kończą trzydniową serię egzaminów testem z języka obcego nowożytnego, którym dla zdecydowanej większości jest angielski. W mediach społecznościowych, szczególnie na platformie X, wracają hasła o rzekomych „przeciekach” i „całym arkuszu do pobrania”, co podgrzewa atmosferę tuż przed wejściem do sal. Przecieki E8 2026 angielski: zdjęcia arkuszy Co roku, gdy zbliża się E8, w internecie pojawiają się podobne obietnice: gotowe arkusze, rzekome rozwiązania i sensacyjne zapowiedzi, że „wyciekło pytanie”. Dla wielu nastolatków to pokusa, bo stres przed ostatnim testem bywa duży, a część osób liczy na szybkie „ułatwienie” sprawy. Na X pojawiają się zdjęcia rzekomych arkuszy, w tym konkretnych pytań, z linkami do Discorda, na których uczniowie mają znaleźć całe testy. Pierwsze zadania były publikowane już w nocy. View oEmbed on the source website Uwaga! CKE podkreśla, że wycieki arkuszy przed rozpoczęciem się egzaminu są niemożliwe, bo testy są dobrze zabezpieczone. Tego typu oferty to najpewniej oszustwa. View oEmbed on the source website Egzamin ósmoklasisty z angielskiego. Co będzie w arkuszu? Egzamin z języka angielskiego sprawdza kilka obszarów umiejętności. Arkusz CKE składa się z części dotyczących: rozumienia ze słuchu, znajomości funkcji językowych, rozumienia tekstów pisanych, znajomości środków językowych, wypowiedzi pisemnej. W arkuszu pojawiają się zadania zamknięte i otwarte. Na końcu zwykle czeka dłuższa forma pisemna, a wśród przykładów wymienia się m.in. e-mail lub wpis na blogu. W tegorocznych zapowiedziach podkreślano też, że uczniowie przygotowują się szczególnie pod część słuchaną i zadanie pisemne, bo właśnie te elementy najczęściej budzą największe emocje. To dobry moment, by upewnić się, że dziecko pamięta o podstawach organizacyjnych: na egzamin można wziąć wyłącznie długopis albo pióro z czarnym tuszem. Resztę zapewnia szkoła, a spokój w sali często zależy od tego, czy poranek przebiegł bez nerwowych zwrotów akcji. E8 2026 angielski. Co musisz wiedzieć? W dniu egzaminu wiele rodzin układa plan dnia wokół szkoły i powrotu dziecka do domu. Najważniejsze informacje, o których musisz pamiętać: egzamin z angielskiego odbywa się w środę 13 maja 2026, startuje o 9:00, trwa 110 minut (arkusz standardowy), arkusze egzaminacyjne mają zostać opublikowane przez CKE około 13:00 tego samego dnia, wyniki egzaminu ósmoklasisty mają zostać ogłoszone 3 lipca. Warto też mieć z tyłu głowy jedną rzecz, która czasem uspokaja napięcie w domu: egzaminu ósmoklasisty nie da się „nie zdać” w klasycznym sensie, bo wystarczy do niego przystąpić. Jednocześnie wynik może mieć znaczenie w rekrutacji do wybranej szkoły, więc emocje są zrozumiałe. Powodzenia! Zobacz także: 3 najczęstsze błędy na egzaminie ósmoklasisty. Za to dostaniesz 0 pkt
Ekspresjonizm w malarstwie: cechy, twórcy i przykłady obrazów
Poznaj cechy, twórców i obrazy ekspresjonizmu w malarstwie. Sprawdź, jak kolor, deformacja i emocje zmieniły sztukę nowoczesną.
Ekspresjonizm zmienił malarstwo w język skrajnych emocji, w którym ważniejsze od wiernego obrazu świata stały się lęk, napięcie, bunt i osobiste doświadczenie artysty. To właśnie dlatego obrazy tego nurtu do dziś poruszają z taką siłą, deformują formę, zaostrzają kontury i operują kolorem tak, by widz nie tylko patrzył, ale przede wszystkim odczuwał. W tym artykule przyglądamy się najważniejszym cechom tego kierunku, jego przełomowym twórcom oraz dziełom, które najlepiej pokazują jego charakter. Zobaczysz też, skąd wzięła się ta estetyka, czym wyróżniały się niemieckie ugrupowania artystyczne i jak ekspresyjne tendencje zaznaczyły się w sztuce polskiej. Czym jest ekspresjonizm w malarstwie i skąd się wywodzi Ekspresjonizm w malarstwie to nurt, w którym najważniejsze staje się nie wierne odtworzenie świata, lecz wyrażenie wewnętrznego stanu artysty. Obraz ma przekazywać napięcie, lęk, ból, zachwyt albo niepokój, a jego prawda wynika bardziej z przeżycia niż z obserwacji. Dlatego rzeczywistość bywa tu celowo przekształcana: postacie są zdeformowane, przestrzeń umowna, a kolor oderwany od naturalnego wyglądu przedmiotów. Kierunek zaczął kształtować się u schyłku XIX wieku, a pełnię wyrazu osiągnął na początku XX wieku. Najsilniej rozwinął się w Niemczech, choć jego korzenie sięgają wcześniejszych doświadczeń malarskich Vincenta van Gogha, Edvarda Muncha, Jamesa Ensora i Paula Gauguina). To właśnie ich twórczość przygotowała grunt pod sztukę, która miała już nie opisywać świata, lecz odsłaniać jego emocjonalni i psychiczny wymiar. Ekspresjonizm wyrósł ze sprzeciwu wobec realizmu, naturalizmu i impresjonizmu). Realizm i naturalizm kojarzono z podporządkowaniem sztuki temu, co zewnętrzne i widzialne. Impresjonizm, mimo że także interesował się subiektywnym wrażeniem, skupiał się przede wszystkim na ulotności chwili, świetle i atmosferze. Ekspresjoniści poszli dalej: uznali, że obraz powinien pokazywać nie to, jak świat wygląda, lecz jak jest odczuwany. Na kształt nurtu wpłynęły także inspiracje filozoficzne i artystyczne. Ważne były nietzscheański indywidualizm, schopenhauerowski pesymizm oraz bergsonowskie zaufanie do intuici. Artyści sięgali również do sztuki prymitywnej, ludowej i średniowiecznej, szukając w niej większej siły wyrazu, prostoty form i duchowej intensywności. Dlaczego ekspresjonizm stał się przełomem w sztuce Najważniejsza zmiana polegała na przesunięciu punktu ciężkości z przedmiotu na podmiot). W ekspresjonizmie to artysta i jego przeżycie stają się centrum obrazu. Subiektywne ujęcie rzeczywistości nie było dodatkiem do przedstawienia, lecz jego podstawą. Dzięki temu malarstwo mogło mówić o stanach psychicznych, lękach i napięciach w sposób bardziej bezpośredni niż wcześniej. To właśnie dlatego ekspresjonizm uznano za przełom. Zakwestionował przekonanie, że dzieło powinno być przede wszystkim poprawnym odbiciem świata. Ekspresjoniści przyjmowali, że prawda obrazu tkwi w intensywności przeżycia, a nie w zgodności z widzialną rzeczywistością. Deformacja formy, kontrast, groteska i umowna przestrzeń nie były błędem ani prowokacją dla samej prowokacji, lecz narzędziem interpretacji. W efekcie obraz przestał być oknem na świat, a stał się zapisem wewnętrznego doświadczenia. To przesunięcie od odwzorowania ku interpretacji otworzyło drogę wielu późniejszym przemianom w sztuce nowoczesnej. Najważniejsze cechy ekspresjonizmu w malarstwie Deformacja formy i zerwanie z iluzją realizmu Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech ekspresjonizmu jest deformacja formy. Postacie i przedmioty bywają wydłużone, wykrzywione, uproszczone albo wręcz celowo odpychające. Nie chodzi o brak umiejętności, lecz o świadome zniekształcenie, które ma wzmocnić przekaz emocjonalny. Równie ważne jest uproszczenie kształtów oraz spłaszczenie przestrzeni. Ekspresjoniści rezygnowali z iluzji trójwymiarowości i klasycznej perspektywy, zastępując ją układem plam, linii i kontrastów. Przestrzeń staje się umowna, czasem ciasna i duszna, czasem nienaturalnie rozciągnięta. Taki zabieg potęguje wrażenie niepokoju i odrywa dzieło od czysto realistycznego opisu. Odejście od klasycznej perspektywy miało też znaczenie ideowe. Skoro świat nie jest przedstawiany obiektywnie, nie musi być porządkowany według dawnych reguł harmonii. W ekspresjonizmie forma zostaje podporządkowana emocji. Kolor, kontur i kompozycja jako nośniki emocji Kolor w obrazach ekspresjonistycznych nie służy wiernemu odtwarzaniu natury. Staje się samodzielnym środkiem wyrazu. Intensywne barwy, gwałtowne kontrasty i dysonansowe zestawienia mają wywołać silny odbiór i zbudować określony nastrój: napięcie, rozpacz, lęk albo wewnętrzne rozedrganie. Charakterystyczne są także wyraźne, często czarne kontury. Podkreślają one kształt, wydobywają graficzny szkielet kompozycji i nadają obrazom surowość. Dzięki temu przedstawienie nabiera ostrości i nie traci siły nawet wtedy, gdy forma zostaje daleko odsunięta od realizmu. Kompozycje bywają dynamiczne i niespokojne. Często pojawiają się linie ukośne, łamane rytmy, spiętrzenia planów i układy budujące napięcie. Ruch nie musi oznaczać dosłownego działania postaci. Może wynikać z samego układu barw, konturów i plam, które prowadzą wzrok widza w sposób gwałtowny i niekomfortowy. Techniki i środki wyrazu w obrazach ekspresjonistycznych Ekspresjonizm chętnie korzysta z gęstych, energicznych pociągnięć pędzla. Farba bywa nakładana grubo, bez wygładzania, dzięki czemu powierzchnia obrazu zachowuje wyrazistą fakturę. Taka materialność malarska wzmacnia wrażenie intensywności i podkreśla gest twórcy. Mocno zaznaczona faktura farby nie jest jedynie efektem technicznym. Współtworzy sens dzieła, bo pozwala odczuć napięcie wpisane w sam proces malowania. W ekspresjonizmie ważne jest nie tylko to, co przedstawiono, ale także to, jak obraz został zbudowany. Do charakterystycznych środków należą także antyestetyzm, groteska, dysonans i absurd. Ekspresjoniści nie bali się brzydoty ani zgrzytu formalnego. Przeciwnie, wykorzystywali je, by mocniej odsłonić pęknięcia nowoczesnego świata i ludzkiej psychiki. Groteskowość czy celowa szorstkość formy miały intensyfikować odbiór, a nie dekorować. Tematy i obrazowanie charakterystyczne dla ekspresjonizmu W centrum obrazów ekspresjonistycznych często pojawiają się lęk, cierpienie, samotność i poczucie wyobcowania. To sztuka, która szczególnie mocno reagowała na kryzys nowoczesności, napięcia społeczne i psychiczne koszty życia w szybko zmieniającym się świecie. Dlatego tak często pokazuje człowieka w stanie granicznym: zagubionego, osaczonego, rozdartego wewnętrznie. Ważne miejsce zajmują także problemy społeczne, psychologiczne i egzystencjalne. Artyści ukazywali biedę, chorobę, napięcia cywilizacyjne, przemoc symboliczną i marginalizację. Bohaterami obrazów bywali ludzie zepchnięci na margines, osoby cierpiące, wyobcowane albo postrzegane jako obce wobec mieszczańskiego porządku. Silnie obecne są motywy apokaliptyczne i poczucie zagrożenia. W twórczości wielu ekspresjonistów odbijają się niepokój epoki, pesymizm, widmo katastrofy i przeczucie rozpadu dawnych wartości. To dlatego obrazy ekspresjonistyczne tak często wywołują wrażenie napięcia, rozpaczy albo duchowego nieładu. Istotne jest także samo oddziaływanie dzieła na widza. Obraz ma poruszać, niepokoić, czasem wręcz uderzać siłą wyrazu. W ekspresjonizmie emocjonalna skuteczność dzieła staje się jedną z jego podstawowych wartości. Najważniejsi twórcy i ugrupowania ekspresjonizmu Prekursorzy i artyści, którzy ukształtowali nurt Vincent van Gogh jest często uznawany za jednego z najważniejszych prekursorów ekspresjonizmu. Jego malarstwo pokazało, że kolor i gest mogą przekazywać napięcie psychiczne silniej niż realistyczny opis. Intensywność barw i nerwowa energia formy stały się ważnym punktem odniesienia dla późniejszych twórców. Edvard Munch wniósł do malarstwa nowoczesnego wyjątkowo silny wymiar psychologiczny. W jego dziełach człowiek doświadcza lęku, osamotnienia i wewnętrznego rozdarcia, a forma obrazu podporządkowana jest temu stanowi. To jedna z kluczowych postaci dla rozwoju ekspresjonistycznego widzenia. James Ensor rozwijał język groteski, maski i deformacji). Jego twórczość pokazuje, jak antyestetyzm i absurd mogą stać się narzędziem krytyki społecznej oraz sposobem ukazywania niepokoju epoki. Paul Gauguin odegrał ważną rolę dzięki uproszczeniu form, syntetycznemu ujęciu obrazu i swobodnemu traktowaniu koloru. Jego sztuka, podobnie jak zainteresowanie kulturami pozaeuropejskimi, współtworzyła grunt, na którym ekspresjonizm mógł się rozwinąć. Niemiecki ekspresjonizm i jego główne środowiska Najważniejszym obszarem rozwoju nurtu były Niemcy. Szczególne znaczenie miały tu dwie grupy: Die Brücke i Der Blaue Reiter, które ukształtowały dwa ważne oblicza niemieckiego ekspresjonizmu. Die Brücke skupiało artystów zainteresowanych ostrą deformacją, mocnym kolorem i bezpośredniością wyrazu. Ernst Ludwig Kirchner tworzył obrazy o nerwowej, dynamicznej kompozycji, w których napięcie nowoczesnego życia staje się niemal fizycznie odczuwalne. Erich Heckel rozwijał podobny język uproszczenia i mocnego konturu, a Emil Nolde korzystał z intensywnych barw i silnych kontrastów, budując obrazy o wyjątkowej emocjonalnej temperaturze. Der Blaue Reiter reprezentował nieco inne akcenty. Wassily Kandinsky, Franz Marc i Aleksiej Jawlensky silniej wiązali ekspresję z duchowością, symbolem oraz autonomią koloru i formy. W ich twórczości widać, że ekspresjonizm nie musiał ograniczać się do brutalnej deformacji; mógł także prowadzić ku coraz większemu uproszczeniu i abstrakcji. Inni ważni przedstawiciele malarstwa ekspresjonistycznego Egon Schiele należy do tych twórców, którzy najmocniej związali ekspresjonizm z analizą ludzkiej cielesności i psychiki. Jego postaci są napięte, kruche, często celowo niewygodne w odbiorze. Deformacja nie służy tu efektowi formalnemu, ale odsłonięciu niepokoju, samotności i wewnętrznego rozdarcia. Oskar Kokoschka rozwijał malarstwo intensywne emocjonalnie, skoncentrowane na psychologii człowieka i gwałtowności przeżyć. Jego twórczość, podobnie jak dzieła Schielego, pokazuje, jak silnie ekspresjonizm wpłynął na rozwój sztuki nowoczesnej. Dzięki takim artystom obraz stał się miejscem analizy psychiki, a nie tylko przedstawienia świata zewnętrznego. Najsłynniejsze obrazy ekspresjonistyczne i ekspresjonizm w Polsce Obrazy, które najlepiej pokazują charakter nurtu Najbardziej rozpoznawalnym przykładem ekspresjonizmu pozostaje „Krzyk” Edvarda Muncha. To dzieło niemal modelowo pokazuje, na czym polega subiektywne ujęcie rzeczywistości: pejzaż i postać nie są tu realistyczne, lecz podporządkowane doświadczeniu lęku. Falujące linie, napięta kompozycja i intensywność barwy sprawiają, że obraz działa jak wizualny zapis wewnętrznego wstrząsu. Wybrane prace Egona Schielego dobrze pokazują, jak ekspresjonizm używa deformacji do ukazywania psychiki. Skręcone ciała, ostre linie i niepokojąca oszczędność tła sprawiają, że uwaga skupia się na napięciu postaci. To obrazy, w których człowiek wydaje się kruchy, wystawiony na cierpienie i samotność. W obrazach Emila Noldego szczególną rolę odgrywa kolor. Jaskrawe, kontrastowe zestawienia budują emocjonalną temperaturę przedstawienia, a mocny kontur wzmacnia siłę odbioru. Dzieła Ericha Heckela z kolei dobrze ilustrują uproszczenie form, dynamiczny rytm kompozycji i odejście od klasycznego porządku przestrzeni. Co wyróżnia te dzieła na tle innych kierunków Najmocniej odróżnia je emocjonalna intensywność. Obraz nie ma uspokajać ani tylko estetycznie porządkować wrażeń. Ma działać bezpośrednio, często gwałtownie, i uruchamiać silną reakcję widza. Wyróżnia je także radykalna swoboda koloru i kompozycji. Barwy nie naśladują natury, lecz budują sens, a układ obrazu nie musi respektować klasycznych zasad harmonii. Dzięki temu dzieło staje się bardziej przeżyciem niż opisem. Kluczowa jest również deformacja służąca znaczeniu. W ekspresjonizmie zniekształcenie nie pełni funkcji dekoracyjnej. Ma odsłaniać stan psychiczny, komentować rzeczywistość albo wzmacniać napięcie przedstawienia. Ekspresjonizm w sztuce polskiej Ekspresjonizm w sztuce polskiej pojawił się około 1917 roku i początkowo pozostawał pod wyraźnym wpływem środowisk niemieckich. Nie był jednak prostym naśladownictwem. Dość szybko połączono go z własnymi poszukiwaniami formalnymi i rodzącą się awangardą. Najważniejszym polskim środowiskiem związanym z tym nurtem byli Formiści. W ich twórczości widoczne były deformacja, geometryzacja, kontrast oraz rytmika kompozycji. To właśnie oni przesuwali akcent z wiernego przedstawienia na konstrukcję obrazu i jego ekspresyjną siłę. Do najważniejszych artystów związanych z tym obszarem należą Stanisław Ignacy Witkiewicz, Leon Chwistek i Wojciech Weiss. Ich prace pokazywały, że ekspresjonizm w sztuce polskiej może łączyć silne napięcie emocjonalne z nowoczesnym porządkowaniem formy. Z tego połączenia wyrastała oryginalna odmiana polskiej nowoczesności. Dziedzictwo ekspresjonizmu Znaczenie ekspresjonizmu wykracza daleko poza ramy samego nurtu. Jego odkrycia formalne i emocjonalne wpłynęły na rozwój abstrakcjonizmu, a zainteresowanie psychiką, deformacją i nieoczywistym obrazowaniem stało się ważne także dla surrealizmu. Dla awangardy XX wieku ekspresjonizm okazał się jednym z kluczowych punktów odniesienia. Pokazał, że sztuka nie musi podporządkowywać się zasadzie podobieństwa do świata i że intensywność przeżycia może być równie ważna jak temat. Ekspresyjny język pozostał trwałą częścią sztuki nowoczesnej. Do dziś powracają w nim te same środki: mocny kolor, naruszona forma, umowna przestrzeń i przekonanie, że obraz może mówić najpełniej wtedy, gdy nie odtwarza rzeczywistości, lecz ją przeżywa. Ekspresjonizm w malarstwie zmienił sposób myślenia o obrazie. Zamiast wiernej kopii świata zaproponował sztukę, która mówi językiem emocji, deformacji i napięcia, a prawdy szuka w indywidualnym doświadczeniu. Dlatego obrazy ekspresjonistyczne wciąż robią tak silne wrażenie. Pokazują, że malarstwo może jednocześnie interpretować rzeczywistość, odsłaniać psychikę i poruszać widza z siłą, której nie daje spokojne, realistyczne przedstawienie. Bibliografia: Ekspresjonizm w malarstwie - cechy, przedstawiciele, obrazy Ekspresjonizm w sztuce. Najważniejsze cechy i wybitni przedstawiciele
Ekspresjonizm w literaturze: cechy, twórcy i przykłady
Poznaj cechy, genezę i przykłady ekspresjonizmu w literaturze, od Młodej Polski po Schulza i Witkacego. Sprawdź, jak rozpoznać nurt.
Ekspresjonizm wyrósł z niepokoju epoki i od początku mówił językiem gwałtownych emocji, duchowego rozdarcia oraz buntu wobec świata pozbawionego wartości. Zamiast wiernie odtwarzać rzeczywistość, twórcy deformowali ją, wyostrzali kontrasty i podporządkowywali formę temu, co najintensywniejsze: przeżyciu, wizji, wewnętrznemu „krzykowi” człowieka. To właśnie dlatego nurt ten tak mocno odcisnął się na literaturze XX wieku, także w Polsce. Widać to zarówno w jego najważniejszych cechach, jak i w historycznym tle oraz związkach z Młodą Polską. Warto też przyjrzeć się autorom i utworom, dzięki którym najłatwiej rozpoznać jego styl w poezji, dramacie i prozie. Geneza i miejsce ekspresjonizmu w historii literatury Ekspresjonizm w literaturze narodził się około 1910 roku w Niemczech i właśnie niemiecki obszar językowy stał się jego najważniejszym centrum. Stamtąd promieniował na inne literatury europejskie, choć nigdzie indziej nie osiągnął równie wyrazistej postaci programowej. Sam termin wywodzi się od łacińskiego expressio i wskazuje na to, co dla nurtu najistotniejsze: nie odtwarzanie świata, lecz intensywne ujawnianie przeżyć, napięć i stanów wewnętrznych. Rozwój ekspresjonizmu przypadł na pierwszą ćwierć XX wieku, czyli czas gwałtownego przyspieszenia cywilizacyjnego, kryzysu wartości oraz narastających konfliktów społecznych i politycznych. Szczególnie mocno naznaczyło go doświadczenie I wojny światowej. Wojna i rzeczywistość powojenna wzmocniły katastroficzne nastroje, poczucie duchowej pustki i przeczucie rozpadu dotychczasowego ładu. Dlatego ekspresjonizm nie jest wyłącznie estetyką deformacji i subiektywizmu, ale także zapisem epoki przełomu, w której literatura próbowała oddać szok historyczny, lęk oraz potrzebę duchowego odrodzenia. Twórcy tego nurtu sprzeciwiali się materializmowi, mechanizacji życia i jałowości nowoczesnej cywilizacji. Uważali, że prawda o człowieku nie kryje się w powierzchni zjawisk, lecz w rozdarciu, cierpieniu, buncie i tęsknotę za sensem. Najważniejsze fazy rozwoju nurtu Wczesna faza ekspresjonizmu miała przede wszystkim charakter metafizyczno-etyczny. Dominowały w niej pytania o dobro i zło, o duchowy kryzys człowieka oraz o możliwość dotarcia do absolutu. Literaturę traktowano jako narzędzie odsłaniania rzeczywistości duchowej, a nie opisu codzienności. Faza wojenna przyniosła silniejsze zaangażowanie społeczne i polityczne. W centrum znalazły się doświadczenie katastrofy, bunt wobec przemocy, krytyka mieszczańskiego porządku i potrzeba radykalnej przemiany świata. Ton wielu utworów stawał się ostrzejszy, bardziej zbiorowy, a niekiedy rewolucyjny. W fazie schyłkowej ekspresjonizm zaczął zbliżać się do rozwiązań, które później mocniej rozwinął surrealizm. Nadal obecne były deformacja rzeczywistości i wizjonerskość, ale rosło znaczenie oniryzmu, fantasmagorycznych obrazów oraz luźniejszych, mniej jednolitych konstrukcji. Czym wyróżnia się ekspresjonizm w literaturze Najważniejszą cechą tego nurtu jest prymat przeżycia wewnętrznego nad wiernym odtwarzaniem rzeczywistości. Dla ekspresjonistów literatura nie miała naśladować świata, lecz wyrażać człowieka. Subiektywizm nie był więc dodatkiem, ale zasadą organizującą cały utwór. Obraz świata zostaje podporządkowany emocji, wizji i napięciu duchowemu. Ekspresjonizm odrzucał realizm i naturalizm jako zbyt mocno przywiązane do zewnętrznego porządku zjawisk. Zamiast logicznego ciągu zdarzeń wybierał skrót, kontrast, gwałtowne spiętrzenie obrazów i symboliczną kondensację sensów. Zamiast psychologii opartej na prawdopodobieństwie proponował wstrząs, przerysowanie i ekspresję graniczną. Dlatego tak ważna staje się deformacja świata przedstawionego. Nie chodzi tu o formalną grę dla efektu, ale o odsłonięcie prawdy głębszej niż realistyczny opis: lęku epoki, chaosu historii, duchowego pęknięcia człowieka i jego niezgody na zastany porządek. Najważniejsze cechy poetyki ekspresjonistycznej Poetykę ekspresjonistyczną często określa się mianem „krzyku duszy”. To trafne ujęcie, bo wyrażanie emocji osiąga tu skrajne natężenie. Wypowiedź bywa gwałtowna, pełna napięcia, zrywa z umiarkowaniem i klasycznym ideałem harmonii. W języku ogromną rolę odgrywają silne kontrasty, hiperbola, wykrzyknienia i rytmizacja. Zestawia się to, co wzniosłe, z tym, co trywialne, patos z brutalnością, duchowość z rozpadem, piękno z brzydotą. Taki układ środków ma nie tyle opowiadać, ile uderzać w odbiorcę intensywnością. Równie charakterystyczne są groteska, chaos kompozycji i rozluźnienie tradycyjnej formy. Utwór może sprawiać wrażenie rozbitego, nierównego, gwałtownie przyspieszonego albo pełnego nagłych przeskoków. Taka konstrukcja odpowiada doświadczeniu kryzysu i rozchwiania świata. Ekspresjoniści chętnie przekraczali granice gatunków. Synkretyzm gatunkowy oraz swoboda językowa pozwalały łączyć liryczność, dramatyczność i epicką narrację w jednej wypowiedzi. Język mógł być jednocześnie podniosły i potoczny, pełen neologizmów, skrótów, spięć i mocnych zestawień. W wielu utworach pojawiają się motywy biblijne, mitologiczne i archetypiczne. Służą one nie dekoracji, lecz nadaniu indywidualnemu przeżyciu wymiaru ogólnego. Kryzys jednostki zostaje wpisany w większy porządek kultury, historii i duchowego doświadczenia człowieka. Bohater i wizja człowieka w ekspresjonizmie Człowiek w literaturze ekspresjonistycznej jest istotą rozdwojoną między światem materialnym a duchowym. Żyje w napięciu, doświadcza pęknięcia i nie potrafi odnaleźć stabilnej równowagi. Z jednej strony podlega brutalności historii i nowoczesnej cywilizacji, z drugiej odczuwa głód sensu, wartości i wewnętrznego ładu. Z tego rozdwojenia biorą się samotność, bunt i silne poczucie wyobcowania. Bohater ekspresjonistyczny nie jest człowiekiem pogodzonej codzienności. Częściej przypomina kogoś postawionego wobec granicznego doświadczenia, zmuszonego do walki z chaosem świata albo z własnym kryzysem duchowym. Nierzadko ma rysy romantycznego herosa: jest samotny, wrażliwy, zbuntowany i skłonny do przekraczania zwykłych granic doświadczenia. Nie oznacza to jednak prostego powrotu do romantyzmu, lecz przekształcenie dawnego wzoru w realiach XX wieku, już po utracie dawnej pewności i po doświadczeniu historycznego rozpadu. Taki bohater walczy o wartości moralne i nowy ład duchowy, a nawet jeśli przegrywa, jego bunt ujawnia podstawowy rys ekspresjonizmu: niezgodę na świat pozbawiony sensu. Ekspresjonizm w literaturze polskiej i jego związek z Młodą Polską Ekspresjonizm w literaturze polskiej rozwijał się nierównomiernie. Tendencje ekspresjonistyczne pojawiły się jeszcze przed programowym ujęciem nurtu, dlatego nie zawsze da się mówić o czystym, odrębnym programie. Częściej widać przenikanie się różnych poetyk i światopoglądów. Szczególnie ważny pozostaje związek ekspresjonizmu z Młodą Polską. W literaturze młodopolskiej pojawiały się już wcześniej silna wizjonerskość, metafizyczny niepokój, rozdarcie duchowe i skłonność do gwałtownego obrazowania. Polski ekspresjonizm wyrastał więc częściowo z modernistycznego podłoża, ale zarazem wyraźnie od niego odchodził: był ostrzejszy, bardziej katastroficzny i silniej związany z doświadczeniem historycznego przełomu. Pełniejszy rozkwit nurtu nastąpił po I wojnie światowej, zwłaszcza w dwudziestoleciu międzywojennym. Wtedy ekspresjonistyczna wrażliwość połączyła się z awangardowymi poszukiwaniami oraz ostrą diagnozą kryzysu nowoczesności. Rola „Zdroju” i polskiego środowiska ekspresjonistów Szczególne znaczenie dla polskiej odmiany nurtu miał poznański ośrodek skupiony wokół pisma „Zdrój”, wydawanego od 1917 roku. To właśnie tam formułowano programowe wypowiedzi, które porządkowały i wzmacniały obecność ekspresjonizmu w polskim życiu literackim. „Zdrój” stał się miejscem spotkania twórców zainteresowanych sztuką nowoczesną, duchowością, eksperymentem i przełamywaniem dotychczasowych form. Polski ekspresjonizm związany z tym środowiskiem miał charakter awangardowy i nowatorski, ale nie był prostą kopią rozwiązań niemieckich. Łączył własne doświadczenia historyczne z impulsami płynącymi z europejskiej nowoczesności. Najważniejsi twórcy ekspresjonizmu w Polsce Stanisław Przybyszewski należy do najważniejszych postaci w tle polskiego ekspresjonizmu. Był twórcą wcześniejszym od programowego ukształtowania nurtu, ale jego myśl estetyczna i zainteresowanie duchową głębią człowieka wyraźnie przygotowywały grunt pod ekspresjonistyczne rozwiązania. Jan Kasprowicz jest jednym z najczęściej przywoływanych autorów, gdy mowa o ekspresjonizmie w Polsce. Szczególnie wyraźnie widać to w „Hymnach”, gdzie gwałtowność tonu, wizjonerskie obrazy, kontrasty i metafizyczne napięcie tworzą modelowy przykład ekspresjonistycznej intensywności. W twórczości Tadeusza Micińskiego również ujawniają się silne tendencje ekspresjonistyczne. Jego poezja i dramaty budują świat mroczny, symboliczny, przesycony konfliktem dobra i zła, rozdarciem człowieka oraz katastroficznym napięciem. Stanisław Ignacy Witkiewicz nie bywa ujmowany wyłącznie w obrębie ekspresjonizmu, ale jego dramaty bardzo mocno korzystają z deformacji, groteski, przerysowania i katastroficznej wizji rzeczywistości. Dzięki temu pozostaje ważny dla rozmowy o tym, jak ekspresjonizm w literaturze polskiej łączył się z awangardą. Bruno Schulz również nie mieści się w prostym, jednonurtowym przypisaniu, jednak jego proza bywa omawiana blisko ekspresjonistycznej deformacji, intensywnego obrazowania i odrealnionej wizji świata. Szczególnie ważna okazuje się u niego zdolność przetwarzania rzeczywistości w gęstą, niepokojącą materię wyobraźni. Julian Przyboś kojarzony jest przede wszystkim z awangardą, ale w niektórych ujęciach wskazuje się także na pewne powinowactwa z ekspresjonistyczną energią obrazu i napięciem języka. Trafniej mówić tu jednak o punktach stycznych niż o pełnym zaklasyfikowaniu do nurtu. Najważniejsi twórcy europejscy i reprezentatywne utwory Twórcy ekspresjonizmu poza Polską Wśród europejskich twórców ekspresjonizmu szczególne miejsce zajmuje Georg Trakl, którego poezja buduje mroczne, rozpadłe, niemal apokaliptyczne wizje świata. U Georga Heyma jeszcze wyraźniej pojawiają się obrazy katastrofy, miasta zagrożonego zagładą i człowieka osaczonego przez nowoczesność. Else Lasker-Schüler wniosła do nurtu intensywną, silnie subiektywną lirykę, łączącą emocjonalność z wizjonerskim językiem. Franz Werfel reprezentuje z kolei ważny dla ekspresjonizmu nurt etyczny i duchowy, obecny zarówno w poezji, jak i w prozie. W prozie ważnym nazwiskiem pozostaje Alfred Döblin, którego utwory pokazują, jak ekspresjonizm przekształca narrację przez deformację, rytm i gwałtowne spiętrzenie obrazów. Franz Kafka nie jest „czystym” ekspresjonistą, ale jego twórczość bywa omawiana blisko ekspresjonistycznej deformacji, niepokoju i odrealnionej logiki świata. To właśnie u Kafki dobrze widać, jak rzeczywistość może zostać przesunięta w stronę koszmaru, nie tracąc jednocześnie egzystencjalnej prawdy. Jak ekspresjonizm ujawniał się w różnych rodzajach literackich W poezji ekspresjonizm najpełniej ujawniał się przez wizję, napięcie i emocjonalny wybuch. Wiersz nie miał uspokajać ani harmonizować, lecz poruszać gwałtownością obrazów, rytmu i tonu. W dramacie ważne były deformacja, groteska i konflikt ideowy. Postaci często stawały się nośnikami skrajnych postaw, a sceniczna rzeczywistość ulegała przerysowaniu, by mocniej wyrazić kryzys epoki. W prozie ekspresjonizm budował fantastyczne lub odrealnione obrazy rzeczywistości. Narracja mogła się rozpadać, logiczny porządek bywał naruszany, a świat przedstawiony zyskiwał charakter niepokojącej projekcji wnętrza. Przykłady ekspresjonizmu w literaturze i sposoby jego rozpoznawania Przykłady z literatury polskiej Do najważniejszych przykładów należą „Hymny” Jana Kasprowicza. To właśnie tam widać niemal wszystkie podstawowe cechy ekspresjonizmu: gwałtowne kontrasty, podniesiony ton, wizjonerskość, katastroficzne obrazy i dramatyczne zmaganie człowieka z absolutem. Twórczość Tadeusza Micińskiego stanowi kolejny istotny obszar. Jego poezja i dramaty operują silnym napięciem metafizycznym, mrokiem, symboliczną gęstością i poczuciu duchowego rozbicia. W dramacie ważnym punktem odniesienia są „Szewcy” Stanisława Ignacego Witkiewicza. Groteska, przerysowanie, brutalne kontrasty i katastroficzna diagnoza nowoczesności pokazują, jak ekspresjonistyczna deformacja może współistnieć z awangardowym eksperymentem. W prozie Brunona Schulza ekspresjonistyczne powinowactwa ujawniają się w sposobie budowania świata odrealnionego, intensywnie przetworzonego przez wyobraźnię. Zwyczajna rzeczywistość zostaje u niego wyniesiona do rangi wizji, a jednocześnie podszyta niepokojem i rozpadem form. Po czym rozpoznać utwór ekspresjonistyczny Jeśli pojawia się pytanie, jak rozpoznać ekspresjonizm w literaturze, najważniejsza jest dominacja emocji nad fabułą i opisem. W takim utworze wydarzenia często schodzą na dalszy plan, bo ważniejsze staje się napięcie wewnętrzne, wizja i sposób mówienia. Drugim wyraźnym sygnałem jest zdeformowany, kontrastowy obraz świata. Rzeczywistość nie przypomina neutralnego tła, lecz jest przejaskrawiona, gwałtowna, niekiedy groteskowa, podporządkowana przeżyciu bohatera albo podmiotu mówiącego. Bardzo ważny pozostaje język: pełen patosu, wykrzyknień, rytmicznych spiętrzeń albo przeciwnie, potocznej ostrości i brutalności. Forma może być rozbita, dynamiczna, nielinearna. To właśnie ekspresja, a nie równowaga, organizuje tekst. Jednym z najmocniejszych znaków nurtu jest obecność wizji katastrofy, kryzysu i duchowego niepokoju. Ekspresjonizm wyrastał z doświadczenia epoki wstrząśniętej wojną i rozpadem dawnych pewników. Dlatego w tle wielu utworów pojawiają się przeczucie zagłady, kryzys wartości, lęk przed nowoczesnością i pragnienie odnowy duchowej. Ekspresjonizm a impresjonizm Ekspresjonizm i impresjonizm bywają ze sobą mylone, bo oba nurty odchodzą od prostego realizmu. Różnica jest jednak zasadnicza. Ekspresjonizm eksponuje przeżycie, deformację i gwałtowność. Świat zostaje podporządkowany wewnętrznemu napięciu podmiotu i często przybiera postać wizji skrajnej, dramatycznej, niepokojącej. Impresjonizm skupia się raczej na ulotnym wrażeniu, nastroju i chwilowym doznaniu. Nie deformuje świata tak ostro, lecz próbuje uchwycić subtelność chwili, barwy, światła i atmosfery. Najkrócej mówiąc: impresjonizm rejestruje wrażenia, a ekspresjonizm projektuje wnętrze na świat. W pierwszym przypadku dominuje delikatność odbioru, v drugim gwałtowna potrzeba wyrazu. Ekspresjonizm w literaturze pozostaje jednym z tych nurtów, które najdobitniej pokazują, jak sztuka reaguje na historyczny wstrząs. Łączy subiektywizm, deformację i wizjonerskość z próbą zapisania kryzysu epoki naznaczonej wojną, rozpadem wartości i lękiem o przyszłość. Najpełniej odsłania się wtedy, gdy patrzy się na niego nie tylko jako na styl, lecz jako na dramatyczny język nowoczesności. Właśnie w napięciu między „krzykiem duszy” a doświadczeniem historii tkwi jego siła. Bibliografia: Ekspresjonizm w literaturze - definicja, przykłady Ekspresjonizm w literaturze. Co charakteryzuje ten kierunek literacki?
Ekspresjonizm: definicja, cechy, przykłady i przedstawiciele
Poznaj cechy ekspresjonizmu, jego genezę i twórców. Zobacz, jak emocje, deformacja i kontrast zmieniły malarstwo, teatr i film.
Ekspresjonizm należy do tych nurtów, których trudno pomylić z jakimkolwiek innym. Zamiast wiernego odtwarzania świata stawia na napięcie, emocję i subiektywne przeżycie, dlatego tak często posługuje się deformacją, ostrym kontrastem i intensywnym kolorem. W tej sztuce liczy się nie spokój, lecz siła wyrazu, czasem niepokojąca, brutalna, a nawet groteskowa. To właśnie dlatego kierunek ten tak mocno zaznaczył swoją obecność nie tylko w malarstwie, ale też w literaturze, teatrze, filmie i muzyce. Przyjrzyjmy się jego najważniejszym cechom, historycznemu tłu, filozoficznym inspiracjom oraz artystom i dziełom, które najlepiej pokazują jego wyrazisty charakter. Czym jest ekspresjonizm Ekspresjonizm to kierunek artystyczny, którego nazwa wywodzi się od łacińskiego expressio, czyli „wyrażenie” lub „wyraz”. Sam termin podkreśla najważniejszą ideę nurtu: sztuka nie ma przede wszystkim odtwarzać świata takim, jaki widać na pierwszy rzut oka, lecz ujawniać to, co dzieje się we wnętrzu człowieka. Wielki słownik języka polskiego PAN ujmuje ekspresjonizm jako kierunek, według którego twórczość ma być wyrazem intensywnych przeżyć i uczuć artysty, a nie wiernym odwzorowaniem rzeczywistości. Dlatego ekspresjonizm odrzuca chłodny obiektywizm i realistyczną dokładność. W centrum stawia subiektywne wyrażanie emocji: lęku, napięcia, samotności, buntu czy duchowego niepokoju. Artysta nie pokazuje świata „takim, jaki jest”, lecz takim, jak go przeżywa. Stąd biorą się deformacje, przerysowanie, gwałtowne kontrasty i intensywne kolory. Ten sposób myślenia o twórczości stał się jednym z ważnych zjawisk kultury europejskiej i amerykańskiej pierwszej połowy XX wieku. Ekspresjonizm nie ograniczał się do malarstwa. Objął również literaturę, teatr, film, muzykę i architekturę, stając się szerokim ruchem artystycznym, a nie tylko jednym stylem plastycznym. Na czym polega ekspresjonistyczne ujęcie świata W ekspresjonizmie często mówi się o „krzyku duszy”. To trafne określenie, bo dzieło ekspresjonistyczne ma być zapisem wewnętrznego wstrząsu, niepokoju albo gwałtownego napięcia psychicznego. Nie chodzi o spokojny opis rzeczywistości, ale o próbę nadania formy temu, co trudne do wypowiedzenia zwykłym językiem. Najważniejszy jest prymat emocji i doświadczenia wewnętrznego artysty. Świat zewnętrzny zostaje podporządkowany przeżyciu: linia może stać się nerwowa, kolor nienaturalnie ostry, postać celowo zniekształcona. Taka deformacja formy nie jest błędem ani ozdobą, lecz podstawowym środkiem wyrazu. Równie istotne jest silne oddziaływanie na odbiorcę. Dzieło ma poruszać, niepokoić, a czasem nawet szokować. Właśnie dlatego ekspresjoniści tak chętnie sięgali po wyolbrzymienie, kontrast, groteskę i antyestetyzm. Sztuka miała nie uspokajać, lecz zmuszać do emocjonalnej reakcji. Geneza i kontekst historyczny ekspresjonizmu Korzenie ekspresjonizmu sięgają końca XIX wieku, kiedy w sztuce coraz wyraźniej narastał sprzeciw wobec realistycznego odtwarzania świata. Artyści zaczęli szukać języka, który lepiej oddawałby rozedrganie nowoczesności, kryzys wartości i doświadczenie wewnętrznego pęknięcia człowieka. Najpełniej nurt rozwinął się w pierwszych dekadach XX wieku. To właśnie wtedy ekspresjonizm zyskał wyraziste programy artystyczne, własne środowiska twórcze i rozpoznawalne środki wyrazu. Szczególne znaczenie miały Niemcy, uznawane za najważniejsze centrum rozwoju kierunku. Niemieckie środowisko artystyczne nadało ekspresjonizmowi wyraźną tożsamość. To tam najsilniej rozwinęły się jego główne idee: odrzucenie naturalizmu, bunt wobec mieszczańskiej kultury, nacisk na emocjonalną prawdę i przekonanie, że sztuka powinna mówić o kryzysie człowieka nowoczesnego. Prekursorzy i środowiska, które ukształtowały nurt Za prekursorzy ekspresjonizmu najczęściej uznaje się Vincenta van Gogha, Edvarda Muncha, Jamesa Ensora i Paula Gauguina. Każdy z nich na swój sposób odchodził od spokojnego realizmu i otwierał drogę ku sztuce bardziej gwałtownej, subiektywnej i emocjonalnej. To właśnie w ich twórczości widać początki ekspresyjnego przerysowania, symbolicznego napięcia i odważnego użycia koloru. Ogromną rolę odegrały też grupy Die Brücke i Der Blaue Reiter. To one współtworzyły kanon ekspresjonizmu w Niemczech, rozwijając język oparty na deformacji, uproszczeniu form, ostrych kontrastach i intensywnej ekspresji. W ich działalności widać zarówno bunt przeciw akademickim regułom, jak i potrzebę stworzenia sztuki bardziej bezpośredniej i poruszającej. Sam termin „ekspresjonizm” pojawił się wcześnie. Jak przyjmuje się w historii sztuki, po raz pierwszy użył go w 1901 roku francuski malarz Julien-Auguste Hervé, nazywając tak cykl swoich obrazów pokazanych w Salonie Niezależnych. Później określenie zaczęło funkcjonować szerzej i objęło różne zjawiska awangardowe, zanim utrwaliło się jako nazwa konkretnego nurtu. Jakie zjawiska wpłynęły na rozwój ekspresjonizmu Jednym z najważniejszych źródeł ekspresjonizmu był kryzys wartości, który narastał wraz z gwałtownymi przemianami społecznymi i cywilizacyjnymi przełomu wieków. Nowoczesność przynosła przyspieszenie, anonimowość, napięcie i poczucie utraty dawnego porządku. W sztuce coraz mocniej wybrzmiewało przekonanie, że harmonijny obraz świata przestał być wiarygodny. Na rozwój nurtu silnie wpłynęło także doświadczenie wojny i zbiorowej traumy. Ekspresjonizm szczególnie mocno reagował na lęk, przemoc, rozpad więzi i poczucie zagrożenia. Dlatego w wielu dziełach pojawiają się wizje apokaliptyczne, obrazy rozbicia psychicznego oraz motywy katastrofy duchowej. Równie ważny był sprzeciw wobec mieszczańskich konwencji, naturalizmu i impresjonizmu. Ekspresjoniści nie chcieli ani gładkiego realizmu, ani subtelnego zapisu chwilowego wrażenia. Szukali języka ostrzejszego, bardziej bezpośredniego, zdolnego wyrazić to, co mroczne, niewygodne i wewnętrznie gwałtowne. Najważniejsze cechy ekspresjonizmu Najważniejsze cechy ekspresjonizmu najlepiej widać w sposobie budowania obrazu świata. Podstawowym środkiem wyrazu staje się deformacja formy. Kształty są celowo zniekształcane, proporcje zaburzone, perspektywa naruszona. Nie jest to formalna gra, lecz sposób pokazania napięcia psychicznego i emocjonalnej prawdy. Drugą wyraźną cechą są intensywne kolory, ostre kontrasty i dynamiczna kompozycja. Barwa przestaje służyć wiernemu odtworzeniu rzeczywistości, a zaczyna wzmacniać nastrój i wywoływać silne emocje. Czerń konturu, jaskrawość plam, ukośne linie i gwałtowne rytmy budują wrażenie niepokoju oraz ruchu. Ekspresjonizm zrywa też z realizmem na rzecz subiektywizmu i emocjonalnej przesady. To sztuka świadomie przerysowana, czasem brutalna, nierzadko celowo nieładna. Jej zadaniem nie jest estetyczne uspokojenie, lecz odsłonięcie tego, co wewnętrznie bolesne, gwałtowne lub niewygodne. Motywy i środki wyrazu typowe dla ekspresjonizmu Do środków szczególnie typowych dla tego nurtu należą groteska, absurd, wyolbrzymienie i antyestetyzm. Ekspresjoniści chętnie łamali zasady klasycznego piękna, bo uznawali, że uporządkowana forma nie oddaje prawdy o nowoczesnym doświadczeniu człowieka. Brzydota mogła stać się pełnoprawnym elementem artystycznego przekazu. Cechy ekspresjonizmu obejmują także grube kontury, lapidarną formę, gwałtowność gestu i rytmu. W malarstwie daje to efekt nerwowej, szorstkiej powierzchni i wyrazistego rysunku. W literaturze odpowiadają temu hiperbola, wykrzyknienia, ostre kontrasty i celowo rozluźniona kompozycja. Wspólny pozostaje cel: maksymalna siła wyrazu. Dlatego ekspresjonizm tak często wykorzystuje środki skrajne, uproszczone albo dysonansowe. Forma nie ma być neutralna, lecz działać natychmiast i mocno. Tematy obecne w dziełach ekspresjonistycznych W dziełach ekspresjonistycznych bardzo często powracają samotność, lęk, kryzys moralny i niepokój nowoczesności. To sztuka, która nie ufa pozorom ładu i harmonii. Zamiast tego pokazuje człowieka rozdartego, przestraszonego, często zagubionego w świecie gwałtownych przemian. Ważne miejsce zajmuje również los zwykłego człowieka oraz problemy społeczne. Ekspresjonizm nie odwraca się od rzeczywistości, ale przedstawia ją w sposób skrajnie subiektywny. Interesują go marginalizacja, bieda, duchowe osamotnienie, napięcia klasowe i rozpad więzi. Często pojawia się też konflikt duchowości z materią oraz wizje apokaliptyczne. To jeden z powodów, dla których ekspresjonizm bywa kojarzony z tematami ciemnymi, dramatycznymi i pesymistycznymi. W jego centrum znajduje się człowiek doświadczający granicy: emocjonalnej, moralnej albo egzystencjalnej. Ekspresjonizm w różnych dziedzinach sztuki Ekspresjonizm był obecny w malarstwie, literaturze, teatrze, filmie, muzyce i architekturze. Choć każda z tych dziedzin posługiwała się innymi środkami, łączyła je wspólna zasada: jak najmocniej wyrazić przeżycie wewnętrzne i jak najsilniej oddziałać na odbiorcę. Właśnie dlatego nie jest to tylko styl wizualny, lecz szeroki ruch, który zmienił sposób myślenia o twórczości. Emocja, napięcie, deformacja i kontrast mogły przyjmować różne formy, ale zawsze miały prowadzić do maksymalnej ekspresji. Ekspresjonizm w malarstwie W malarstwie ekspresjonistycznym najważniejsze stają się kolor, deformacja i napięcie kompozycyjne. Intensywne kolory nie opisują już świata, lecz budują stan psychiczny. Linia bywa ostra, forma uproszczona, a przestrzeń celowo niestabilna. Obrazy tego nurtu są nastawione na wywołanie niepokoju, wstrząsu lub silnego poruszenia. Twarze i ciała mogą być wydłużone, przerysowane, nienaturalne. Krajobraz nie uspokaja, lecz pulsuje emocją. Takie rozwiązania formalne sprawiają, że odbiorca nie ogląda tylko przedstawienia, ale wchodzi w napięcie dzieła. Do najbardziej znanych przykładów dzieł ekspresjonistycznych lub z nimi kojarzonych należy Krzyk Edvarda Muncha, często traktowany jako symbol nowoczesnego lęku. To właśnie w takich realizacjach najpełniej widać, czym są deformacja formy, kontrast i emocjonalna intensywność. Ekspresjonizm w literaturze, teatrze i filmie W literaturze ekspresjonizm opiera się na subiektywizmie, hiperboli, kontraście i luźnej kompozycji scen. Ważniejszy od klasycznej fabuły bywa nastrój, wewnętrzne napięcie i gwałtowność wypowiedzi. Utwór ma brzmieć jak zapis wstrząsu, wezwanie albo protest. Teatr ekspresjonistyczny wzmacniał to poprzez wyrazistą mimikę, silny gest i dramatyzm. Aktor nie miał tylko odgrywać postaci, ale niemal fizycznie przenosić na scenę jej stan wewnętrzny. Stąd hieratyczne ruchy, gwałtowne spięcia i skondensowany sposób mówienia. Kino ekspresjonistyczne rozwijało nastrój grozy i deformacji świata przedstawionego. Przestrzeń filmowa stawała się nienaturalna, niepokojąca, podporządkowana emocji. Dzięki temu ekspresjonizm silnie wpłynął na późniejszy język filmu psychologicznego i grozy. Ekspresjonizm w Polsce W Polsce rozwój ekspresjonizmu wiąże się przede wszystkim z poznańskim środowiskiem skupionym wokół pisma „Zdrój”. To ono stało się ważnym miejscem formułowania i upowszechniania ekspresjonistycznych idei w polskiej kulturze. Znaczący dla polskiego środowiska był koniec I wojny światowej. Właśnie wtedy doświadczenie historycznego przełomu, niepokoju i rozpadu dawnych hierarchii szczególnie mocno sprzyjało sztuce opartej na napięciu, subiektywizmie i gwałtownym wyrazie. Polska odmiana kierunku rozwijała się na tle zjawisk europejskich, ale miała własny ton. Łączyła ekspresjonistyczną potrzebę „krzyku” i deformacji z lokalnym doświadczeniem historycznym, społecznym i duchowym. Najważniejsi przedstawiciele i przykłady ekspresjonizmu Kanon ekspresjonizmu tworzą artyści, którzy potrafili zamienić emocję w rozpoznawalny język formy. Nurt rozwijał się głównie w środowisku niemieckim i środkowoeuropejskim, choć ważną rolę odegrali także wcześniejsi prekursorzy. Przykłady ekspresjonizmu pokazują bardzo różne odsłony tego kierunku: od niepokojących obrazów ludzkiej samotności po kompozycje oparte na kolorystycznym napięciu i deformacji. Wspólne pozostaje to, że dzieło nie ma być neutralne. Ma zostawić ślad emocjonalny. Najważniejsi malarze ekspresjonistyczni Do najważniejszych malarzy ekspresjonistycznych należą Emil Nolde, Franz Marc, Wassily Kandinsky, Ernst Ludwig Kirchner i Egon Schiele. To właśnie oni najczęściej pojawiają się w podstawowych omówieniach nurtu jako jego czołowi reprezentanci. Nolde kojarzony jest z gwałtowną ekspresją barwy, Marc z symbolicznym i emocjonalnym traktowaniem motywów zwierzęcych, Kandinsky z poszukiwaniem duchowego wymiaru formy i koloru, Kirchner z nerwowym obrazem nowoczesnego miasta, a Schiele z ostrą, niepokojącą deformacją ludzkiej postaci. Wśród ważnych poprzedników i twórców kształtujących pole ekspresjonizmu trzeba pamiętać także o van Goghu, Munchu, Ensorze i Gauguinie. Bez ich przełamania tradycyjnej formy trudno zrozumieć, skąd wziął się późniejszy język ekspresyjnego przerysowania. Artyści i dzieła, które najlepiej pokazują charakter nurtu Charakter nurtu najlepiej pokazują prace oparte na deformacji, silnym kontraście i emocjonalnym napięciu. Właśnie dlatego tak często przywoływany jest Krzyk Muncha: to obraz, w którym nowoczesny lęk zostaje sprowadzony do niemal czystej formy ekspresji. Modelowe przykłady ekspresjonizmu odnaleźć można także w obrazach grup Die Brücke i Der Blaue Reiter oraz w twórczości Kirchnera, Noldego, Marca, Kandinsky’ego i Schielego. Jedne z tych realizacji są bardziej gwałtowne i figuratywne, inne dążą ku uproszczeniu, symbolowi albo abstrakcji, ale wszystkie pokazują, że najważniejsze pozostaje przeżycie. Znaczenie tych dzieł wykracza poza sam nurt. To one otworzyły drogę dalszym zjawiskom awangardowym, wzmacniając przekonanie, że sztuka może świadomie deformować rzeczywistość, by powiedzieć o człowieku więcej niż realistyczny opis. Czym ekspresjonizm różni się od impresjonizmu i jakie pozostawił dziedzictwo Ekspresjonizm i impresjonizm bywają zestawiane, bo oba nurty odchodzą od prostego realizmu. Różni je jednak zasadniczy cel. Impresjonizm skupia się na zapisie wrażenia, chwili, światła i zmienności widzenia. Ekspresjonizm dąży do wyrażenia przeżycia wewnętrznego, często bolesnego, gwałtownego i celowo przerysowanego. Dlatego ekspresjonizm jest świadomym odejściem od harmonii, obserwacji i ulotności nastroju. Zamiast subtelnego rejestrowania widzialnego świata proponuje jego przekształcenie. To sztuka bardziej dramatyczna, bardziej napięta i znacznie mniej pogodzona z rzeczywistością. Najważniejsze różnice między ekspresjonizmem a impresjonizmem Najprościej ujmując, impresjonizm opiera się na wrażeniowości, a ekspresjonizm na subiektywnym dramatyzmie. Impresjonista próbuje uchwycić chwilę i światło. Ekspresjonista chce pokazać napięcie psychiczne, niepokój i emocjonalny wstrząs. W warstwie formalnej oznacza to również inne środki. W impresjonizmie ważna jest optyczna obserwacja, rozproszone światło i delikatność przejść. W ekspresjonizmie pojawiają się deformacja, kontrast, gruby kontur i intensywne kolory. Zamiast zapisu chwili liczy się napięcie wewnętrzne. To właśnie dlatego oba kierunki tak wyraźnie się od siebie odróżniają. Jeden rejestruje ulotność wrażeń, drugi przetwarza rzeczywistość w obraz emocji. Wpływ ekspresjonizmu na późniejszą sztukę Dziedzictwo ekspresjonizmu okazało się bardzo trwałe. Nurt silnie wpłynął na awangardę teatralną i filmową, pokazując, że forma sceniczna i filmowa może być podporządkowana emocji, deformacji oraz nastrojowi grozy lub niepokoju. W sztuce XX wieku przetrwały jego podstawowe środki wyrazu: kontrast, uproszczenie, gwałtowność gestu, świadoma brzydota i ekspresyjna deformacja. Nawet tam, gdzie sam program ekspresjonizmu już wygasł, jego język pozostał żywy. Po II wojnie światowej wiele tych rozwiązań powróciło w neoekspresjonizmie. Oznacza to, że ekspresjonizm nie był tylko zamkniętym epizodem historycznym, ale trwałym sposobem myślenia o sztuce jako miejscu intensywnego, niekiedy bolesnego ujawniania ludzkiego doświadczenia. Ekspresjonizm to jeden z tych nurtów, które najpełniej pokazują, że sztuka nie musi być wiernym lustrem rzeczywistości. Może być zniekształceniem, krzykiem i gwałtownym znakiem emocji, próbą uchwycenia tego, co wymyka się spokojnemu opisowi. Jego znaczenie nie kończy się na malarstwie. To szeroki ruch obejmujący także literaturę, teatr i film, a deformacja, kontrast, intensywne kolory i subiektywne wyrażanie emocji do dziś pozostają jednym z najmocniejszych języków nowoczesnej sztuki. Bibliografia: EKSPRESJONIZM definicja Ekspresjonizm - notatka Co to jest ekspresjonizm? Ekspresjonizm w literaturze - definicja, przykłady
Dopełnienie bliższe: definicja, pytania i przykłady w zdaniach
Poznaj dopełnienie bliższe: pytania, przykłady i test strony biernej, dzięki którym łatwo odróżnisz je od dopełnienia dalszego.
W szkolnej gramatyce są pojęcia, które na początku wydają się trudne, a potem nagle okazują się całkiem logiczne. Dopełnienie bliższe należy właśnie do tej grupy, pomaga zrozumieć, na co lub na kogo bezpośrednio kieruje się czynność wyrażona przez czasownik i porządkuje analizę zdania. Warto dobrze je rozpoznawać, bo dzięki temu łatwiej odróżnić je od dopełnienia dalszego, poprawnie zadawać pytania i bez stresu wykonywać ćwiczenia z części zdania. Poniżej znajdziesz najważniejsze zasady, prosty test ze stroną bierną oraz czytelne przykłady, które ułatwiają zapamiętanie tej konstrukcji. Czym jest dopełnienie bliższe Dopełnienie bliższe to część zdania, która określa czasownik i wskazuje bezpośredni przedmiot czynności. Należy do grupy orzeczenia, bo rozwija znaczenie czasownika i pokazuje, na co działanie jest skierowane. W praktyce pełni więc funkcję obiektu czasownika: nazywa to, kogo lub co obejmuje dana czynność. Najważniejsza cecha tej części zdania wiąże się z czasownikiem przechodnim. To właśnie przy takich czasownikach pojawia się dopełnienie bliższe, ponieważ czasoniki przechodnie mogą tworzyć stronę bierną. Dzięki temu wyraźnie widać relację między czasownikiem a jego bezpośrednim obiektem: czynność przechodzi z wykonawcy na przedmiot działania. Z tego powodu dopełnienie bliższe ma szczególne znaczenie w analizie zdania. Pozwala uchwycić, co dokładnie jest „dotknięte” czynnością wyrażoną przez orzeczenie. W zdaniu „Rodzina zwiedza muzeum” wyraz „muzeum” nie jest tylko dodatkiem do wypowiedzi, ale centralnym obiektem czynności „zwiedza”. Na jakie pytania odpowiada dopełnienie bliższe Najczęstsze pytania i przypadki Dopełnienie bliższe odpowiada najczęściej na pytania: kogo? co? Są to pytania charakterystyczne dla biernika, dlatego właśnie biernik jest jego najczęstszą formą w zdaniach twierdzących. W zdaniu „Mama czyta książkę” pytanie brzmi: czyta co? Odpowiedź „książkę” wskazuje dopełnienie bliższe. Podobnie w zdaniu „Dziecko zgubiło piłkę” pytanie „zgubiło co?” prowadzi do formy „piłkę”. W zdaniach przeczących ta sama funkcja składniowa może przyjąć formę dopełniacza. Zmienia się wtedy przypadek, ale nie zmienia się rola wyrazu w zdaniu. „Mama nie czyta książki” nadal wskazuje bezpośredni przedmiot czynności, choć zamiast biernika pojawia się dopełniacz. Jakimi formami może być wyrażone Najczęściej dopełnienie bliższe bywa wyrażone rzeczownikiem, jak w zdaniach: „czyta książkę”, „zwiedza muzeum”, „zgubiło piłkę”. Może też być wyrażone zaimkiem w przypadku zależnym, jeśli to zaimek przejmuje funkcję obiektu czynności. Wtedy nadal określa czasownik i pozostaje z nim w bezpośrednim związku znaczeniowym. W opisach szkolnych spotyka się również rzadsze konstrukcje z wyrażeniem przyimkowym. W takich przypadkach sama forma nie wystarcza do rozpoznania funkcji, trzeba sprawdzić, czy dane wyrażenie rzeczywiście pełni rolę dopełnienia związanego bezpośrednio z czasownikiem. Jak rozpoznać dopełnienie bliższe w zdaniu Test strony biernej Najskuteczniejszą metodą rozpoznawania dopełnienia bliższego jest test strony biernej. Jeżeli po przekształceniu zdania ze strony czynnej na bierną dany wyraz staje się podmiotem, mamy do czynienia z dopełnieniem bliższym. Dobrze widać to w zdaniu „Rodzina zwiedza muzeum”. Po przekształceniu otrzymujemy: „Muzeum jest zwiedzane przez rodzinę”. Wyraz „muzeum”, który wcześniej był dopełnieniem, w stronie biernej staje się podmiotem. To potwierdza, że jest to dopełnienie bliższe. Ten test pomaga odróżnić dopełnienie bliższe od innych części zdania pewniej niż samo zadanie pytania, bo pokazuje nie tylko formę wyrazu, ale przede wszystkim jego funkcję składniową. Związek z czasownikiem przechodnim Dopełnienie bliższe występuje przy czasownikach przechodnich, czyli takich, które mogą tworzyć stronę bierną). To ważna wskazówka, bo nie każdy czasownik przyjmuje bezpośredni obiekt czynności. W zdaniu „Dziecko daje mamie prezent” czasownik „daje” łączy się z dwoma uzupełnieniami, ale tylko jedno z nich jest dopełnieniem bliższym. „Prezent” to bezpośredni przedmiot czynności, a „mamie” jedynie uzupełnia sens wypowiedzi). W stronie biernej powiemy: „Prezent jest dawany mamie przez dziecko”, a nie „Mama jest dawana przez dziecko”). Jednemu czasownikowi zwykle towarzyszy tylko jedno dopełnienie bliższe. To ono nazywa główny obiekt działania i pozostaje najściślej związane z czasownikiem. Na co uważać przy rozpoznawaniu Nie każde dopełnienie w bierniku jest automatycznie dopełnieniem bliższym. Sama odpowiedź na pytanie „kogo? co?” jeszcze nie wystarcza, jeśli nie sprawdzi się funkcji wyrazu w całym zdaniu. Znaczenie ma nie tylko forma, lecz także relacja z czasownikiem. Jeśli dany wyraz nie przechodzi w podmiot po zamianie zdania na stronę bierną, nie należy go uznawać za dopełnienie bliższe. Dopełnienie bliższe a dopełnienie dalsze Najważniejsza różnica Podstawowa różnica między dopełnieniem bliższym a dalszym polega na zachowaniu po przekształceniu zdania na stronę bierną. Dopełnienie bliższe może wtedy stać się podmiotem, a dopełnienie dalsze takiej możliwości nie ma. W zdaniu „Dziecko daje mamie prezent” wyraz „prezent” przejdzie w podmiot: „Prezent jest dawany mamie przez dziecko”. Wyraz „mamie” nie spełnia tego warunku, więc jest dopełnieniem dalszym. Jak oba dopełnienia mogą występować w jednym zdaniu W jednym zdaniu mogą pojawić się jednocześnie dopełnienie bliższe i dalsze, ale nie pełnią tej samej roli. Dopełnienie bliższe wskazuje bezpośredni przedmiot czynności. Dopełnienie dalsze dopowiada dodatkową informację potrzebną do pełnego sensu zdania, ale nie nazywa głównego obiektu działania. W zdaniu „Dziecko daje mamie prezent” „prezent” jest bezpośrednim przedmiotem czynności, a „mamie” wskazuje, komu coś jest dawane). Krótkie zestawienie porównawcze Dopełnienie bliższe: najczęściej występuje w bierniku, a w zdaniach przeczących może przechodzić w dopełniacz; jest związane z czasownikiem przechodnim i nazywa bezpośredni przedmiot czynności; po zamianie zdania na stronę bierną staje się podmiotem. Dopełnienie dalsze: może występować w różnych przypadkach; uzupełnia znaczenie czasownika, ale nie wskazuje głównego obiektu działania; nie przechodzi w podmiot strony biernej. Przykłady dopełnienia bliższego w zdaniach Proste przykłady z omówieniem „Mama czyta książkę”, dopełnieniem bliższym jest książkę. Wyraz ten odpowiada na pytanie: czyta co? Określa czasownik „czyta” i nazywa bezpośredni obiekt czynności. „Dziecko zgubiło piłkę”, dopełnieniem bliższym jest piłkę. Pytanie brzmi: zgubiło co? To właśnie „piłkę” wskazuje przedmiot, którego dotyczy czynność wyrażona czasownikiem. „Rodzina zwiedza muzeum”, dopełnieniem bliższym jest muzeum. Odpowiada na pytanie: zwiedza co? To bezpośredni przedmiot czynności, a więc klasyczny przykład dopełnienia bliższego w zdaniu. Przekształcenie zdań na stronę bierną „Książka jest czytana przez mamę” pokazuje, że wcześniejsze dopełnienie bliższe „książkę” przeszło w podmiot „książka”. To potwierdza jego funkcję. „Piłka została zgubiona przez dziecko” działa tak samo. W stronie czynnej „piłkę” było dopełnieniem bliższym, a w stronie biernej „piłka” stała się podmiotem. „Muzeum jest zwiedzane przez rodzinę” również spełnia ten warunek. Taka zamiana jasno pokazuje, jak rozpoznać dopełnienie bliższe w zdaniu: trzeba sprawdzić, czy po przekształceniu na stronę bierną stanie się podmiotem. Przykłady z przeczeniem W zdaniach przeczących dopełnienie bliższe często przyjmuje formę dopełniacza. W zdaniu „Mama nie czyta książki” wyraz książki nadal określa czasownik „czyta”, choć nie ma już formy biernika. Podobnie w zdaniu „Dziecko nie zgubiło piłki” wyraz piłki pozostaje bezpośrednio związany z czasownikiem. Zmienił się przypadek, ale nie funkcja składniowa. Tak samo w zdaniu „Rodzina nie zwiedza muzeum” po przeczeniu można otrzymać formę dopełniacza: muzeum w tym wypadku ma taką samą postać, ale nadal pełni rolę dopełnienia bliższego. Najważniejszy jest więc nie sam wygląd formy, lecz jej związek z czasownikiem i funkcja obiektu czynności. Najczęstsze trudności przy nauce dopełnienia bliższego Najczęstszy problem to mylenie dopełnienia bliższego z dalszym. Wiele zdań zawiera kilka uzupełnień czasownika, ale tylko jedno z nich nazywa bezpośredni przedmiot czynności. Właśnie dlatego warto sprawdzać, który wyraz może stać się podmiotem w stronie biernej. Druga trudność polega na ograniczaniu rozpoznawania wyłącznie do pytania „kogo? co?”. To pytanie bywa pomocne, ale nie rozstrzyga wszystkiego. O poprawnej analizie decyduje przede wszystkim funkcja wyrazu w zdaniu. Często pomija się też test strony biernej, choć to on najskuteczniej pokazuje różnicę między dopełnieniem bliższym a innymi częściami zdania. Bez tego testu łatwo uznać za dopełnienie bliższe wyraz, który tylko pozornie wygląda podobnie. Kłopotliwe bywają również zdania przeczące. Gdy zamiast biernika pojawia się dopełniacz, można odnieść wrażenie, że zmienia się rodzaj dopełnienia. W rzeczywistości funkcja pozostaje ta sama: nadal chodzi o obiekt czasownika, tylko wyrażony inną formą przypadka. Dopełnienie bliższe porządkuje sens zdania, bo pokazuje, na co dokładnie skierowana jest czynność. Dzięki temu łatwiej zrozumieć relację między czasownikiem przechodnim a jego bezpośrednim obiektem. Najprościej rozpoznawać je przez połączenie dwóch kroków: zadania pytania „kogo? co?” i sprawdzenia strony biernej. Gdy wyraz po przekształceniu staje się podmiotem, odpowiedź jest zwykle jasna. Bibliografia: Dopełnienie bliższe - Dobry słownik Dopełnienie. Co to jest? Definicja, przykłady. Wyjaśniamy, czym jest… O innych częściach zdania – dopełnienie, okolicznik, przydawka - ZPE
Dopełnienie dalsze: definicja, cechy i praktyczne przykłady
Poznaj cechy i przykłady dopełnienia dalszego. Sprawdź, jak je rozpoznać w zdaniu, odróżnić od bliższego i uniknąć częstych błędów.
W szkolnej gramatyce to właśnie takie drobne różnice decydują o tym, czy analiza zdania jest trafna. Dopełnienie dalsze łatwo pomylić z bliższym, zwłaszcza gdy oba odnoszą się do orzeczenia i odpowiadają na pytania przypadków zależnych. Dlatego warto dobrze uchwycić jego najważniejsze cechy: z jakimi przypadkami najczęściej się łączy, jaką pełni funkcję w zdaniu i po czym rozpoznać, że nie może stać się podmiotem w stronie biernej. Na prostych przykładach pokażemy też, jak odróżnić je od dopełnienia bliższego i uniknąć najczęstszych błędów. Czym jest dopełnienie dalsze Dopełnienie dalsze to część zdania należąca do grupy orzeczenia. Pozostaje w związku z czasownikiem i uzupełnia informację o czynności albo stanie. Nie opisuje samodzielnie rzeczownika, lecz dopowiada, kogo lub czego dotyczy działanie, komu coś się dzieje albo z kim czy z czym wiąże się dana sytuacja. Jego miejsce wśród części zdania najlepiej widać wtedy, gdy najpierw wskaże się orzeczenie. To właśnie od czasownika zależy, czy w zdaniu pojawi się dopełnienie i jaką przyjmie postać. W polskiej składni dopełnienie dalsze nie jest elementem przypadkowym: wynika z łączliwości czasownika i z sensu całej konstrukcji. Funkcja dopełnienia dalszego polega na doprecyzowaniu czynności lub stanu, ale nie jako bezpośredniego obiektu działania. Często wskazuje ono odbiorcę, uczestnika albo beneficjenta czynności, czyli osobę lub rzecz, które są z nią powiązane. Może też nazywać kogoś, kto doświadcza pewnego stanu, jak w zdaniach: „Henrykowi wciąż brakuje gwoździ” albo „Mamie zabrakło mąki”. W praktyce dopełnienie dalsze bywa związane z takimi znaczeniami, jak przekazanie czegoś komuś, spotkanie z kimś, myślenie o czymś, brak czegoś komuś czy posługiwanie się czymś. To ważna wskazówka, ale o rozpoznaniu tej części zdania nie decyduje samo znaczenie. Najważniejszy pozostaje związek z orzeczeniem oraz to, że dopełnienie dalsze nie staje się podmiotem po przekształceniu zdania na stronę biernej. Jakie cechy ma dopełnienie dalsze Na jakie pytania odpowiada Dopełnienie dalsze odpowiada na pytania przypadków zależnych. Najczęściej są to: komu?, czemu? z kim?, z czym? o kim?, o czym? Rzadziej odpowiada także na pytania: kogo?, czego? Ta ostatnia grupa bywa szczególnie myląca, bo podobne pytania może mieć również dopełnienie bliższe. Dlatego samo zadanie pytania nie wystarcza jeszcze do pewnego rozpoznania funkcji składniowej. W jakich przypadkach występuje najczęściej Najczęściej dopełnienie dalsze pojawia się w takich przypadkach, jak: celownik narzędnik miejscownik Niekiedy występuje też w dopełniaczu. Zdarza się również w postaci wyrażenia przyimkowego, czyli połączenia przyimka z rzeczownikiem lub zaimkiem. Właśnie dlatego w praktyce szkolnej obok pytania warto zawsze sprawdzić, od jakiego czasownika zależy dana forma. Celownik często wskazuje odbiorcę lub osobę doświadczającą stanu, na przykład: „Henrykowi wciąż brakuje gwoździ”. Narzędnik i miejscownik pojawiają się zwłaszcza przy czasownikach wymagających określonego połączenia, jak „spotkać się z kimś” albo „myśleć o czymś”. Dopełniacz może wystąpić przy czasownikach nieprzechodnich, które nie tworzą strony biernej w taki sposób, by dane dopełnienie mogło stać się podmiotem. Warto pamiętać, że sam przypadek nie przesądza jeszcze, czy chodzi o dopełnienie bliższe, czy dalsze. Ta sama forma fleksyjna może pełnić różne funkcje zależnie od znaczenia czasownika i budowy całego zdania. Jakimi formami może być wyrażone Najczęściej dopełnienie dalsze jest wyrażone rzeczownikiem. To najbardziej typowa postać tej części zdania i właśnie z nią najłatwiej spotkać się w szkolnych przykładach. Może być też wyrażone zaimkiem, także w formie enklitycznej, czyli krótszej, nieakcentowanej. Dotyczy to szczególnie konstrukcji w celowniku, takich jak „mi”, „ci”, „mu”. W zdaniu „Brakuje mi pieniędzy” forma „mi” pełni tę samą funkcję składniową co pełniejsza postać zaimka. Wyjątkowo dopełnienie dalsze może być wyrażone także liczebnikiem albo przymiotnikiem użytym rzeczownikowo, ale tylko wtedy, gdy taki wyraz rzeczywiście pełni w zdaniu funkcję rzeczownika. Nie chodzi więc o samą część mowy, lecz o funkcję, jaką dany wyraz przejmuje w konkretnej wypowiedzi. Jak rozpoznać dopełnienie dalsze w zdaniu Rozpoznawanie dopełnienia dalszego najlepiej zacząć od wskazania orzeczenia. To podstawowy krok, bo dopełnienie jest od niego zależne. Dopiero po ustaleniu, jaki czasownik występuje w zdaniu, można sprawdzić, jaki wyraz lub wyrażenie go uzupełnia. Kolejny etap to zadanie pytania przypadka zależnego. Jeśli wyraz odpowiada na pytania typu „komu?”, „z kim?”, „o czym?” albo, rzadziej, „czego?”, może pełnić funkcję dopełnienia. Taki test porządkuje analizę, ale nie daje jeszcze pełnej pewności. Kluczowy jest test strony biernej. Dopełnienie dalsze nie podlega transformacji na stronę bierną w taki sposób, by stało się podmiotem. To właśnie ta cecha najwyraźniej odróżnia je od dopełnienia bliższego. Jeśli po przekształceniu zdania na stronę bierną dany element nie może zająć miejsca podmiotu bez powstania konstrukcji nienaturalnej albo zmiany sensu, mamy do czynienia z dopełnieniem dalszym. Przykład takiego rozpoznania widać w zdaniu: „Jaś spotkał się z kolegą”. Wyrażenie „z kolegą” pozostaje w ścisłym związku z czasownikiem „spotkał się” i odpowiada na pytanie „z kim?”. Jednak nie można poprawnie przekształcić zdania tak, by „kolega” stał się podmiotem strony biernej. Trzeba też uważać na sytuacje, w których sam przypadek bywa zwodniczy. Dopełniacz nie zawsze oznacza ten sam typ dopełnienia, podobnie jak konstrukcje przyimkowe nie zawsze pełnią tę samą funkcję. O poprawnej ocenie decyduje znaczenie czasownika i to, jaką rolę dany wyraz odgrywa wobec orzeczenia. Czym różni się dopełnienie dalsze od dopełnienia bliższego Najważniejsza różnica gramatyczna Najważniejsza różnica między dopełnieniem bliższym a dalszym dotyczy możliwości przekształcenia zdania. Dopełnienie bliższe może stać się podmiotem w stronie biernej, natomiast dopełnienie dalsze nie przechodzi takiej transformacji. W zdaniu „Kasia piecze ciasto” wyraz „ciasto” jest dopełnieniem bliższym. Po zmianie strony otrzymujemy zdanie: „Ciasto jest pieczone przez Kasię”. Dawne dopełnienie staje się tu podmiotem. Inaczej dzieje się w zdaniu z dopełnieniem dalszym. Gdy powiemy: „Jaś spotkał się z kolegą”, nie utworzymy poprawnej strony biernej, w której „kolega” przejmie funkcję podmiotu. Właśnie ten brak możliwości jest podstawowym wyróżnikiem dopełnienia dalszego. Gdy w zdaniu występują oba typy dopełnienia Niektóre czasowniki łączą się jednocześnie z dopełnieniem bliższym i dalszym. Wtedy w jednym zdaniu pojawiają się dwa uzupełnienia orzeczenia, ale tylko jedno z nich może przejść do roli podmiotu w stronie biernej. Dobrym przykładem jest konstrukcja: „Michał wręczył portierowi dokumenty”. „Dokumenty” to dopełnienie bliższe, a „portierowi”, dopełnienie dalsze. Po przekształceniu zdania na stronę bierną powiemy: „Dokumenty zostały wręczone portierowi przez Michała”. Zmianie podlega tylko dopełnienie bliższe. Dopełnienie dalsze zachowuje swoją formę i nie staje się podmiotem. To pokazuje, że oba typy dopełnienia mogą współwystępować, ale pełnią inne funkcje składniowe. Jedno wskazuje bezpośredni przedmiot czynności, drugie zaś odbiorcę, adresata lub uczestnika zdarzenia. Typowe trudności w rozróżnianiu Jedna z najczęstszych trudności wynika z podobieństwa pytań przypadków zależnych. Uczeń widzi pytanie „kogo?” albo „czego?” i odruchowo próbuje zakwalifikować wyraz tylko na tej podstawie. To za mało, bo takie pytania mogą prowadzić zarówno do dopełnienia bliższego, jak i dalszego. Szczególnie łatwo pomylić oba rodzaje dopełnienia przy konstrukcjach z dopełniaczem. W takich przypadkach o poprawnym rozpoznaniu rozstrzyga nie sama końcówka wyrazu, lecz znaczenie czasownika i możliwość utworzenia strony biernej. W praktyce właśnie czasownik stanowi najlepszą wskazówkę. To on narzuca, czy dany element będzie bezpośrednim obiektem czynności, czy raczej jej odbiorcą, uczestnikiem albo elementem związanym ze stanem. Przykłady dopełnienia dalszego w praktyce Przykłady z objaśnieniem „Jaś spotkał się z kolegą”, wyrażenie „z kolegą” odpowiada na pytanie „z kim?” i pozostaje w związku z czasownikiem „spotkał się”. To przykład dopełnienia dalszego wyrażonego w narzędniku z przyimkiem. Nie można tu utworzyć strony biernej tak, by „kolega” stał się podmiotem. „Lekarz zdenerwował się na pacjenta”, wyrażenie „na pacjenta” jest związane z czasownikiem „zdenerwował się” i wskazuje, kogo dotyczy emocjonalna reakcja. To konstrukcja przyimkowa pełniąca funkcję dopełnienia dalszego. Próba przekształcenia jej tak, by „pacjent” stał się podmiotem, nie daje zdania o tym samym sensie. „Henrykowi wciąż brakuje gwoździ”, forma „Henrykowi” odpowiada na pytanie „komu?” i wskazuje osobę doświadczającą stanu braku. To typowy przykład dopełnienia dalszego w celowniku. Nie ma tu możliwości przeprowadzenia takiej transformacji biernej, w której „Henryk” stałby się podmiotem. „Mamie zabrakło mąki”, w tym zdaniu „mamie” także odpowiada na pytanie „komu?” i nazywa osobę, której czegoś zabrakło. To dopełnienie dalsze pokazujące, że funkcją tej części zdania może być wskazanie beneficjenta lub osoby doświadczającej określonego stanu. Przykłady pokazujące różnicę między dopełnieniem bliższym a dalszym W zdaniach z dopełnieniem bliższym możliwa jest transformacja bierna, na przykład: „Nauczyciel zapowiedział klasówkę” → „Klasówka została zapowiedziana przez nauczyciela”. „Kasjerka wydała resztę” → „Reszta została wydana przez kasjerkę”. „Dziecko zgubiło piłkę” → „Piłka została zgubiona przez dziecko”. W każdym z tych zdań wyraz odpowiadający na pytanie przypadkowe może stać się podmiotem strony biernej. To znak, że mamy do czynienia z dopełnieniem bliższym. Inaczej jest w zdaniach, w których taka transformacja jest niemożliwa: „Jaś spotkał się z kolegą”. „Henrykowi wciąż brakuje gwoździ”. „Cukiernia kusiła zapachem wypieków”. „Jesienne drzewa sypały liśćmi”. W tych przykładach próba zamiany dopełnienia w podmiot strony biernej prowadzi do konstrukcji niepoprawnych, nienaturalnych albo zmieniających sens. To typowe przykłady zdań z dopełnieniem dalszym. Najczęstsze błędy przy rozpoznawaniu dopełnienia dalszego Częsty błąd polega na uznawaniu każdego dopełnienia w bierniku za dopełnienie bliższe. To uproszczenie bywa wygodne, ale nie zawsze działa. O rodzaju dopełnienia nie rozstrzyga sama forma przypadka, lecz funkcja w zdaniu i związek z czasownikiem. Drugim błędem jest rozstrzyganie wyłącznie na podstawie pytania przypadkowego. Pytania dopełnienia dalszego pomagają w analizie, ale nie mogą być jedynym kryterium. Zwłaszcza przy dopełniaczu łatwo o pomyłkę, jeśli nie sprawdzi się, czy możliwa jest transformacja bierna. Problem sprawia także pomijanie roli czasownika i jego łączliwości. To właśnie czasownik decyduje, jakiego uzupełnienia wymaga. Bez tej wiedzy trudno poprawnie odpowiedzieć na pytanie, jak rozpoznać dopełnienie dalsze w zdaniu. Dopełnienie dalsze bywa też mylone z wyrażeniami przyimkowymi pełniącymi inne funkcje składniowe. Sama obecność przyimka nie oznacza jeszcze, że mamy dopełnienie. Najpierw trzeba ustalić, czy dane wyrażenie rzeczywiście uzupełnia orzeczenie, czy raczej określa na przykład okoliczności czynności. Najpewniejszy sposób rozpoznania łączy więc kilka kroków: wskazanie orzeczenia, zadanie pytania przypadka zależnego, sprawdzenie znaczenia czasownika i wykonanie testu strony biernej. Dopiero taki komplet pozwala odróżnić dopełnienie dalsze od bliższego bez zgadywania. Dopełnienie dalsze najłatwiej rozpoznać wtedy, gdy patrzy się na całe zdanie, a nie tylko na jeden wyraz. Liczy się związek z orzeczeniem, sens konstrukcji i to, czy dana forma może stać się podmiotem strony biernej. W szkolnej praktyce właśnie ten ostatni test bywa najbardziej pomocny. Jeśli przekształcenie bierne nie pozwala zachować tego samego znaczenia i nie prowadzi do poprawnego podmiotu, to bardzo mocny sygnał, że w zdaniu występuje dopełnienie dalsze, a nie dopełnienie bliższe. Bibliografia: Co to jest dopełnienie? Definicja, funkcja, przykłady - klp.pl Dopełnienie. Co to jest? Definicja, przykłady. Wyjaśniamy, czym jest… Dopełnienie dalsze – Dobry słownik języka polskiego i poradnia językowa Składnia języka polskiego
Dopełnienie bliższe i dalsze: definicje, różnice, przykłady
Poznaj zasady rozpoznawania dopełnienia bliższego i dalszego. Sprawdź pytania, przypadki i test strony biernej na przykładach.
Dopełnienie to jedna z tych części zdania, bez których analiza polszczyzny szybko staje się nieprecyzyjna. To ono dopowiada, na kogo lub na co skierowana jest czynność, dlatego jego poprawne rozpoznanie ma znaczenie nie tylko na lekcji języka polskiego, lecz także w codziennym pisaniu. Najwięcej trudności sprawia odróżnienie formy bliższej od dalszej, zwłaszcza gdy w grę wchodzą przypadki i zmiana strony czynnej na bierną. Warto więc uporządkować najważniejsze zasady i sprawdzić, po jakich pytaniach, formach i zależnościach od czasownika można je rozpoznać. Czym jest dopełnienie w zdaniu Dopełnienie to część zdania należąca do grupy orzeczenia. Jest związane z czasownikiem i doprecyzowuje czynność albo stan wyrażony przez orzeczenie. Dzięki niemu wiadomo, czego dotyczy działanie, do kogo jest skierowane albo z czym się łączy. Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich poza mianownikiem i wołaczem: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym? W praktyce dopełnienie najczęściej określa czasownik. W zdaniu „Kasia czyta książkę” wyraz „książkę” uzupełnia znaczenie czasownika „czyta”. W zdaniu „Maja myśli o prezencie” wyrażenie „o prezencie” także dopowiada, czego dotyczy czynność. Najczęstsze formy wyrażenia dopełnienia to: rzeczownik, np. „czytam książkę”, zaimek, np. „widzę go”, wyrażenie przyimkowe, np. „myślę o wakacjach”. Dopełnienie bliższe Definicja i najważniejsze cechy Dopełnienie bliższe to składnik najściślej związany z czasownikiem. Najczęściej występuje w bierniku i pojawia się przy czasownikach przechodnich, czyli takich, które mogą tworzyć stronę czynną i bierną. W szkolnej analizie składniowej ten rodzaj dopełnienia najłatwiej powiązać z pytaniami biernika: kogo? co? Nie jest to jednak jedyne kryterium. Najważniejsze rozpoznanie daje test strony biernej: dopełnienie bliższe po zmianie strony zdania z czynnej na bierną staje się podmiotem. Jak rozpoznać dopełnienie bliższe Najpierw warto sprawdzić, czy dany wyraz odpowiada na pytania biernika: kogo? co? Jeśli tak, może to być dopełnienie bliższe. Ostateczne rozstrzygnięcie daje jednak dopiero przekształcenie zdania na stronę bierną. Test strony biernej polega na tym, że: bierze się zdanie w stronie czynnej, przekształca się je na stronę bierną, sprawdza się, czy wskazany wyraz stał się podmiotem nowego zdania. Jeśli po takim przekształceniu wyraz przejmuje funkcję podmiotu, mamy do czynienia z dopełnieniem bliższym. Przykłady dopełnienia bliższego „Kasia piecze ciasto” → „Ciasto jest pieczone przez Kasię”. W zdaniu czynnym wyraz „ciasto” odpowiada na pytanie: co piecze Kasia? To dopełnienie bliższe. Po zmianie na stronę bierną „ciasto” staje się podmiotem zdania. Inne przykłady: „Przedszkolaki zbierały żołędzie” → „Żołędzie były zbierane przez przedszkolaki”. „Żołędzie” odpowiadają na pytanie: co zbierały przedszkolaki? To dopełnienie bliższe, bo po przekształceniu stają się podmiotem. „Rodzina zwiedzała muzeum” → „Muzeum było zwiedzane przez rodzinę”. „Muzeum” to dopełnienie bliższe w zdaniu czynnym i podmiot w zdaniu biernym. „Dziecko zgubiło piłkę” → „Piłka została zgubiona przez dziecko”. „Piłkę” odpowiada na pytanie: co zgubiło dziecko? Po zmianie strony wyraz „piłka” przechodzi do roli podmiotu. Dopełnienie dalsze Definicja i typowe formy Dopełnienie dalsze także określa czasownik, ale po zmianie strony czynnej na bierną nie staje się podmiotem. Najczęściej występuje w: celowniku, narzędniku, miejscowniku). Może pojawić się również w dopełniaczu. Często ma postać wyrażenia przyimkowego, dlatego w praktyce bywa trudniejsze do rozpoznania niż dopełnienie bliższe. Jak rozpoznać dopełnienie dalsze Dopełnienie dalsze odpowiada zwykle na pytania: komu? czemu? z kim? z czym? o kim? o czym? Może też odpowiadać na pytania dopełniacza: kogo? czego? Najważniejsza cecha pozostaje jednak ta sama: po zmianie strony zdania nie przechodzi ono w podmiot. Jeśli nie da się utworzyć poprawnego zdania biernego, w którym wskazany wyraz stałby się podmiotem, chodzi o dopełnienie dalsze. Przykłady dopełnienia dalszego „Tata przyglądał się zabawce”. Wyraz „zabawce” odpowiada na pytanie: czemu przyglądał się tata? To celownik, a więc dopełnienie dalsze. Nie da się tu utworzyć poprawnego zdania biernego, w którym „zabawka” stałaby się podmiotem. „Maja myślała o prezencie”. Wyrażenie „o prezencie” odpowiada na pytanie: o czym myślała Maja? To dopełnienie dalsze wyrażone miejscownikiem w konstrukcji przyimkowej. Nie powstaje tu poprawne zdanie bierne, w którym „prezent” przejmowałby funkcję podmiotu. Inne przykłady: „Jaś spotkał się z kolegą”. „Z kolegą” odpowiada na pytanie: z kim się spotkał? To dopełnienie dalsze wyrażone wyrażeniem przyimkowym. „Jacek posługiwał się wędką”. „Wędką” odpowiada na pytanie: czym się posługiwał? To dopełnienie dalsze w narzędniku. Różnice między dopełnieniem bliższym a dalszym Najważniejsze kryteria rozróżnienia Dopełnienie bliższe i dalsze różnią się przede wszystkim funkcją w zdaniu oraz sposobem związania z czasownikiem). Dopełnienie bliższe: jest najściślej związane z czasownikiem, najczęściej występuje w bierniku, typowo pojawia się przy czasownikach przechodnich, po zmianie strony czynnej na bierną staje się podmiotem. Dopełnienie dalsze: również określa czasownik, ale nie przejmuje funkcji podmiotu, najczęściej występuje w celowniku, narzędniku i miejscowniku, może pojawić się także w dopełniaczu, często występuje w postaci wyrażenia przyimkowego. Sam przypadek pomaga w rozpoznaniu, ale nie zawsze wystarcza. Najpewniejszym kryterium jest test strony biernej. Test strony biernej krok po kroku Najprościej przeprowadzić go w trzech krokach. Ustala się zdanie w stronie czynnej. Przykład: „Kasia piecze ciasto”. Przekształca się je na stronę bierną. „Ciasto jest pieczone przez Kasię”. Sprawdza się, czy badany wyraz stał się podmiotem. Tak właśnie stało się z wyrazem „ciasto”, więc jest to dopełnienie bliższe. Dla porównania: Zdanie czynne: „Tata przyglądał się zabawce”. Próba zmiany na stronę bierną nie daje poprawnej, naturalnej konstrukcji, w której „zabawka” staje się podmiotem. Wniosek: „zabawce” to dopełnienie dalsze. Zestawienie w jednym zdaniu Dobrze widać to w zdaniu: „Dziecko daje mamie prezent”). Są tu dwa dopełnienia: „prezent”, odpowiada na pytanie: co daje dziecko? To dopełnienie bliższe w bierniku, „mamie”, odpowiada na pytanie: komu daje dziecko? To dopełnienie dalsze w celowniku). Po przekształceniu zdania otrzymujemy: „Prezent jest dawany mamie przez dziecko”). W stronie biernej „prezent” staje się podmiotem, a „mamie” pozostaje dopełnieniem. To jedno z najczytelniejszych zestawień obu typów dopełnienia w tej samej konstrukcji. Dopełnienie bliższe i dalsze w praktyce Przykłady analizy zdań W praktycznej analizie warto przy każdym wyrazie wykonać trzy kroki: zadać pytanie, określić przypadek i wskazać rodzaj dopełnienia. „Nauczyciel zapowiedział klasówkę”. „Klasówkę”, co zapowiedział?, biernik, dopełnienie bliższe. Test strony biernej: „Klasówka została zapowiedziana przez nauczyciela”. „Kasjerka wydała resztę”. „Resztę”, co wydała?, biernik, dopełnienie bliższe. Test strony biernej: „Reszta została wydana przez kasjerkę”. „Staś długo przyglądał się półkom”. „Półkom”, czemu się przyglądał?, celownik, dopełnienie dalsze. Wyraz nie staje się podmiotem po zmianie strony. „Dziadek opowiadał o wojnie”. „O wojnie”, o czym opowiadał?, miejscownik, dopełnienie dalsze. „Cukiernia kusiła zapachem wypieków”. „Zapachem wypieków”, czym kusiła?, narzędnik, dopełnienie dalsze. Takie proste przykłady szkolne i codzienne dobrze pokazują, jak oba rodzaje dopełnienia działają w zdaniu. Najczęstsze trudności przy rozpoznawaniu Jedną z najczęstszych trudności jest automatyczne utożsamianie biernika z dopełnieniem bliższym. Biernik bardzo często na nie wskazuje, ale samo rozpoznanie przypadku nie powinno kończyć analizy. Najbezpieczniej sprawdzić jeszcze, czy wyraz przechodzi w podmiot po zmianie strony. Kłopot sprawiają też wyrażenia przyimkowe, zwłaszcza wtedy, gdy dopełnienie dalsze ma postać „o kim”, „o czym”, „z kim” albo „z czym”. Taka forma często od razu sugeruje dopełnienie dalsze, ale nadal trzeba pamiętać o zależności od czasownika. Są też sytuacje, w których sam przypadek nie wystarcza i dopiero test strony biernej porządkuje analizę. Dlatego w szkolnej praktyce to właśnie on jest najlepszym sposobem na pewne odróżnienie obu rodzajów dopełnienia. Rozróżnienie dopełnienia bliższego i dalszego pomaga precyzyjniej analizować zdanie i lepiej rozumieć zależności między czasownikiem, przypadkiem oraz sensem całej wypowiedzi. Przekłada się to na poprawniejsze stosowanie konstrukcji gramatycznych, zwłaszcza podczas analizy składniowej, pisania i przekształcania zdań ze strony czynnej na bierną. Najprostsza zasada brzmi więc tak: najpierw ustala się pytanie i przypadek, a potem sprawdza test strony biernej. Jeśli wyraz staje się podmiotem, to dopełnienie bliższe. Jeśli nie, chodzi o dopełnienie dalsze. Taki sposób porządkuje analizę i pomaga uniknąć najczęstszych pomyłek. Dzięki temu rozróżnienie obu rodzajów dopełnienia staje się nie tylko szkolnym ćwiczeniem, lecz także praktycznym elementem świadomego posługiwania się polszczyzną. Bibliografia: Dopełnienie. Co to jest? Definicja, przykłady. Wyjaśniamy, czym jest... O innych częściach zdania – dopełnienie, okolicznik, przydawka - ZPE Dopełnienie w języku polskim – rodzaje, funkcje i zastosowanie
Dopełnienie a przecinek: zasady, przykłady i najczęstsze błędy
Dopełnienie a przecinek bez błędów: sprawdź, kiedy interpunkcja jest zbędna, a kiedy obowiązkowa w wyliczeniach, wtrąceniach i zdaniach.
Wokół dopełnienia narosło sporo interpunkcyjnych nieporozumień. To jedna z tych części zdania, przy których łatwo postawić przecinek odruchowo, i właśnie wtedy najczęściej pojawia się błąd. W praktyce nie decyduje o nim samo dopełnienie, lecz konstrukcja całego zdania: wyliczenie, wtrącenie albo zdanie podrzędne. Dlatego warto najpierw dobrze rozpoznać, z jaką częścią zdania mamy do czynienia, a dopiero potem sięgać po przecinek. Pokażemy, jak odróżnić dopełnienie bliższe od dalszego, na jakie pytania odpowiada ta część zdania i w których miejscach interpunkcja jest obowiązkowa, a w których całkowicie zbędna. Czym jest dopełnienie i jak je rozpoznać Dopełnienie to część zdania, która określa orzeczenie, czyli najczęściej czasownik nazywający czynność albo stan. Należy do grupy orzeczenia i doprecyzowuje, kogo lub czego dotyczy dana czynność. Podstawy można uporządkować także na przykładach opisanych szerzej w materiale: Co to jest dopełnienie, na jakie pytania odpowiada, przykłady dopełnienia w zdaniu. Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym? Najważniejsza zasada rozpoznawania jest prosta: pytanie zadaje się od orzeczenia, nie patrzy się na miejsce wyrazu w zdaniu. To oznacza, że dopełnienie może stać po czasowniku, przed nim albo w środku wypowiedzenia, a jego funkcja składniowa się nie zmienia. W zdaniu „Kuba czyta książkę” pytanie brzmi: czyta co?, książkę. W zdaniu „Książkę czyta Kuba” pytanie pozostaje takie samo: czyta co?, książkę. W jakiej formie może wystąpić dopełnienie Dopełnienie w zdaniu najczęściej bywa wyrażone przez rzeczownik: „Znalazł klucz.” „Zapomniała zeszytu.” Często występuje też jako zaimek rzeczowny: „Widzę go.” „Zaufali jej.” Bardzo częsta jest również postać wyrażenia przyimkowego: „Myślę o wakacjach.” „Rozmawiał z kolegą.” Rzadziej dopełnieniem bywa liczebnik, przymiotnik lub bezokolicznik użyte w znaczeniu rzeczownika: „Brakuje trojga.” „Pomaga chorym.” „Lubi czytać.” W każdym z tych przypadków o rozpoznaniu funkcji decyduje pytanie zadane od orzeczenia, a nie sama część mowy. Dopełnienie bliższe i dalsze W języku polskim wyróżnia się dopełnienie bliższe i dalsze. To rozróżnienie przydaje się przede wszystkim przy analizie składniowej, ale pomaga też uporządkować przykłady. Dopełnienie bliższe najczęściej można przekształcić w podmiot po zmianie zdania ze strony czynnej na bierną: „Kasia upiekła ciasto.” „Ciasto zostało upieczone przez Kasię.” „Uczniowie napisali sprawdzian.” „Sprawdzian został napisany przez uczniów.” Dopełnienie dalsze nie daje się w taki sposób przekształcić, a próba zamiany brzmi nienaturalnie albo zmienia sens: „Marek rozmawiał z sąsiadem.” „Marek myślał o podróży.” W obu zdaniach dopełnienie istnieje, ale nie przechodzi w podmiot strony biernej. Czy przy dopełnieniu stawia się przecinek Najważniejsza zasada brzmi tak: o przecinku nie decyduje samo dopełnienie, lecz budowa całego zdania. Sam fakt, że w wypowiedzeniu występuje dopełnienie, nie oznacza jeszcze żadnego obowiązkowego przecinka. W zdaniu pojedynczym nie oddziela się przecinkiem orzeczenia od dopełnienia: „Czytam książkę.” „Zapamiętał numer telefonu.” „Nauczyciel sprawdził zeszyty.” Nie oddziela się też przecinkiem podmiotu od dopełnienia: „Dzieci zbudowały zamek.” „Rodzice zaakceptowali plan wycieczki.” Poradnie językowe konsekwentnie podkreślają, że przecinek pojawia się przy określonych konstrukcjach składniowych, a nie dlatego, że obok czasownika stoi dopełnienie. Sytuacje, w których przecinek przy dopełnieniu jest zbędny Przecinek przy dopełnieniu jest zbędny w prostych zdaniach pojedynczych z jednym dopełnieniem: „Mama kupiła chleb.” „Uczeń odrobił lekcję.” „Zosia zgubiła rękawiczkę.” Nie stawia się go również wtedy, gdy dopełnienie zmienia miejsce i stoi przed orzeczeniem lub przed podmiotem: „Nowy plecak kupił tata.” „List do babci napisała Zosia.” „Plan podróży przygotowali rodzice.” Brak przecinka obowiązuje także w konstrukcjach, w których dopełnienie jest rozbudowane, ale nie tworzy wtrącenia ani nie zawiera zdania podrzędnego. Rozbudowane dopełnienie może być długie, lecz nadal pozostaje zwykłym składnikiem zdania pojedynczego. Sama długość nie uzasadnia przecinka. Kiedy przecinek przy dopełnieniu jest potrzebny Przecinek przy dopełnieniu pojawia się wtedy, gdy wymaga tego konstrukcja zdania: zdanie podrzędne, wyliczenie, wtrącenie albo dopowiedzenie. Innymi słowy, nie działa tu zasada „dopełnienie = przecinek”, lecz ogólne zasady interpunkcji. Zdanie podrzędne dopełnieniowe Przecinek jest obowiązkowy między zdaniem nadrzędnym a podrzędnym dopełnieniowym. Taka konstrukcja pełni funkcję podobną do zwykłego dopełnienia, ale jest osobnym zdaniem, więc trzeba ją wydzielić. Przykłady: „Powiedz, co widzisz.” „Nie wiem, czego chcesz.” „Pamiętam, że miał przyjść.” „Zastanawiam się, komu oddać książkę.” Dobrze widać tu różnicę między zdaniem pojedynczym a złożonym: „Zapamiętałem adres nowej szkoły.”, bez przecinka, bo to zdanie pojedyncze. „Zapamiętałem, gdzie jest nowa szkoła.”, z przecinkiem, bo pojawia się zdanie podrzędne. Jeśli w wypowiedzi pojawia się drugie orzeczenie, warto sprawdzić, czy nie zaczęło się zdanie podrzędne dopełnieniowe. Wyliczenia złożone z dopełnień Przecinki stawia się między równorzędnymi dopełnieniami połączonymi bezspójnikowo. Wtedy nie oddziela się jednego dopełnienia od czasownika, lecz kolejne elementy wyliczenia. Przykłady: „Kup jabłka, gruszki, śliwki.” „Spakuj zeszyt, piórnik, podręcznik.” „Zaprosili dziadków, ciocię, kuzynów.” W takich zdaniach przecinek wynika z wyliczenia. Gdyby zdanie zawierało tylko jeden z tych elementów, przecinka by nie było. Spójniki w wyliczeniach W typowych połączeniach przed spójnikami „i”, „oraz”, „lub”, „albo” przecinka się nie stawia, jeśli łączą one same dopełnienia: „Kup jabłka i gruszki.” „Spakuj zeszyt oraz piórnik.” „Wybierz sok lub wodę.” „Przynieś kredki albo flamastry.” Przecinek pojawia się przy spójnikach powtórzonych: „Kup i jabłka, i gruszki, i śliwki.” „Można wybrać albo sok, albo wodę.” Inaczej wygląda sytuacja, gdy spójnik nie łączy już samych dopełnień, lecz większe człony zdania. Wtedy trzeba oceniać interpunkcję na poziomie całej konstrukcji, a nie samego wyliczenia: „Powiedz, co widzisz, i zapisz odpowiedź.” „Nie wiem, czego chcesz, i nie zamierzam zgadywać.” Przecinek nie wynika tu z obecności dopełnienia po spójniku, tylko z budowy zdania złożonego. Wtrącenia i dopowiedzenia Przecinek jest potrzebny także przy elementach wtrąconych. Zdarza się, że wyrażenie odpowiada na pytanie dopełnienia, ale zostało wtrącone jako dopowiedzenie lub korekta, więc trzeba je wydzielić. Przykłady: „Spotkał się z Martą, a właściwie z jej siostrą, po lekcjach.” „Rozmawiali o wyjeździe, a dokładniej o terminie, przez pół godziny.” „Napisał do nauczyciela, a może raczej do wychowawcy, jeszcze tego samego dnia.” W takich zdaniach przecinki nie pojawiają się dlatego, że mamy do czynienia z dopełnieniem. Powodem jest wtrącenie w zdaniu. Przykłady poprawnego i błędnego zapisu Zdania bez przecinka przy dopełnieniu Krótkie poprawne konstrukcje pokazują, że przecinek w polskim nie zależy od samego istnienia dopełnienia. Dopełnienie po orzeczeniu: „Czytam książkę.” „Znalazł klucze.” „Mama przygotowała obiad.” Dopełnienie przed orzeczeniem: „Nowy rower kupił dziadek.” „Ten zeszyt zabrała Ola.” „List do szkoły napisał tata.” Dopełnienie w środku zdania: „Kuba nową książkę oddał do biblioteki.” „Rodzice plan wycieczki zatwierdzili szybko.” „Nauczyciel wszystkie prace sprawdził wieczorem.” W każdym z tych zdań dopełnienie ma inne miejsce, ale zasada interpunkcji pozostaje taka sama: bez przecinka. Zdania z obowiązkowym przecinkiem Przykłady ze zdaniem podrzędnym dopełnieniowym: „Powiedz, co widzisz.” „Nie pamiętam, komu pożyczyłam atlas.” „Sprawdź, czy spakował plecak.” Przykłady z wyliczeniem: „Kup mleko, chleb, masło.” „Przynieś nożyczki, klej, blok.” „Zaprosiła ciocię, wujka, kuzynkę.” Przykłady z wtrąceniem: „Spotkałem się z Tomkiem, a właściwie z jego bratem, po treningu.” „Mówił o remoncie, a dokładniej o kosztach, przez cały wieczór.” „Napisał do Ani, a może do jej mamy, jeszcze rano.” Porównanie wersji poprawnych i błędnych Błędne oddzielanie dopełnienia od orzeczenia: błędnie: „Przeczytałem, ciekawą książkę.” poprawnie: „Przeczytałem ciekawą książkę.” błędnie: „Zapamiętałem, adres nowej szkoły.” poprawnie: „Zapamiętałem adres nowej szkoły.” Błędne oddzielanie dopełnienia od podmiotu: błędnie: „Rodzice, plan wycieczki zaakceptowali.” poprawnie: „Rodzice plan wycieczki zaakceptowali.” błędnie: „Uczeń, zadanie rozwiązał szybko.” poprawnie: „Uczeń zadanie rozwiązał szybko.” Brak przecinka tam, gdzie pojawia się zdanie podrzędne: błędnie: „Nie wiem czego szukasz.” poprawnie: „Nie wiem, czego szukasz.” błędnie: „Powiedz co widzisz.” poprawnie: „Powiedz, co widzisz.” Tu najlepiej widać różnicę między rozbudowanym dopełnieniem a zdaniem podrzędnym dopełnieniowym: poprawnie: „Znam odpowiedź na to pytanie.” poprawnie: „Wiem, jaka jest odpowiedź.” Najczęstsze błędy i jak ich unikać Najczęstszy błąd to odruchowe stawianie przecinka przed rozbudowanym dopełnieniem. Długie wyrażenie wygląda czasem tak, jakby domagało się pauzy, ale sama długość niczego nie zmienia. Warto najpierw sprawdzić, czy zdanie ma tylko jedno orzeczenie. Jeśli tak, bardzo często chodzi po prostu o zdanie pojedyncze, bez potrzeby wydzielania przecinkiem. Drugi częsty problem to mylenie dopełnienia z okolicznikiem albo z inną częścią zdania. Błąd w rozpoznaniu funkcji składniowej prowadzi potem do błędnej interpunkcji. Dobrym nawykiem jest zadanie pytania od orzeczenia i ustalenie, czy odpowiedź dotyczy przypadku zależnego, czy raczej miejsca, czasu, sposobu, celu albo przyczyny. Trzeci błąd polega na pomijaniu przecinka przed zdaniem podrzędnym dopełnieniowym. W praktyce dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy zdanie zaczyna się od wyrazów „co”, „czego”, „że”, „czy”, „komu”. Jeżeli po takim elemencie pojawia się osobne orzeczenie, trzeba sprawdzić, czy nie zaczęło się właśnie zdanie podrzędne. Czwarty problem to nieprawidłowe użycie przecinków w wyliczeniach ze spójnikami. Bezspójnikowe składniki wyliczenia rozdziela się przecinkami, ale przed pojedynczym „i”, „oraz”, „lub”, „albo” przecinka zwykle nie ma. Pojawia się on dopiero wtedy, gdy spójnik się powtarza albo gdy interpunkcji wymaga już cała konstrukcja zdania. Jak odróżnić dopełnienie od okolicznika Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych zadane od orzeczenia. Okolicznik odpowiada natomiast na pytania o miejsce, czas, sposób, przyczynę, cel lub warunek. Krótko mówiąc: dopełnienie: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym? okolicznik: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co? pod jakim warunkiem? Różnicę dobrze widać w parach zdań: „Czytam książkę.”, czytam co? książkę, więc to dopełnienie. „Czytam wieczorem.”, czytam kiedy? wieczorem, więc to okolicznik czasu. „Rozmawiam z sąsiadem.”, rozmawiam z kim? z sąsiadem, więc to dopełnienie. „Rozmawiam na podwórku.”, rozmawiam gdzie? na podwórku, więc to okolicznik miejsca. „Myślę o sprawdzianie.”, myślę o czym? o sprawdzianie, więc to dopełnienie. „Myślę spokojnie.”, myślę jak? spokojnie, więc to okolicznik sposobu. Poprawne rozpoznanie funkcji składniowej pomaga w interpunkcji, bo porządkuje budowę zdania. Nadal jednak sama nazwa części zdania nie przesądza o przecinku. Zarówno dopełnienie, jak i okolicznik w zwykłym zdaniu pojedynczym zwykle nie wymagają oddzielania przecinkiem. Przecinek pojawia się dopiero wtedy, gdy dochodzi wyliczenie, wtrącenie albo zdanie podrzędne. W praktyce zasady są prostsze, niż mogłoby się wydawać. Przecinka nie stawia się dlatego, że w zdaniu pojawia się dopełnienie, ale dlatego, że cała konstrukcja tego wymaga. To może być zdanie podrzędne, wyliczenie albo wtrącenie. Najbezpieczniej najpierw ustalić, co jest orzeczeniem, potem rozpoznać funkcję wyrażeń wokół niego, a dopiero na końcu zdecydować o interpunkcji. Taki porządek pozwala uniknąć większości typowych błędów. Bibliografia: Zdania, podmiot, orzeczenie, przydawka, dopełnienie, okolicznik Przecinek przed „co” w zdaniu podrzędnym - eKorekta24 Dopełnienie - Język polski Co to jest dopełnienie? Definicja, funkcja, przykłady - klp.pl
Już są pierwsze przecieki E8 z matematyki. Krążą zdjęcia arkuszy i płatne oferty
Egzamin ósmoklasisty 2026 z matematyki odbędzie się we wtorek 12 maja o 9:00 i potrwa 125 minut. Tuż przed testem media społecznościowe, w tym X, zalewają zdjęcia rzekomych arkuszy E8 z 2026 roku. Uczniowie obawiają się niespodzianek po poniedziałkowym polskim.
Tuż przed egzaminem ósmoklasisty z matematyki w sieci wyraźnie rośnie napięcie. Ósmoklasiści z całej Polski i ich rodzice przeglądają media społecznościowe w poszukiwaniu rzekomych „arkuszy” i list zadań, a na X krążą kolejne wpisy, zdjęcia arkuszy i zaproszenia na Discord w celu zakupu arkuszy. E8 z matematyki: przecieki Wpisy o rzekomych przeciekach pojawiają się falami, pierwsze pojawiały się już wieczorem. View oEmbed on the source website Równolegle wracają płatne „oferty” dostępu do „prawdziwych zadań” lub „pewniaków” w cenie 20–50 zł. To ważny sygnał ostrzegawczy dla rodziców oraz samych nastolatków: takie propozycje bywają pułapką nastawioną na wyłudzenie danych albo pieniędzy. View oEmbed on the source website Warto jednak pamiętać, że Centralna Komisja Egzaminacyjna nie udostępnia arkuszy przed egzaminem, więc obietnice „pewnego arkusza” przed 9:00 nie mają wiarygodnego oparcia. NIE dołączaj do serwerów na Discordzie, nie wysyłaj płatnych SMS-ów i nie klikaj w podejrzane linki. Zobacz także: Egzamin ósmoklasisty 2026: matematyka. Są pierwsze przecieki, tak mogą wyglądać arkusze CKE E8 2026 matematyla: arkusze. Jakich zadań się spodziewać? Egzamin z matematyki jest drugim z trzech egzaminów ósmoklasisty. We wtorek uczniowie zaczynają o 9:00, a standardowy czas pracy to 125 minut, czyli do 11:05. Uczniowie ze specjalnymi potrzebami mogą mieć wydłużony czas pisania egzaminu. Na kilkanaście godzin przed matematyką najczęściej powtarzają się te same typy „pewniaków”. Wśród tematów, które regularnie wracają na egzaminie, wymienia się: procenty, geometrię (pola, objętości, twierdzenie Pitagorasa), równania i wyrażenia algebraiczne, potęgi i pierwiastki, statystykę (średnia, mediana, wykresy i diagramy), prawdopodobieństwo, zadania tekstowe i praktyczne (np. prędkość, czas, pieniądze, objętość, odczyt danych). Warto też wiedzieć, że oficjalne arkusze i omówienia zadań zwykle są udostępniane w internecie dopiero po zakończeniu egzaminu, najczęściej po południu, często między 13:00 a 14:00. To pomaga ustawić oczekiwania: poranne „pewniaki” nie są prawdziwe. Rodzicom, którzy widzą narastające napięcie u dziecka, może pomóc spokojna rozmowa o planie na poranek: przygotowany długopis z czarnym tuszem, linijka, chwila na oddech przed wejściem i przypomnienie, że celem jest zdobywanie punktów krok po kroku, a nie polowanie na sensacje. Na wyniki uczniowie poczekają do 3 lipca 2026 r. To jeszcze sporo czasu, ale dziś liczy się przede wszystkim bezpieczny start i skupienie na zadaniach w arkuszu, a nie na tym, co krąży w sieci. Zobacz także: Są już pierwsze przecieki z egzaminu ósmoklasisty z polskiego. W sieci krążą zdjęcia arkuszy
Dopełnienie bezokolicznik: jak rozpoznać i poprawnie używać?
Dowiedz się, jak rozpoznać dopełnienie bezokolicznik w zdaniu, odróżnić je od okolicznika celu i uniknąć błędów w analizie składniowej.
Bezokolicznik w zdaniu potrafi sprawiać więcej kłopotów, niż się wydaje. Szczególnie wtedy, gdy wygląda jak zwykła forma czasownika, a w rzeczywistości pełni funkcję dopełnienia i uzupełnia sens orzeczenia. To właśnie takie niuanse najczęściej prowadzą do błędów w analizie składniowej. Żeby wychwycić tę różnicę, trzeba zwracać uwagę nie tylko na sam wyraz, lecz także na jego rolę w całej konstrukcji zdania. Warto wiedzieć, po jakich pytaniach i cechach rozpoznać tę funkcję, w jakich połączeniach pojawia się najczęściej oraz jak odróżnić ją od okolicznika celu czy elementu orzeczenia złożonego. Czym jest dopełnienie i kiedy bezokolicznik może je wyrażać Dopełnienie to część zdania należąca do grupy orzeczenia. Jego funkcja polega na uzupełnianiu treści czasownika, czyli dopowiadaniu, kogo lub czego dotyczy czynność, komu jest skierowana, z czym się łączy albo o czym mowa. Definicja dopełnienia zawsze wiąże się więc z zależnością od orzeczenia lub innego wyrazu nadrzędnego o charakterze czasownikowym. Rozpoznawanie dopełnienia zaczyna się zwykle od pytań przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym? Jeśli dany wyraz odpowiada na jedno z tych pytań i określa orzeczenie, bardzo często pełni funkcję dopełnienia. Najczęściej dopełnienie bywa wyrażone rzeczownikiem, ale tę funkcję mogą przejmować także zaimek, liczebnik, przymiotnik użyty w funkcji rzeczownika, a w niektórych konstrukcjach również bezokolicznik. Tu pojawia się najważniejsze rozróżnienie. Bezokolicznik jako dopełnienie nie występuje automatycznie w każdym zdaniu, w którym pojawia się forma typu czytać, śpiewać, kupić. Pełni tę funkcję tylko wtedy, gdy przyjmuje znaczenie rzeczownika, czyli nazywa czynność jak pewien „przedmiot” myśli, chęci, nakazu czy upodobania. W zdaniu Lubi śpiewać bezokolicznik nie oznacza celu ani okoliczności, lecz to, co jest lubiane. Właśnie wtedy można mówić o dopełnieniu wyrażonym bezokolicznikiem. Jak rozpoznać dopełnienie bezokolicznik w zdaniu Najważniejsze kryteria rozpoznania Najpewniejszą wskazówką jest zależność od czasownika nadrzędnego. Bezokolicznik uzupełnia jego treść i bez niego wypowiedź byłaby niepełna albo wyraźnie uboższa znaczeniowo. W zdaniu Uwielbia tańczyć czasownik uwielbia domaga się dopowiedzenia, czego dotyczy to uczucie. Drugie kryterium to pytanie przypadka zależnego. W praktyce szkolnej najlepiej działa ono wtedy, gdy bezokolicznik wyraźnie daje się odczytać jako nazwa czynności. Można wtedy zapytać: uwielbia co?, tańczyć; nie lubi czego?, czekać. Trzeba jednak pamiętać, że przy bezokoliczniku pytanie bywa mniej naturalne niż przy rzeczowniku, dlatego nie warto opierać analizy wyłącznie na nim. Równie ważne jest to, by bezokolicznik nie oznaczał samodzielnie celu, sposobu ani innych okoliczności czynności. Jeśli mówi przede wszystkim, po co coś się stało, bliżej mu do okolicznika celu niż do dopełnienia. To właśnie tu najczęściej pojawiają się błędy interpretacyjne. Prosty test składniowy W praktyce pomagają trzy proste testy. Pierwszy polega na sprawdzeniu, czy konstrukcję można rozwinąć do zdania podrzędnego z żeby. Jeśli sens pozostaje ten sam i nadal chodzi o uzupełnienie treści czasownika nadrzędnego, to mocny sygnał, że bezokolicznik pełni funkcję dopełnienia. Zdanie Polecił dzieciom posprzątać pokój można rozwinąć do postaci Polecił dzieciom, żeby posprzątały pokój. Relacja zależności zostaje zachowana. Drugi test to próba zastąpienia bezokolicznika rzeczownikiem odczasownikowym. Gdy da się powiedzieć lubi śpiewać i podobnie lubi śpiewanie, funkcja składniowa pozostaje zbliżona. Taka zamiana nie zawsze brzmi równie naturalnie, ale dobrze pokazuje, czy bezokolicznik rzeczywiście działa jak forma rzeczownikowa. Trzeci test dotyczy samej konstrukcji zdania: warto ustalić, od którego wyrazu zależy bezokolicznik. Jeśli jest podporządkowany czasownikowi nadrzędnemu i dopełnia jego znaczenie, analiza idzie w stronę dopełnienia. Jeśli natomiast określa cel ruchu albo współtworzy z czasownikiem jedną całość orzeczeniową, trzeba rozważyć inną interpretację. W jakich konstrukcjach dopełnienie bezokolicznik pojawia się najczęściej Po czasownikach modalnych i fazowych Najwięcej wątpliwości pojawia się po czasownikach modalnych i fazowych, takich jak musieć, chcieć, móc, zacząć, przestać. To właśnie w takich połączeniach bezokolicznik najczęściej stanowi naturalne uzupełnienie orzeczenia: chce wyjechać, musi odpocząć, zaczęła czytać, przestał narzekać. W szkolnej analizie takie konstrukcje bywają opisywane niejednolicie. Część ujęć widzi tu bezokolicznik jako dopełnienie, inne traktują cały związek jako element orzeczenia złożonego. Z praktycznego punktu widzenia najważniejsze jest to, że właśnie tutaj najłatwiej pomylić funkcję dopełnienia z inną rolą składniową. Jeśli bezokolicznik przede wszystkim nazywa czynność, której dotyczy chcenie, możność czy początek, można mówić o bezokoliczniku jako dopełnieniu. Jeśli zaś czasownik nadrzędny traci własną samodzielność znaczeniową i razem z bezokolicznikiem tworzy jedną całość, bliższa będzie interpretacja jako orzeczenie złożone. W wielu zdaniach granica nie jest całkiem ostra. W innych typowych połączeniach z czasownikiem nadrzędnym Dopełnienie bezokolicznikowe pojawia się także po czasownikach wyrażających zamiar, nakaz, próbę lub decyzję. W takich konstrukcjach bezokolicznik nazywa czynność zamierzoną, nakazaną albo podejmowaną jako próbę: postanowiła wyjechać, kazał wracać, usiłował otworzyć drzwi, próbowała zasnąć. Ważna jest tu rekcja, czyli wymagania składniowe czasownika nadrzędnego. To on decyduje, jakiego typu uzupełnienia potrzebuje. Niektóre czasowniki chętnie łączą się z bezokolicznikiem, inne wolą rzeczownik odczasownikowy albo konstrukcję przyimkową. Dlatego samo znaczenie czynności jeszcze nie wystarcza, trzeba patrzeć na całą budowę zdania. Im wyraźniej bezokolicznik wynika z wymagań czasownika nadrzędnego, tym mocniejsza podstawa do uznania go za dopełnienie. Taka zależność jest ważniejsza niż sama obecność końcówki bezokolicznika. Jak odróżnić dopełnienie bezokolicznikowe od podobnych konstrukcji Bezokolicznik jako dopełnienie a okolicznik celu Najprostsza różnica wygląda tak: dopełnienie uzupełnia treść orzeczenia, a okolicznik celu wskazuje, po co czynność została wykonana. W pierwszym przypadku bezokolicznik jest treścią czynności nadrzędnej, w drugim, jej zamierzeniem lub celem. Dobrze widać to w parze zdań: Lubi śpiewać i Poszedł kupić chleb. W pierwszym zdaniu bezokolicznik odpowiada na pytanie o to, co lubi. Nazywa czynność jako przedmiot upodobania, więc działa jak dopełnienie. W drugim zdaniu kupić chleb oznacza cel pójścia. Nie uzupełnia znaczenia czasownika poszedł tak jak dopełnienie, tylko mówi, po co ktoś poszedł. To okolicznik celu. Częste pomyłki pojawiają się właśnie przy czasownikach ruchu: iść, jechać, biec, wrócić, wysłać kogoś. W zdaniu Pojechała odwiedzić babcię bezokolicznik najczęściej wyraża cel. Podobnie w zdaniu Wrócił odebrać dokumenty. Sama forma bezokolicznika nie przesądza tu jeszcze o funkcji. Praktyczna zasada jest prosta: jeśli bezokolicznik odpowiada raczej na pytanie po co?, nie należy go uznawać za dopełnienie. Jeśli natomiast nazywa czynność, której bezpośrednio dotyczy czasownik nadrzędny, analiza idzie w stronę dopełnienia. Bezokolicznik jako dopełnienie a element orzeczenia złożonego Konstrukcja czasownik + bezokolicznik nie zawsze ma tę samą funkcję. Czasem bezokolicznik jest dopełnieniem, a czasem razem z czasownikiem tworzy orzeczenie złożone. To jeden z trudniejszych punktów analizy składniowej. Kryterium znaczeniowe polega na sprawdzeniu, czy czasownik nadrzędny zachowuje własne pełne znaczenie leksykalne. Jeśli przede wszystkim informuje o modalności, fazie albo sposobie realizacji czynności, a główną treść niesie bezokolicznik, cała konstrukcja bywa traktowana jako orzeczenie złożone: będzie czytać, zaczął mówić, mógł wyjść. Jeśli zaś czasownik nadrzędny wyraźnie nazywa postawę wobec czynności, na przykład lubienie, polecenie, próbę czy obawę, łatwiej bronić interpretacji dopełnieniowej. Kryterium składniowe opiera się na zależności i substytucji. Jeżeli bezokolicznik można zastąpić rzeczownikiem odczasownikowym lub zdaniem podrzędnym bez wyraźnej utraty funkcji, przemawia to za dopełnieniem. Jeśli taka zamiana rozbija naturalną całość orzeczenia, mocniejsza staje się interpretacja orzeczeniowa. Są też przypadki graniczne. Połączenia z móc, musieć, chcieć, zacząć, przestać od dawna budzą rozbieżności interpretacyjne. W praktyce szkolnej warto wtedy nie tyle szukać jednej absolutnej etykiety, ile sprawdzać, co w danym zdaniu jest osią konstrukcji: nazwana czynność czy modalno-fazowy sposób jej ujęcia. To zwykle daje najpewniejszy rezultat. Zasady gramatyczne i typowe błędy w analizie Dopełnienie bliższe i dalsze Dopełnienie bliższe najczęściej wiąże się z czasownikami przechodnimi i zwykle występuje w bierniku. Jego klasyczny test polega na przekształceniu zdania w stronę biernej: Kasia piecze ciasto, Ciasto jest pieczone przez Kasię. Jeśli taka zamiana jest możliwa bez zmiany sensu, mowa o dopełnieniu bliższym. Dopełnienie dalsze nie daje takiego efektu. Może występować w różnych przypadkach zależnych i nie przechodzi wygodnie w podmiot strony biernej: Myślała o wakacjach, Posługiwał się mapą. Przy bezokoliczniku ten test ma jednak ograniczenia. Sam bezokolicznik nie odmienia się przez przypadki jak rzeczownik, więc nie zawsze da się go potraktować tak samo jak typowe dopełnienie bliższe. Często strona bierna dotyczy raczej rzeczownika zależnego od bezokolicznika niż samego bezokolicznika. Dlatego test bierny może pomagać, ale nie powinien być jedynym kryterium analizy. Rekcja i zmiana przypadka przy przeczeniu Rekcja to wymaganie składniowe narzucane przez czasownik. To właśnie ona decyduje, jakiej formy dopełnienia oczekuje orzeczenie. W polszczyźnie ma to duże znaczenie, bo niektóre czasowniki łączą się z biernikiem, inne z dopełniaczem, celownikiem, narzędnikiem albo miejscownikiem. Przy przeczeniu często dochodzi do ważnej zmiany: dopełnienie w bierniku przechodzi w dopełniacz. Klasyczne przykłady to: widzę książkę, nie widzę książki, mam plan, nie mam planu. Zasada ta pozostaje istotna także wtedy, gdy w konstrukcji występuje bezokolicznik zależny od czasownika nadrzędnego. Widać to w zdaniach: Musi brać leki, Nie musi brać leków albo Chce kupić chleb, Nie chce kupić chleba. Bezokolicznik się nie zmienia, ale rzeczownik zależny od całej konstrukcji już tak. To ważna wskazówka: analiza zdań z bezokolicznikiem nie zwalnia z pilnowania poprawnej rekcji. Najczęstsze błędy interpretacyjne Najczęstszy błąd polega na uznawaniu każdego bezokolicznika za dopełnienie. To zbyt proste i zwykle prowadzi do pomyłek. W zdaniu Poszedł kupić chleb bezokolicznik nie jest dopełnieniem, tylko okolicznikiem celu. W zdaniu Będzie czytać pełni rolę składnika formy orzeczeniowej. Drugim częstym błędem jest mylenie funkcji składniowej z formą wyrazu. To, że dany wyraz ma postać bezokolicznika, nie mówi jeszcze, jaką pełni funkcję gramatyczną. O funkcji rozstrzyga miejsce w konstrukcji zdania, zależność od wyrazu nadrzędnego i znaczenie całego połączenia. Trzeci błąd to pomijanie związku między bezokolicznikiem a czasownikiem nadrzędnym. Bez ustalenia, od czego bezokolicznik zależy i co dokładnie dopowiada, nie da się trafnie rozpoznać jego roli. Dlatego rozpoznawanie dopełnienia powinno zawsze zaczynać się od analizy relacji w zdaniu, a nie od samego kształtu wyrazu. Przykłady zdań z dopełnieniem bezokolicznikowym Przykłady poprawnie rozpoznanego dopełnienia Nie lubi czekać. Bezokolicznik czekać nazywa czynność, której dotyczy niechęć. Odpowiada na pytanie: nie lubi czego? To typowy przykład bezokolicznika jako dopełnienia. Uwielbia gotować. Tutaj gotować pełni funkcję dopełnienia, bo określa treść upodobania. Nie oznacza celu ani okoliczności, lecz samą czynność jako przedmiot nastawienia. Poleciła dzieciom posprzątać pokój. Bezokolicznik uzupełnia znaczenie czasownika poleciła. Można rozwinąć zdanie: Poleciła dzieciom, żeby posprzątały pokój. To mocny argument za analizą dopełnieniową. Próbował zasnąć. W tym zdaniu bezokolicznik oznacza czynność, która jest przedmiotem próby. Nie mówi, po co ktoś coś zrobił, lecz czego próbował dokonać. Kazał wszystkim usiąść. Bezokolicznik usiąść wyraża treść nakazu. Zależność od czasownika nadrzędnego jest bezpośrednia i wyraźna. Zaczęła czytać powieść. To przykład częsty i zarazem interpretacyjnie graniczny. W szkolnej praktyce bezokolicznik bywa tu uznawany za dopełnienie, bo nazywa czynność, której dotyczy początek. W innych ujęciach całość zaczęła czytać opisuje się jako orzeczenie złożone. Taka niejednoznaczność nie zmienia faktu, że bezokolicznik zależy od czasownika nadrzędnego i nie jest okolicznikiem celu. Przykłady mylące i ich omówienie Lubi śpiewać, Poszedł kupić chleb. W pierwszym zdaniu śpiewać jest dopełnieniem, bo odpowiada za treść upodobania. W drugim kupić chleb wyraża cel pójścia, więc mamy okolicznik celu. Chciała odpocząć, Wyjechała odpocząć nad morzem. W pierwszym zdaniu bezokolicznik uzupełnia czasownik nadrzędny i nazywa czynność zamierzoną. W drugim mówi przede wszystkim, po co nastąpił wyjazd, a więc pełni funkcję okolicznika celu. Zaczął mówić, Będzie mówić jutro. Pierwsza konstrukcja jest graniczna: można ją analizować jako połączenie z dopełnieniem albo jako orzeczenie złożone, zależnie od przyjętego ujęcia. Druga jest wyraźniej orzeczeniowa, bo będzie mówić tworzy formę czasu przyszłego złożonego. Polecił pisać referaty, Poszedł pisać referat w bibliotece. W pierwszym zdaniu bezokolicznik określa treść polecenia. W drugim opisuje cel pójścia, więc nie jest dopełnieniem. Stać!, Nie wolno biegać po korytarzu. Pierwsze zdanie zawiera samodzielny bezokolicznik użyty jako rozkaz, nie dopełnienie. Drugie pokazuje konstrukcję, która bywa analizowana różnie, ale na pewno nie należy jej automatycznie traktować tak samo jak zwykłego dopełnienia rzeczownikowego. W analizie składniowej sam bezokolicznik nie wystarcza do postawienia trafnej diagnozy. O tym, czy pełni funkcję dopełnienia, decydują znaczenie całej konstrukcji, zależność od czasownika nadrzędnego i to, czy dana forma naprawdę działa jak nazwa czynności. Najwięcej pomyłek bierze się z pośpiechu i zbyt szybkiego utożsamienia formy z funkcją. Gdy najpierw ustali się, czy bezokolicznik uzupełnia treść orzeczenia, wskazuje cel działania czy współtworzy orzeczenie złożone, analiza zdania staje się dużo prostsza i bardziej precyzyjna. Bibliografia: Dopełnienie. Co to jest? Definicja, przykłady. Wyjaśniamy, czym jest… Dopełnienie - Język polski Dopełnienie Co to jest dopełnienie? Definicja, funkcja, przykłady - klp.pl
Egzamin ósmoklasisty 2026: matematyka. Są pierwsze przecieki, tak mogą wyglądać arkusze CKE
Egzamin ósmoklasisty 2026 z matematyki odbędzie się we wtorek 12 maja o 9 i potrwa 125 minut. Arkusz CKE ma zawierać 20–21 zadań (zamknięte i otwarte) łącznie za 30 punktów. Uczniowie szukają w sieci „pewniaków”, ale uwaga: rzekome przecieki przed testem to często oszustwo i kosztowne SMS-y.
We wtorek, 12 maja, ósmoklasiści zmierzą się z matematyką w ramach egzaminu ósmoklasisty 2026. Start zaplanowano na godzinę 9, a na pracę z arkuszem przewidziano 125 minut. To moment, który budzi emocje w wielu domach, bo choć test nie ma progu zdawalności, wynik realnie liczy się w rekrutacji do szkoły średniej. Matematyka na E8: arkusz jest przewidywalny, ale tempo potrafi zaskoczyć Egzamin z matematyki ma formę mieszaną: zadania zamknięte i otwarte. W części zamkniętej pojawiają się typy dobrze znane uczniom z prób i wcześniejszych sprawdzianów: wybór wielokrotny, prawda–fałsz oraz dobieranie. Część otwarta wymaga już samodzielnego zapisu rozwiązania. W arkuszu CKE ma być łącznie 20-21 zadań, w tym: 14-15 zadań zamkniętych, 5-6 zadań otwartych. Maksymalnie do zdobycia jest 30 punktów. Za zadania zamknięte przewidziano 14-15 punktów, a za otwarte 15-16 punktów. W praktyce oznacza to, że nawet przy dobrej „skuteczności” w zamkniętych, kluczowe potrafią okazać się zadania otwarte, bo tam punktów jest zwykle więcej i to one częściej różnicują wyniki. W domu dzieci często mówią: „Wszystko umiem, tylko robię głupie błędy”. W matematyce na tym egzaminie szczególnie ważne jest to, co dziecko pokaże na kartce. W zadaniach otwartych oceniane są: analiza treści, dobór metody, planowanie kroków, a także poprawny zapis działań i wyników. Pomaga prosta zasada: mniej pośpiechu w czytaniu, więcej porządku w zapisie. Oto obszary, które na E8 wracają najczęściej Uczniowie często pytają o „pewniaki”. Tego, co pojawi się na egzaminie, nikt nie zagwarantuje, ale są obszary, które regularnie pojawiają się w zadaniach i które w 2026 roku również mogą się trafić. Na liście powtórkowej zwykle znajdują się: działania na liczbach naturalnych, całkowitych, wymiernych i dziesiętnych oraz kolejność wykonywania działań, ułamki zwykłe i dziesiętne, własności działań arytmetycznych, wyrażenia algebraiczne (upraszczanie, przekształcanie) oraz obliczanie wartości, równania i proste nierówności, geometria: własności trójkątów, czworokątów i okręgów, obwód i pole figur, twierdzenie Pitagorasa, odczytywanie danych z wykresów i ich interpretacja, funkcja liniowa i proporcjonalność prosta, średnia arytmetyczna, mediana, prawdopodobieństwo prostych zdarzeń losowych. Zobacz arkusze CKE z matematyki z poprzednich lat: Egzamin ósmoklasisty 2025 − matematyka. Zobacz arkusz CKE i odpowiedzi Egzamin ósmoklasisty 2024 − matematyka. Zobacz arkusz CKE i odpowiedzi Egzamin ósmoklasisty 2023 − matematyka. Zobacz arkusz CKE i odpowiedzi „Przecieki” kuszą, ale mogą skończyć się rachunkiem za SMS Wraz z odliczaniem do wtorku rośnie też liczba wyszukiwań haseł o przeciekach. Warto, żeby dziecko usłyszało to jasno: arkusze CKE dostępne w sieci przed egzaminem to najczęściej przynęta przygotowana przez oszustów. Mechanizm bywa podobny: obietnica dostępu do zadań „tuż przed startem”, a potem prośba o opłatę za SMS. Ryzyko nie kończy się na jednorazowym koszcie. Możliwe są ukryte opłaty, wpisanie na płatną listę i regularne pobieranie pieniędzy, a rezygnacja z takiej usługi może być później trudna. Aby uspokoić nerwy przed egzaminem, zwykle wystarczą dwa kroki: rozmowa bez straszenia (że dostęp do „przecieków” nie daje przewagi, tylko kłopoty) oraz prosta umowa w domu, że w dniu przed egzaminem nie kupuje się żadnych „dostępów” i nie wysyła płatnych SMS-ów. W tym czasie bardziej opłaca się sen, lekka powtórka i przygotowanie rzeczy na poranek w dniu testu. Zobacz też: Są już pierwsze przecieki z egzaminu ósmoklasisty z polskiego. W sieci krążą zdjęcia arkuszy
Dopełnienie a mianownik: jak je odróżnić w zdaniu?
Dowiedz się, jak odróżnić dopełnienie od mianownika, uniknąć błędów w analizie zdania i rozpoznać dopełnienie bliższe oraz dalsze.
Pomylenie dopełnienia z mianownikiem to jeden z najczęstszych błędów w analizie zdania, a jednocześnie da się go łatwo uniknąć. Wystarczy pamiętać, że podmiot nazywa wykonawcę czynności i stoi w mianowniku, natomiast dopełnienie uzupełnia orzeczenie i odpowiada na pytania przypadków zależnych. To rozróżnienie przydaje się nie tylko na lekcjach języka polskiego, lecz także podczas odrabiania prac domowych i rozwiązywania ćwiczeń gramatycznych. W tekście pokazujemy, na co zwracać uwagę przy analizie funkcji wyrazów, jakie formy może przyjmować dopełnienie oraz czym różni się dopełnienie bliższe od dalszego. Czym jest dopełnienie i jaką pełni funkcję w zdaniu Dopełnienie to część zdania należąca do grupy orzeczenia. Jego zadaniem jest uzupełnianie znaczenia czasownika, czyli doprecyzowanie, kogo, czego lub czego dotyczy czynność, stan albo proces wyrażony przez orzeczenie. Ta definicja jest podstawą szkolnej składni: dopełnienie nie działa samodzielnie, ale pozostaje ściśle związane z czasownikiem. Funkcja dopełnienia polega na rozwijaniu orzeczenia. W zdaniu „Ola czyta książkę” wyraz „książkę” nie nazywa wykonawcy czynności, tylko wskazuje jej przedmiot, dlatego jest dopełnieniem, a nie podmiotem. Podobnie w zdaniu „Dziadek opowiada o podróży” wyrażenie „o podróży” dopowiada, czego dotyczy opowiadanie. Najczęściej dopełnienie bywa wyrażone rzeczownikiem, ale może też mieć postać: zaimka: „Zaprosiłam ich”, liczebnika użytego rzeczownikowo: „Poprosił o drugiego”, przymiotnika użytego rzeczownikowo: „Nagrodzili najlepszych”, wyrażenia przyimkowego: „Myślała o wakacjach”. W praktyce rozpoznanie dopełnienia wymaga połączenia dwóch rzeczy: znajomości przypadków w języku polskim i umiejętności określenia funkcji składniowej wyrazu. Sama forma wyrazu nie zawsze wystarcza. Dlaczego dopełnienie nie jest mianownikiem Mianownik jako przypadek podmiotu Mianownik odpowiada na pytania: kto? co? To przypadek typowy dla podmiotu, czyli części zdania, która najczęściej wskazuje wykonawcę czynności albo temat wypowiedzi. W zdaniu „Kot śpi” wyraz „kot” stoi w mianowniku i pełni funkcję podmiotu. W zdaniu „Dzieci biegają” wyraz „dzieci” także jest podmiotem. Mianownik nazywa więc tego, kto lub co wykonuje czynność albo o kim czy o czym się mówi. Dopełnienie jako forma przypadku zależnego Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym? Oznacza to, że pojawia się w dopełniaczu, celowniku, bierniku, narzędniku albo miejscowniku. Wśród pytań dopełnienia nie ma mianownika ani wołacza. To najważniejsza zasada, która rozstrzyga wiele szkolnych wątpliwości: dopełnienie nigdy nie występuje w mianowniku. Jeśli wyraz stoi w mianowniku, nie jest dopełnieniem. Zestawienie „dopełnienie mianownik” bywa mylące, bo czasem wyraz nazywa rzecz związaną z czynnością. O rozpoznaniu nie decyduje jednak samo znaczenie, lecz funkcja składniowa i przypadek. Najważniejsza różnica między dopełnieniem a podmiotem Podmiot wskazuje, kto lub co wykonuje czynność. Dopełnienie doprecyzowuje, kogo, czego lub czego dotyczy ta czynność. Porównanie jest proste: „Mama czyta książkę” – „mama” to podmiot, „książkę” to dopełnienie. „Pies goni kota” – „pies” to podmiot, „kota” to dopełnienie. Różnica staje się wyraźna dopiero wtedy, gdy spojrzy się na rolę wyrazu w zdaniu. Podmiot jest centrum grupy podmiotu, a dopełnienie rozwija orzeczenie. Nawet jeśli oba wyrazy odnoszą się do osób albo rzeczy, pełnią zupełnie inną funkcję. Jak odróżnić dopełnienie od mianownika w praktyce Pytania, które pomagają rozpoznać funkcję wyrazu Najpierw trzeba znaleźć orzeczenie. Dopiero od orzeczenia zadaje się pytanie do wyrazu, który budzi wątpliwość. To podstawowa zasada rozpoznawania dopełnienia. Jeżeli od orzeczenia da się zadać pytanie jednego z przypadków zależnych, mamy do czynienia z dopełnieniem: „czyta co?” – książkę, „pomaga komu?” – siostrze, „myśli o czym?” – o egzaminie. Warto też sprawdzić, czy dany wyraz nazywa wykonawcę czynności, czy jej przedmiot albo uczestnika. Wykonawca czynności to zwykle podmiot, a przedmiot lub adresat czynności to zwykle dopełnienie. Analiza funkcji wyrazu w zdaniu Nie wystarczy spojrzeć na sam wyraz. Trzeba ustalić, czy rozwija orzeczenie, czy raczej nazywa tego, kto wykonuje czynność. To właśnie analiza funkcji wyrazu w zdaniu chroni przed pomyłką. W zdaniu „Basia maluje kwiat” wyraz „Basia” odpowiada na pytanie kto maluje?, więc jest podmiotem. Wyraz „kwiat” odpowiada na pytanie maluje co?, więc jest dopełnieniem. Choć oba są rzeczownikami, ich rola jest inna. Pomaga także rozpoznanie przypadku. Jeśli wyraz stoi w mianowniku, pełni funkcję podmiotu lub innej części zdania, ale nie dopełnienia. Jeśli stoi w przypadku zależnym i uzupełnia czasownik, można mówić o dopełnieniu. Typowe pułapki i częste pomyłki Najwięcej błędów pojawia się wtedy, gdy podobne są pytania: kto? co? oraz kogo? co? Dotyczy to zwłaszcza biernika, który częściowo pokrywa się pytaniem z mianownikiem. Kolejna pułapka to sytuacja, w której biernik i mianownik mają identyczną formę. W zdaniu „Kasia piecze ciasto” wyraz „ciasto” wygląda tak samo w mianowniku i bierniku. Nie oznacza to jednak, że jest podmiotem. O rozpoznaniu decyduje pytanie od orzeczenia: „piecze co?” – „ciasto”. Skoro pytanie pochodzi od czasownika i dotyczy przedmiotu czynności, jest to dopełnienie. Podobnie w zdaniu „Dziecko otworzyło okno” „okno” ma formę taką samą jak mianownik, ale pełni funkcję dopełnienia. W składni zawsze trzeba więc patrzeć na funkcję, nie tylko na brzmienie. Rodzaje dopełnienia: bliższe i dalsze Dopełnienie bliższe Dopełnienie bliższe najczęściej występuje w bierniku. Jest bezpośrednio związane z czynnością i przy czasownikach przechodnich może stać się podmiotem po przekształceniu zdania ze strony czynnej na bierną. Klasyczny przykład: „Kasia piecze ciasto”. „Ciasto jest pieczone przez Kasię”. W pierwszym zdaniu „ciasto” jest dopełnieniem bliższym. W drugim, po zmianie strony, staje się podmiotem. To bardzo praktyczny test, bo pokazuje nie tylko przypadek, ale też funkcję składniową wyrazu. Podobnie działają zdania: „Rodzina zwiedza muzeum” → „Muzeum jest zwiedzane przez rodzinę”. „Dziecko zgubiło piłkę” → „Piłka została zgubiona przez dziecko”. Dopełnienie dalsze Dopełnienie dalsze występuje w innych przypadkach zależnych i nie przechodzi w podmiot po przekształceniu zdania na stronę bierną. Najczęściej pojawia się w dopełniaczu, celowniku, narzędniku albo miejscowniku. Przykłady: „Brakuje chleba” – dopełnienie w dopełniaczu, „Pomaga babci” – dopełnienie w celowniku, „Pisze długopisem” lub „Spotkał się z kolegą” – dopełnienie w narzędniku, „Opowiada o podróży” – dopełnienie w miejscowniku. Test strony biernej tutaj nie działa. Nie powie się poprawnie: „Babcia jest pomagana przez Tomka” jako zwykłej zamiany równoważnej znaczeniowo w tym szkolnym rozumieniu dopełnienia dalszego. Właśnie dlatego taka część zdania nie staje się podmiotem. Przykłady dopełnienia i mianownika w zdaniach Zdania pokazujące różnicę między podmiotem a dopełnieniem Najłatwiej zobaczyć różnicę na prostych parach: „Ania rysuje dom”. „Ania” – podmiot w mianowniku, „dom” – dopełnienie w bierniku. „Tata szuka okularów”. „Tata” – podmiot w mianowniku, „okularów” – dopełnienie w dopełniaczu. „Uczeń pomaga koledze”. „Uczeń” – podmiot w mianowniku, „koledze” – dopełnienie w celowniku. „Babcia rozmawia z sąsiadką”. „Babcia” – podmiot w mianowniku, „z sąsiadką” – dopełnienie w narzędniku. „Maja opowiada o książce”. „Maja” – podmiot w mianowniku, „o książce” – dopełnienie w miejscowniku. Takie zestawienia dobrze pokazują, że podmiot nazywa wykonawcę czynności, a dopełnienie uzupełnia orzeczenie. Przykłady dopełnienia w różnych przypadkach Dopełnienie może występować w różnych przypadkach zależnych: dopełniacz: „Jaś zapomniał zeszytu”, celownik: „Tata przyglądał się zabawce”, biernik: „Wujek widział sarnę”, narzędnik: „Jacek posługiwał się wędką”, miejscownik: „Maja myślała o prezencie”. W tych zdaniach łatwo zauważyć wspólną cechę: każde dopełnienie rozwija czasownik i odpowiada na pytanie przypadku zależnego. Przykłady z omówieniem krok po kroku Zdanie: „Nauczyciel zapowiedział klasówkę”. orzeczenie: „zapowiedział”, pytanie od orzeczenia: „zapowiedział co?”, odpowiedź: „klasówkę”, funkcja składniowa: dopełnienie. Zdanie: „Kasia marzy o wakacjach”. orzeczenie: „marzy”, pytanie od orzeczenia: „marzy o czym?”, odpowiedź: „o wakacjach”, funkcja składniowa: dopełnienie. Zdanie: „Pies szczeka”. orzeczenie: „szczeka”, pytanie: „kto szczeka?”, odpowiedź: „pies”, funkcja składniowa: podmiot. Zdanie: „Dziecko zamknęło okno”. orzeczenie: „zamknęło”, pytanie od orzeczenia: „zamknęło co?”, odpowiedź: „okno”, funkcja składniowa: dopełnienie. Ostatni przykład dobrze pokazuje, dlaczego nie wolno opierać się wyłącznie na formie. „Okno” wygląda jak mianownik, ale w zdaniu pełni inną rolę. Najprostszy schemat rozpoznawania jest krótki i skuteczny: najpierw znajdź orzeczenie, potem zadaj od niego pytanie, a na końcu ustal funkcję wyrazu w zdaniu. Jeśli wyraz można uznać za wykonawcę czynności, najczęściej będzie podmiotem. Jeśli uzupełnia znaczenie czasownika i odpowiada na pytania przypadków zależnych, jest dopełnieniem. Przy dopełnieniu bliższym pomaga też test strony biernej. Gdy wyraz może po zmianie zdania stać się podmiotem, zwykle chodzi o dopełnienie bliższe. Gdy taka zmiana się nie udaje, częściej mamy do czynienia z dopełnieniem dalszym. Najważniejsza zasada pozostaje jednak niezmienna: podmiot stoi w mianowniku, a dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych. To rozróżnienie porządkuje analizę zdania i pozwala uniknąć najczęstszych błędów interpretacyjnych. Bibliografia: Dopełnienie. Co to jest? Definicja, przykłady. Wyjaśniamy, czym jest... Co to jest dopełnienie? Definicja, funkcja, przykłady - klp.pl Dopełnienie - Język polski
Na jakie pytania odpowiada dopełnienie z przykładami
Sprawdź, na jakie pytania odpowiada dopełnienie, jak je rozpoznać w zdaniu i odróżnić od przydawki oraz okolicznika na prostych przykładach.
Dopełnienie to jedna z tych części zdania, bez których wypowiedź szybko traci precyzję. To ono uzupełnia sens orzeczenia i pokazuje, kogo, czego, komu, czemu, co, z kim lub o czym mowa. Właśnie dlatego jego rozpoznanie jest tak ważne na lekcjach języka polskiego i podczas samodzielnej analizy zdań. W praktyce najwięcej trudności sprawia nie sama lista pytań, ale dopasowanie ich do czasownika i odróżnienie dopełnienia od przydawki czy okolicznika. Poniżej porządkujemy najważniejsze zasady, pokazujemy różnicę między dopełnieniem bliższym i dalszym oraz podajemy proste przykłady, które ułatwią szybkie wskazywanie tej części zdania. Czym jest dopełnienie w zdaniu Dopełnienie to jedna z części zdania. Należy do grupy orzeczenia, czyli tej części zdania, która skupia się wokół czynności albo stanu. Jego zadaniem jest uzupełnienie informacji o tym, czego dotyczy czynność wyrażona przez orzeczenie. Dzięki niemu wiadomo dokładniej, kogo ktoś widział, czego zabrakło, komu coś dano albo o czym ktoś myśli. Bez dopełnienia wiele zdań byłoby zbyt ogólnych. Dopełnienie pozostaje w związku z wyrazem nadrzędnym, najczęściej z czasownikiem, rzadziej z przymiotnikiem. To właśnie ten wyraz narzuca jego formę, dlatego pytania do dopełnienia zadaje się od orzeczenia, a nie „z głowy”. Na jakie pytania odpowiada dopełnienie Najłatwiej zapamiętać to przez odmianę przez przypadki. W szkolnym opisie składni dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich oprócz mianownika i wołacza. Pytania dopełnienia w przypadkach zależnych Dopełnienie może odpowiadać na pytania: dopełniacza: kogo?, czego? celownika: komu?, czemu? biernika: kogo?, co? narzędnika: z kim?, z czym? miejscownika: o kim?, o czym? Odpowiedź na pytanie, na jakie pytania odpowiada dopełnienie w języku polskim, brzmi więc: na pytania przypadków zależnych, poza mianownikiem i wołaczem. Przykłady dopełnienia dla każdego przypadku Pytanie zawsze zadaje się od orzeczenia, a odpowiedź jest dopełnieniem. Dopełniacz: Jaś zapomniał zeszytu. zapomniał kogo? czego?, zeszytu Celownik: Tata przyglądał się zabawce. przyglądał się komu? czemu?, zabawce Biernik: Wujek widział sarnę. widział kogo? co?, sarnę Narzędnik: Jaś spotkał się z kolegą. spotkał się z kim? z czym?, z kolegą Miejscownik: Maja myślała o prezencie. myślała o kim? o czym?, o prezencie Te przykłady pokazują najważniejszą zasadę: dopełnienia nie szuka się po ogólnym sensie zdania, tylko przez poprawne pytanie od orzeczenia. Jak rozpoznać dopełnienie w zdaniu Zależność dopełnienia od orzeczenia Dopełnienie określa orzeczenie, więc pytanie stawia się właśnie od czasownika. W niektórych zdaniach może zależeć także od przymiotnika, ale w szkolnej praktyce najczęściej rozpoznaje się je przy czasowniku. Forma dopełnienia nie jest przypadkowa. Wynika z wymagań wyrazu nadrzędnego: jeden czasownik łączy się z biernikiem, inny z celownikiem, dopełniaczom albo miejscownikiem. Dlatego forma dopełnienia nie zawsze jest intuicyjna. Widać to dobrze w takich połączeniach: brakuje kogo? czego?, gwoździ przyglądał się komu? czemu?, półkom myślała o kim? o czym?, o prezencie Prosty sposób wskazywania dopełnienia Jak rozpoznać dopełnienie w zdaniu krok po kroku? najpierw trzeba znaleźć orzeczenie, potem zadać od niego pytanie przypadku zależnego, na końcu wskazać wyraz albo wyrażenie, które odpowiada na to pytanie. Na przykład w zdaniu: Dziecko zgubiło piłkę orzeczenie: zgubiło pytanie: zgubiło kogo? co? odpowiedź: piłkę W zdaniu: Henrykowi wciąż brakuje gwoździ orzeczenie: brakuje pytanie: brakuje kogo? czego? odpowiedź: gwoździ To najprostszy i najpewniejszy sposób wskazywania dopełnienia. Jakimi formami może być wyrażone dopełnienie Dopełnienie bywa wyrażone różnymi formami. Najczęściej są to: rzeczownik Kasia zgubiła piłkę. zaimek Myślałam o tobie. wyrażenie przyimkowe Kasia napisała o wakacjach nad morzem. W praktyce warto pamiętać, że nie zawsze będzie to jeden wyraz. Czasem dopełnienie tworzy całe wyrażenie, zwłaszcza przy miejscowniku i narzędniku. Dopełnienie bliższe i dopełnienie dalsze Dopełnienie bliższe Dopełnienie bliższe najczęściej występuje w bierniku i odpowiada na pytania: kogo?, co? Łączy się zwykle z czasownikami przechodnimi. Jego ważną cechą jest to, że można je przekształcić w podmiot zdania w stronie biernej. Przykłady: Kasia piecze ciasto. piecze co?, ciasto Ciasto jest pieczone przez Kasię. Przedszkolaki zbierały żołędzie. zbierały co?, żołędzie Żołędzie były zbierane przez przedszkolaki. Rodzina zwiedzała muzeum. zwiedzała co?, muzeum Muzeum było zwiedzane przez rodzinę. Dopełnienie dalsze Dopełnienie dalsze występuje w innych przypadkach zależnych i nie da się go zamienić na podmiot bez zmiany sensu albo bez stworzenia nienaturalnej konstrukcji. Przykłady: Henrykowi brakuje gwoździ. brakuje kogo? czego?, gwoździ Staś przyglądał się półkom. przyglądał się komu? czemu?, półkom Jaś spotkał się z kolegą. spotkał się z kim?, z kolegą Kasia napisała o wakacjach nad morzem. napisała o czym?, o wakacjach nad morzem Te przykłady dobrze pokazują, że dopełnienie dalsze może mieć różną formę, ale zawsze zależy od wymagań orzeczenia. Czym dopełnienie różni się od przydawki i okolicznika Dopełnienie a przydawka Najważniejsza różnica jest prosta: dopełnienie określa orzeczenie, a przydawka określa rzeczownik. Porównanie: Brat czyta książkę mamy. czyta co?, książkę → dopełnienie czyją książkę?, mamy → przydawka Mama kupiła ciepły sweter. kupiła co?, sweter → dopełnienie jaki sweter?, ciepły → przydawka To częsty błąd: wyraz w dopełniaczu nie zawsze jest dopełnieniem. Jeśli określa rzeczownik, jest przydawką. Dopełnienie a okolicznik Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych. Okolicznik opisuje okoliczności czynności, więc odpowiada na pytania typu: kiedy?, gdzie?, jak?, dlaczego? Najlepiej widać to w podobnych konstrukcjach: Tata wieczorem czytał gazetę. czytał co?, gazetę → dopełnienie czytał kiedy?, wieczorem → okolicznik Hania wąchała kwiatki w ogrodzie. wąchała co?, kwiatki → dopełnienie wąchała gdzie?, w ogrodzie → okolicznik Myślałam o tobie wczoraj. myślałam o kim?, o tobie → dopełnienie myślałam kiedy?, wczoraj → okolicznik Dobrze widać, że jedno zdanie może zawierać i dopełnienie, i okolicznik, ale każde z nich odpowiada na inne pytania. Przykłady zdań z dopełnieniem i typowe trudności Przykłady z omówieniem Zdania z jednym dopełnieniem: Nauczyciel zapowiedział klasówkę. zapowiedział kogo? co?, klasówkę Jesienne drzewa sypały liśćmi. sypały z czym?, liśćmi Cukiernia kusiła zapachem wypieków. kusiła z czym?, zapachem wypieków Zdania z dwoma dopełnieniami: Dziewczynka starannie zaplotła lalce warkocze. zaplotła co?, warkocze zaplotła komu? czemu?, lalce Kasjerka wydała resztę klientowi. wydała co?, resztę wydała komu? czemu?, klientowi Przykłady z wyrażeniami przyimkowymi: Maja od rana myślała o prezencie. myślała o czym?, o prezencie Jaś spotkał się z kolegą. spotkał się z kim?, z kolegą Kasia napisała o wakacjach nad morzem. napisała o czym?, o wakacjach nad morzem Takie przykłady pokazują, że odpowiedź może być jednym wyrazem albo całym wyrażeniem. Najczęstsze błędy w rozpoznawaniu dopełnienia Najczęstszy błąd to mylenie dopełnienia z przydawką. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy oba elementy stoją obok siebie, na przykład w zdaniu: Czytam książkę mamy. Dopełnieniem jest książkę, bo odpowiada na pytanie od orzeczenia: czytam co? Wyraz mamy określa rzeczownik, więc jest przydawką. Drugi częsty problem to pomijanie pytania od orzeczenia. Gdy ktoś patrzy tylko na końcówkę wyrazu, łatwo o pomyłkę. Sam przypadek nie wystarcza. Najpierw trzeba znaleźć czasownik, dopiero potem zadać właściwe pytanie. Trzecia trudność dotyczy czasowników, które wymagają mniej intuicyjnego przypadka. Dlatego uczniowie mylą zdania typu: brakuje gwoździ, przyglądał się półkom, myślała o prezencie. Tu forma dopełnienia wynika z wymagań czasownika i nie zawsze da się jej odgadnąć bez poprawnego pytania. Najprostsza zasada brzmi więc tak: dopełnienie rozpoznaje się od orzeczenia, nie od samego wyrazu. Gdy pytanie jest dobrze postawione, odpowiedź zwykle staje się od razu jasna. W zapamiętaniu pomaga też krótki skrót: dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli nie na kto? co? i nie na wołanie, ale na kogo?, czego?, komu?, czemu?, kogo?, co?, z kim?, z czym?, o kim?, o czym?. To porządkuje wiedzę i ułatwia analizę nawet trudniejszych zdań. Bibliografia: Dopełnienie. Co to jest? Definicja, przykłady. Wyjaśniamy, czym jest... Dopełnienie - Język polski Co to jest dopełnienie? Definicja, funkcja, przykłady - klp.pl
Jak rozpoznać dopełnienie w zdaniu z przykładami
Dowiedz się, jak rozpoznać dopełnienie w zdaniu, odróżnić je od podmiotu i okolicznika oraz uniknąć typowych błędów w analizie.
Dopełnienie to jedna z tych części zdania, które najłatwiej pomylić z podmiotem, przydawką albo okolicznikiem. A właśnie od jego poprawnego wskazania często zależy wynik szkolnego ćwiczenia, sprawdzianu czy analizy zdania. Wystarczy jednak znać prostą zasadę: dopełnienie rozwija orzeczenie i odpowiada na pytania przypadków zależnych. W artykule pokazujemy, na co zwrócić uwagę podczas analizy zdania, jak odróżnić dopełnienie bliższe od dalszego oraz jakie formy może ono przyjmować. Znajdziesz tu też czytelne przykłady z różnymi przypadkami i najczęstsze błędy, przez które uczniowie gubią się nawet w pozornie prostych zdaniach. Czym jest dopełnienie i jaką pełni funkcję w zdaniu Dopełnienie to część zdania należąca do grupy orzeczenia. Oznacza to, że rozwija treść orzeczenia, czyli najczęściej czasownika, i dopowiada, kogo lub czego dana czynność dotyczy, komu jest skierowana albo do czego się odnosi. Właśnie dlatego dopełnienie w zdaniu określa czasownik, a nie rzeczownik. To rozróżnienie jest najważniejsze przy analizie. Jeśli dany wyraz dopowiada coś o czynności wyrażonej orzeczeniem, mamy do czynienia z dopełnieniem. Jeśli natomiast określa rzeczownik, będzie raczej przydawką. Forma dopełnienia zależy od wymagań czasownika. Jeden czasownik łączy się z biernikiem, inny z celownikiem, jeszcze inny z miejscownikiem lub wyrażeniem przyimkowym. To właśnie związek dopełnienia z orzeczeniem decyduje o jego postaci. Na jakie pytania odpowiada dopełnienie Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich oprócz mianownika i wołacza: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym? W praktyce oznacza to, że gdy pojawia się wątpliwość, jak rozpoznać dopełnienie, warto zacząć właśnie od tych pytań. Same pytania jednak nie wystarczą. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy są zadawane od orzeczenia i czy wyraz rzeczywiście uzupełnia czasownik. Jakimi formami może być wyrażone dopełnienie Dopełnienie może być wyrażone różnymi formami, nie tylko rzeczownikiem. Najczęściej są to: rzeczownik: „Czytam książkę”. zaimek: „Widzę go”. liczebnik w roli rzeczownika: „Podaj trzeciego”. przymiotnik w roli rzeczownika: „Wyróżniliśmy najlepszych”. wyrażenie przyimkowe: „Myślała o prezencie”. bezokolicznik: „Nie lubi tańczyć”. W szkolnej praktyce najczęściej spotyka się dopełnienie wyrażone rzeczownikiem albo wyrażeniem przyimkowym, ale pozostałe formy też warto rozpoznawać, bo pojawiają się w ćwiczeniach i analizie zdań. Jak rozpoznać dopełnienie v zdaniu krok po kroku Najprostsza metoda działa w czterech etapach. Najpierw trzeba znaleźć orzeczenie. To od niego zaczyna się analiza, bo dopełnienie należy do jego grupy. W zdaniu „Tata czyta gazetę” orzeczeniem jest „czyta”. Potem należy zadać pytanie od orzeczenia. Od czasownika „czyta” pytamy: „co?”. Odpowiedź brzmi: „gazetę”. Następnie warto sprawdzić, czy odpowiedź należy do przypadków zależnych. „Gazetę” odpowiada na pytanie biernika: „kogo? co?”. To ważny sygnał, że może to być dopełnienie. Na końcu trzeba upewnić się, że dany wyraz określa czasownik, a nie inny wyraz w zdaniu. W zdaniu „Czytam książkę mamy” wyraz „książkę” jest dopełnieniem, bo odpowiada na pytanie zadane od orzeczenia: „czytam co?”. Z kolei „mamy” nie określa czasownika „czytam”, tylko rzeczownik „książkę”, więc nie jest dopełnieniem. Związek dopełnienia z orzeczeniem Dopełnienie pozostaje z orzeczeniem w ścisłym związku. Czasownik narzuca przypadek dopełnienia, dlatego mówi się, że jego forma zależy od wymagań czasownika. Porównanie kilku zdań dobrze to pokazuje: „zapomniał zeszytu”, czasownik „zapomniał” łączy się z dopełniaczem, „przyglądał się zabawce”, czasownik „przyglądał się” łączy się z celownikiem, „myślała o prezencie”, czasownik „myślała” łączy się tu z wyrażeniem przyimkowym w miejscowniku. Nie każde pytanie przypadkowe prowadzi jednak do dopełnienia. Wyraz może mieć formę przypadka zależnego, a mimo to nie być tą częścią zdania. W wyrażeniu „okładka zeszytu” wyraz „zeszytu” nie określa czasownika, tylko rzeczownik „okładka”, więc nie jest dopełnieniem. Pomaga też sens zdania. Jeśli dany wyraz nazywa przedmiot czynności albo jej uzupełnienie i pozostaje związany z orzeczeniem, najczęściej będzie to dopełnienie. Jeśli mówi o miejscu, czasie, sposobie lub przyczynie czynności, częściej okaże się okolicznikiem. Jak rozpoznać dopełnienie w zdaniu z przeczeniem W zdaniach z przeczeniem bardzo często dochodzi do zmiany z biernika na dopełniacz). To jedna z najczęstszych pułapek. Najlepiej widać to na prostym porównaniu: „Czytam książkę”. „Nie czytam książki”. W pierwszym zdaniu pytanie brzmi: „czytam co?”, „książkę”. To biernik. W drugim: „nie czytam czego?”, „książki”. To dopełniacz. Mimo zmiany formy nadal chodzi o dopełnienie, bo wyraz wciąż uzupełnia czasownik „czytam”. Zmienia się przypadek, ale nie funkcja składniowa). Taka sama zasada działa w wielu podobnych zdaniach, dlatego przy przeczeniu nie warto opierać się wyłącznie na końcówce wyrazu. Trzeba sprawdzić pytanie zadane od orzeczenia i sens całej konstrukcji. Dopełnienie bliższe i dalsze W języku polskim wyróżnia się dwa rodzaje dopełnienia: bliższe i dalsze. To rozróżnienie bywa bardzo pomocne, zwłaszcza wtedy, gdy trzeba dokładniej opisać funkcję wyrazu w zdaniu. Dopełnienie bliższe Dopełnienie bliższe najczęściej występuje w bierniku i typowo łączy się z czasownikami przechodnimi). Jego praktyczną cechą jest to, że po przekształceniu zdania ze strony czynnej na bierną staje się podmiotem. Przykład: „Mama piecze ciasto”. „Ciasto jest pieczone przez mamę”. Wyraz „ciasto” był w zdaniu czynnym dopełnieniem bliższym, a po zmianie na stronę bierną stał się podmiotem. Ten test jest bardzo użyteczny, bo pozwala szybko sprawdzić, z jakim typem dopełnienia mamy do czynienia. Dopełnienie dalsze Dopełnienie dalsze występuje w innych przypadkach zależnych i nie przechodzi w podmiot po zmianie na stronę bierną. Często jest wyrażone celownikiem, narzędnikiem, miejscownikiem albo wyrażeniem przyimkowym. Przykład: „Jaś spotkał się z kolegą”. Wyraz „z kolegą” uzupełnia czasownik „spotkał się”, więc jest dopełnieniem. Nie da się jednak sensownie przekształcić go w podmiot strony biernej. To właśnie cecha dopełnienia dalszego. Podobnie jest w zdaniu: „Maja myślała o prezencie”. Wyrażenie „o prezencie” pozostaje związane z orzeczeniem, ale nie stanie się podmiotem po przekształceniu zdania. Jak odróżnić oba rodzaje w praktyce Najwygodniejsza metoda to próba zamiany strony czynnej na bierną. Jeśli jeden z wyrazów zachowuje sens jako podmiot, zwykle jest dopełnieniem bliższym. Dobrze widać to w zdaniu: „Dziecko daje mamie prezent”. „Prezent jest dawany mamie przez dziecko”.) W tym przypadku „prezent” jest dopełnieniem bliższym, bo po zmianie na stronę bierną staje się podmiotem). „Mamie” pozostaje dopełnieniem dalszym, bo nie przechodzi w podmiot. Z kolei w zdaniu: „Tata przyglądał się zabawce”. nie powstaje naturalna konstrukcja, w której „zabawka” stałaby się podmiotem strony biernej. To znak, że mamy do czynienia z dopełnieniem dalszym. Jeśli pojawia się wątpliwość, warto połączyć dwa testy: pytanie zadane od orzeczenia oraz próbę przekształcenia zdania na stronę bierną. Przykłady dopełnienia w różnych przypadkach Dopełnienie w bierniku i dopełniaczu „Czytam książkę”. Pytanie od orzeczenia: czytam co? Przypadek: biernik. Wyjaśnienie: „książkę” uzupełnia czasownik „czytam”, więc jest dopełnieniem. „Jaś zapomniał zeszytu”. Pytanie od orzeczenia: zapomniał czego? Przypadek: dopełniacz. Wyjaśnienie: „zeszytu” rozwija treść czasownika „zapomniał”, a nie rzeczownika, dlatego to dopełnienie. „Nie czytam książki”. Pytanie od orzeczenia: nie czytam czego? Przypadek: dopełniacz. Wyjaśnienie: po przeczeniu forma zmieniła się z biernika na dopełniacz, ale funkcja pozostała taka sama, to nadal dopełnienie). Dopełnienie w celowniku, narzędniku i miejscowniku „Przyglądał się zabawce”. Pytanie od orzeczenia: przyglądał się czemu? Przypadek: celownik. Wyjaśnienie: „zabawce” jest wymagane przez czasownik „przyglądał się”, więc pełni funkcję dopełnienia. „Posługiwał się wędką”. Pytanie od orzeczenia: posługiwał się czym? Przypadek: narzędnik. Wyjaśnienie: „wędką” dopełnia treść orzeczenia i wskazuje, czym wykonywana jest czynność. „Myślała o prezencie”. Pytanie od orzeczenia: myślała o czym? Przypadek: miejscownik. Wyjaśnienie: wyrażenie „o prezencie” pozostaje w związku z czasownikiem „myślała”, dlatego to dopełnienie. Przykłady z pytaniami dopełnienia „Widzę go”. Pytanie od orzeczenia: widzę kogo? Przypadek: biernik. Wyjaśnienie: „go” jest zaimkiem, ale pełni tę samą funkcję co rzeczownik w roli dopełnienia. „Wyróżniliśmy najlepszych”. Pytanie od orzeczenia: wyróżniliśmy kogo? Przypadek: biernik. Wyjaśnienie: „najlepszych” to przymiotnik użyty w roli rzeczownika i określa czynność wyrażoną orzeczeniem. „Podaj trzeciego”. Pytanie od orzeczenia: podaj kogo? Przypadek: biernik. Wyjaśnienie: „trzeciego” to liczebnik w funkcji rzeczownika, dlatego może być dopełnieniem. Takie przykłady pokazują, że najważniejsze są nie część mowy sama w sobie, lecz pytanie przypadkowe i związek z orzeczeniem. Dopełnienie a podmiot, przydawka i okolicznik Dopełnienie a podmiot Podmiot i dopełnienie bywają mylone, bo oba często są wyrażone rzeczownikiem. Różnica jest jednak podstawowa. Podmiot odpowiada na pytania „kto? co?” i nazywa wykonawcę czynności albo to, czego dotyczy stan. Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych i tę czynność uzupełnia. W zdaniu „Mama czyta książkę” podmiotem jest „mama”, bo odpowiada na pytanie „kto czyta?”. Dopełnieniem jest „książkę”, bo odpowiada na pytanie „czyta co?”. Pomaga też pamiętać, że podmiot należy do grupy podmiotu, a dopełnienie do grupy orzeczenia. Przy porządkowaniu tych zależności przydaje się rozróżnienie podmiotu i orzeczenia. Dopełnienie a przydawka Przydawka określa rzeczownik, a dopełnienie określa orzeczenie. To najkrótszy i najpewniejszy sposób rozróżnienia. W zdaniu „Czytam książkę mamy”: „książkę” odpowiada na pytanie „czytam co?” i jest dopełnieniem, „mamy” odpowiada na pytanie „czyją?” i określa rzeczownik „książkę”, więc jest przydawką. Pomocne są też pytania. Przydawka odpowiada zwykle na pytania: jaki? który? czyj? Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych. Nawet jeśli forma wyrazu przypomina dopełnienie, o funkcji decyduje to, co dany wyraz określa. Przy bardziej szczegółowej analizie warto pamiętać, czym jest przydawka. Dopełnienie a okolicznik Dopełnienie i okolicznik należą do grupy orzeczenia, dlatego bywają mylone. Różnią się jednak tym, że okolicznik opisuje okoliczności czynności, a dopełnienie wskazuje jej przedmiot lub uzupełnienie. Okolicznik odpowiada na pytania typu: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? Porównanie pokazuje różnicę bardzo wyraźnie: „Rozmawiali o filmie”, „o filmie” to dopełnienie, bo uzupełnia sens czasownika „rozmawiali”. „Rozmawiali wieczorem”, „wieczorem” to okolicznik, bo określa czas czynności. „Myślała o prezencie”, dopełnienie. „Myślała długo”, okolicznik. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy w zdaniu pojawia się wyrażenie przyimkowe. Nie każde wyrażenie przyimkowe jest okolicznikiem. Jeśli wynika z wymagań czasownika i odpowiada na pytanie przypadka zależnego, może być dopełnieniem. Najczęstsze błędy przy rozpoznawaniu dopełnienia Najczęstszy błąd to mylenie dopełnienia z podmiotem. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy oba wyrazy są rzeczownikami. Warto wtedy wrócić do podstawowego testu: kto wykonuje czynność, a co ją tylko uzupełnia. Drugą częstą pomyłką jest uznawanie przydawki za dopełnienie. Sam przypadek zależny nie wystarcza. Wyraz musi określać czasownik, a nie rzeczownik. W wyrażeniu „kolor okładki” wyraz „okładki” nie jest dopełnieniem, choć ma formę dopełniacza. Problemem bywa też pomijanie związku z orzeczeniem. Jeśli nie zacznie się analizy od czasownika, łatwo zadać pytanie do niewłaściwego wyrazu i błędnie wskazać część zdania. To właśnie dlatego pytania przypadków zależnych trzeba zadawać od orzeczenia. Osobną pułapką są zdania z przeczeniem. W parze „czytam książkę” i „nie czytam książki” zmienia się przypadek, ale nie funkcja składniowa). W obu zdaniach chodzi o dopełnienie. Błąd pojawia się również wtedy, gdy każde wyrażenie przyimkowe uznaje się za okolicznik. Tymczasem konstrukcje takie jak „o prezencie”, „z kolegą” czy „o filmie” mogą pełnić funkcję dopełnienia, jeśli są ściśle związane z czasownikiem. Dlatego w analizie warto zawsze sprawdzać nie tylko formę, lecz także sens całego zdania. Najpewniejsza odpowiedź na pytanie, jak rozpoznać dopełnienie, zaczyna się więc od orzeczenia. Dopiero potem warto zadawać pytania przypadków zależnych i sprawdzać, czy dany wyraz naprawdę rozwija czasownik. Takie podejście pomaga też uporządkować różnice między dopełnieniem, okolicznikiem i przydawką. Im częściej analizuje się krótkie przykłady, tym łatwiej wychwycić, co określa czynność, a co tylko dopowiada coś o rzeczowniku. Bibliografia: Dopełnienie. Co to jest? Definicja, przykłady. Wyjaśniamy, czym jest... Co to jest dopełnienie? Definicja, funkcja, przykłady - klp.pl Dopełnienie – Umiemy to - Ćwiczenia
Wzruszające pożegnanie klas ósmych. Oryginalne przemówienia i wierszyki, których nie znajdziesz nigdzie indziej
Pożegnanie klas 8 przez 7 to zwyczajowa część uroczystości pożegnania ostatniej klasy szkoły podstawowej. Rok młodsi uczniowie oficjalnie żegnają się ze starszymi kolegami, którzy rozpoczynają kolejny etap edukacji. Sprawdź, jak można im podziękować za wspólnie spędzone lata.
Na pożegnaniu klasy 8 przez klasę 7 można wygłosić przemówienie pożegnalne i zadeklamować wiersz lub zaśpiewać piosenkę. Ta część uroczystości nie powinna być zbyt długa (inne z resztą także nie!), aby całość przebiegła sprawnie i udało się utrzymać uwagę słuchaczy. Dlatego warto dokładnie zaplanować występ i zawczasu przygotować teksty i uczniów do wygłoszenia. Oto pomoc w realizacji tego zadania oraz przykładowy scenariusz. Spis treści: Pożegnanie 8 klasy przez klasę 7 – przemówienie Pożegnanie 8 klasy – życzenia Wierszyki na pożegnanie 8 klasy Scenariusz na pożegnanie klasy 8 przez klasę 7 Pożegnanie klasy 8 przez 7 – przemówienie Poniżej propozycja przemówienia, które mógłby wygłosić przedstawiciel klas siódmych do ósmoklasistów opuszczających szkołę podstawową. Można je wykorzystać w dokładnie takim brzmieniu lub potraktować jako inspirację i zmodyfikować albo napisać własne. Pożegnanie klasy 8 przez 7 – tekst przemówienia Ósmoklasiści! Spędziliśmy w tej szkole razem 7 lat, a teraz musimy się pożegnać. To trudny czas, bo przed wami nowe wyzwania i wiele niewiadomych, a dla nas moment, gdy to my staniemy się najstarszymi uczniami w naszej szkole. My jednak spędzimy jeszcze rok, a młodsi uczniowie więcej czasu, w tych murach, które już dobrze znamy, w których czujemy się bezpiecznie. Wy natomiast traficie do nowych szkół – w nowe mury, do nowych klas i nauczycieli. Wierzymy, że dokądkolwiek idziecie, jakąkolwiek szkołę wybierzecie, będziecie zadowoleni i będziecie w niej odnosić sukcesy – każdy z was na własną miarę. [Tu można wpleść życzenia, np. te, które podajemy niżej] Idąc dalej naprzód przez życie, wspomnijcie raz po raz czas, który spędziliśmy tutaj razem, w tej szkole. A za rok wypatrujcie nas wśród młodszych klas waszych nowych szkół. Choć przyszedł czas pożegnania, nie mówimy wam „żegnajcie”, ale „do widzenia!” Pożegnanie klasy 8 – życzenia W przemówieniu warto zawrzeć życzenia, które można wpleść w jego tekst lub zakończyć nimi wystąpienie. Życzenia powinny być ciepłe i płynące wprost z serc młodszych kolegów. Poniżej trzy propozycje życzeń na okazję pożegnania klasy 8. przez 7. Koleżanki i Koledzy z klas ósmych. Życzymy Wam, żebyście byli odważni, wierzyli w siebie i swoje możliwości. Niech dalsza nauka sprawia Wam przyjemność i stawia przed Wami całkiem nowe wyzwania. Życzymy, aby mierzenie się z nimi było dla Was źródłem satysfakcji i pierwszym krokiem do wielkich życiowych sukcesów. Powodzenia! Drodzy Ósmoklasiści, życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! Dobrych ocen, dobrych kolegów w nowych szkołach i oddanych nauczycieli. Wierzymy w Was i trzymamy za Was kciuki! Kochani ósmoklasiści! Niech nadchodzące lata przyniosą wam wiele radości. Życzymy, żebyście potrafili pokonywać wszystkie przeciwności losu i cieszyli się życiem. Nigdy nie traćcie wiary w siebie! Choć my tu zostaniemy, myślami będziemy z Wami! I do zobaczenia, bo z pewnością jeszcze się spotkamy…, kto wie, może już za rok! Drodzy Ósmoklasiści! Składamy Wam życzenia, abyście potrafili cieszyć się sukcesami i umieli wyciągać wnioski z porażek. Życzymy szczęścia, radości i osiągnięcia wszystkich zamierzonych celów. Pamiętajcie: 'Każdego dnia możecie zrobić coś, aby zbliżyć się do swojego marzenia lub możecie nie robić niczego. W każdym przypadku podejmujecie decyzję'. Wierszyki na pożegnanie klasy 8 Podsuwamy wam oryginalne wierszyki – takich nie znajdziecie nigdzie w internecie, bo napisaliśmy je specjalne dla was! Wybierzcie jeden albo więcej i wplećcie w scenariusz pożegnania klasy 8 tak, jak wam będzie pasowało – na początku, przed przemówieniem, albo na jego zakończenie. Każde rozwiązanie będzie dobre! 1. Ósmej klasy nadszedł wreszcie kres, niech to będzie radość, a nie stres! W nowych szkołach zawsze brylujcie i dla nas wygodne miejsce szykujecie! 2. Osiem lat minęło jak mrugnięcie okiem. Żegnamy was dzisiaj z żalem, ale i z wiarą W wasze wielkie możliwości. Idźcie dalej w świat z podniesionym czołem, I prosimy was bardzo: żadną miarą nie rezygnujcie z życia radości! 3. Osiem długich lat za wami, Dziękujemy, że byliście tu razem z nami. Choć nie co dzień łatwo było, przecież dobrze się skończyło. Egzaminy zdane w końcu, a świadectwa błyszczą w słońcu. To zapowiedź jest nowego: życia bardziej dorosłego. Żyjcie pełni dziecięcej radości, nie bójcie się miłości, po sukcesy sięgajcie choćby do gwiazd, ale nie zapominajcie swoich szkolnych gniazd! 4. Choć jedne drzwi się dziś zamykają, nowe przed wami otworem stają. Niech prowadzą, niech was wiodą, Do sukcesów prostą drogą. 5. Ściskamy wam dłonie i klepiemy po plecach, Bo dziś koniec podstawówki, ale heca! Na górze róże, na dole na troski panaceum: szkoła zawodowa, technikum, liceum! Na dole fiołki, na górze różne twierdzenia, przyjmijcie dziś nasze serdeczne życzenia: Zdrowia, sukcesów, przyjaźni, radości, niech w waszych sercach radość zawsze gości! Niech wiedza was uskrzydla, cieszy i rozwija, niech porażki nie kąsa was żmija! Na górze wspomnień róże, na dole smutku kurz, Wielki świat czeka na was. To już! 6 Nigdy nie zbaczaj ze swojej drogi, którą wybrałaś w wędrówce życia, choćby Ci ciernie raniły nogi, a cel wydawał się nie do zdobycia! Scenariusz na pożegnanie klasy 8 przez klasę 7 Poniżej przykładowy scenariusz na uroczystość pożegnania klas ósmych. Skorzystajcie z tego planu, wplatając do scenariusza powyższe teksty przemówień, życzeń lub wierszyków. Może spodobają się wam też pomysły na zabawy i dodatkowe aktywności na zakończenie szkoły. 1. Powitanie i wprowadzenie Prowadzący 1: Witam serdecznie wszystkich zgromadzonych na naszej uroczystości! Prowadzący 2: Dziś spotykamy się, aby pożegnać naszych starszych kolegów z ósmej klasy i podziękować im za minione wspólne lata. 2. Przemówienie nauczyciela / dyrektora Nauczyciel/Dyrektor: Krótkie słowo podziękowania dla ósmoklasistów za ich wysiłek, osiągnięcia i wkład w życie szkoły. 3. Przedstawienie artystyczne (np. inscenizacja, skecz, wiersze, piosenka) Uczniowie klasy 7: Występ artystyczny – np. przedstawienie na temat wspólnych lat nauki, humorystyczny skecz o szkolnych przygodach, lub wykonanie piosenki. 4. Podziękowania i życzenia Uczniowie klasy 7: Wręczenie symbolicznych prezentów i kwiatów dla ósmoklasistów. Przemówienia: Kilka słów od przedstawicieli klasy 7 i ewentualnie klasy 8. 5. Wręczenie pamiątek Uczniowie klasy 7: Wręczenie pamiątkowych albumów, dyplomów lub innych upominków dla uczniów kończących szkołę podstawową. 6. Pożegnanie i podziękowania Prowadzący: Podziękowania wszystkim za udział, a szczególnie uczniom klasy 8 za wspólne lata. Ósmoklasiści: Krótkie słowo pożegnalne od przedstawicieli klasy 8. 7. Zakończenie Prowadzący: Życzymy wszystkim dalszych sukcesów i do zobaczenia w nowych szkołach! Zapraszamy na poczęstunek i wspólne zdjęcia. Dodatkowe pomysły: Fotorelacja z minionych lat nauki Zabawy integracyjne Wspólne zdjęcia Zobacz też: Wzruszające słowa na pożegnanie 8 klasy: 2 przemówienia ucznia i nauczyciela, które poruszą serca Jak napisać podanie – do szkoły lub innej instytucji [WZÓR] To 3 najpiękniejsze podziękowania na zakończenie roku. Dyrektor usłyszy i zaniemówi
Są już pierwsze przecieki z egzaminu ósmoklasisty z polskiego. W sieci krążą zdjęcia arkuszy
Przecieki z egzaminu ósmoklasisty 2026 znów stały się hitem wyszukiwań tuż przed poniedziałkowym testem z języka polskiego. W mediach społecznościowych pojawiają się zdjęcia arkuszy, ale CKE podkreśla, że materiały są zabezpieczone, a rzekome wycieki zwykle bywają fałszywe.
W dniu egzaminu internet potrafi zamienić się w bazar obietnic. Na X, TikToku i Instagramie krążą wpisy i nagrania, które sugerują dostęp do tematów albo wręcz gotowych arkuszy. To, co pojawia się w sieci jako „przeciek”, bardzo często okazuje się jednym z kilku wariantów: przerobionym graficznie zdjęciem, starym testem udającym nowy materiał albo listą zgadywanek na temat lektur i motywów. CKE zwraca uwagę, że oficjalne arkusze są zabezpieczone, a publikowane w internecie „rewelacje” zwykle nie mają pokrycia w rzeczywistości. Jednocześnie komisja analizuje każdy sygnał o możliwym wycieku. E8 przecieki. Jaka lektura będzie na egzaminie ósmoklasisty? W tegorocznych przeciekach prym wiodą „Dziady cz. II”, „Balladyna” oraz „Antygona” – to właśnie te utwory najczęściej wracają w szkolnych dyskusjach i edukacyjnych rankingach. View oEmbed on the source website Na X można też znaleźć rzekome treści zadań: View oEmbed on the source website Czy takie: View oEmbed on the source website Egzamin ósmoklasisty 2026. Kiedy pierwsze arkusze z polskiego? Egzamin ósmoklasisty 2026 odbywa się w dniach 11–13 maja: najpierw język polski, potem matematyka i język obcy nowożytny. Każdego dnia start jest o godz. 9. Test z języka polskiego trwa 150 minut (w przypadku dostosowań czas może zostać wydłużony o 45 minut). Dla porządku: matematyka trwa 125 minut (plus do 40 minut), a język obcy 110 minut (plus do 35 minut). W 2026 roku do egzaminu ma przystąpić 393 338 uczniów z 12 953 szkół. Większość zdających wybiera język angielski (98,4 proc.), język niemiecki deklaruje 1,2 proc., a pozostałe języki łącznie 0,4 proc. Dla wielu rodzin ważna jest też informacja, kiedy pojawią się materiały pewne, a nie „z internetu”: arkusze CKE mają być publikowane po godz. 14, gdy komisja udostępni je oficjalnie. E8. Co warto powtórzyć z polskiego? Nie da się uczciwie przewidzieć, co znajdzie się w tegorocznym arkuszu, ale można mądrze podeprzeć się tym, jak wyglądał egzamin w 2025 roku. Wtedy uczniowie pracowali m.in. na fragmencie „Chłopców z Placu Broni”, pojawiły się zadania związane z odwagą, lojalnością i przyjaźnią, a także polecenia z gramatyki, interpunkcji i analizy tekstu. W arkuszu był również tekst o przyjaźni oraz pytania odnoszące się do poglądów Arystotelesa. Znalazły się też zadania dotyczące „Małego Księcia”. W wypracowaniu do wyboru było przemówienie związane z motywem przyjaźni albo opowiadanie z bohaterem lektury obowiązkowej. Zobacz także: 3 najczęstsze błędy na egzaminie ósmoklasisty. Za to dostaniesz 0 pkt
Bezokolicznik zabieram: jak przekształcić i rozpoznać formę
Sprawdź, jak rozpoznać bezokolicznik od formy zabieram, poznać końcówki, aspekt i prosty schemat przekształcenia w polskiej gramatyce.
Bezokolicznik to podstawowa forma czasownika i jeden z najważniejszych punktów odniesienia w nauce polskiej gramatyki. Właśnie dlatego warto umieć szybko rozpoznać, że forma osobowa zabieram prowadzi do neutralnego, nieodmiennego zabierać, bez zgadywania i bez sięgania od razu do słownika. W dalszej części pokazujemy prosty schemat takiego przekształcenia, podpowiadamy, po jakich końcówkach najłatwiej rozpoznać tę formę, i wyjaśniamy, na co uważać przy aspekcie oraz typowych konstrukcjach w zdaniu. Dzięki temu łatwiej uporządkować odmianę czasownika i sprawniej poruszać się po szkolnych zasadach języka polskiego. Czym jest bezokolicznik i po czym go rozpoznać Bezokolicznik to nieodmienna, bezosobowa forma czasownika. Nazywa samą czynność albo stan, ale nie podaje, kto tę czynność wykonuje, ilu jest wykonawców, kiedy coś się dzieje ani w jakim trybie ujęto wypowiedź. Nie ma więc informacji o osobie, liczbie, czasie i trybie. To właśnie dlatego forma zabieram nie jest bezokolicznikiem, a zabierać już tak. W pierwszym przypadku wiadomo, że chodzi o 1. osobę liczby pojedynczej, w drugim zostaje tylko nazwa czynności. Bezokolicznik jest też formą podstawową czasownika, czyli taką, pod którą wyraz pojawia się w słownikach. Najczęstsze zakończenia bezokolicznika Bezokolicznik w języku polskim najczęściej rozpoznaje się po zakończeniu. Typowe końcówki to: -ć, -c, -ść, -źać. Bardzo częste są też grupy zakończeń, takie jak: -ać, -eć, -ić, -yć. Widać to dobrze w prostych przykładach: zabierać, mieć, nieść, gryźć. Sama końcówka nie mówi jeszcze wszystkiego o odmianie czasownika, ale bardzo często pozwala szybko rozpoznać bezokolicznik. Jak odróżnić bezokolicznik od formy osobowej Najprostsza różnica jest taka: forma osobowa wskazuje wykonawcę czynności, a bezokolicznik tylko tę czynność nazywa. zabieram - wiadomo, że robię to „ja”, zabierać - wiadomo tylko, jaka to czynność. W regularnych czasownikach pomaga spojrzenie na temat czasownika i końcówkę. Jeśli forma osobowa zachowuje czytelny temat, można dość łatwo przejść do formy podstawowej. Na tym opiera się praktyczna metoda przekształcania: forma osobowa → temat → końcówka bezokolicznika. Jak przekształcić „zabieram” w bezokolicznik Para zabieram → zabierać dobrze pokazuje, jak działa przejście od formy osobowej do formy podstawowej czasownika. W odmianie czasownika zabierać forma zabieram jest regularna, dlatego przekształcenie jest przejrzyste: temat pozostaje ten sam, a zmienia się tylko zakończenie. Schemat przekształcenia krok po kroku Najwygodniej zastosować prostą procedurę: Rozpoznać formę osobową: zabieram. Usunąć końcówkę osobową -am. Otrzymać temat czasownika: zabiera-. Dodać końcówkę bezokolicznika -ć w typie -ać. Otrzymać formę podstawową: zabierać. Ten schemat można zapisać jeszcze krócej: zabieram → zabiera- → zabierać To właśnie taka „odmiana wstecz” jest jedną z najpraktyczniejszych metod rozpoznawania bezokolicznika. Dlaczego z „zabieram” powstaje „zabierać” Dzieje się tak dlatego, że czasownik należy do regularnego wzoru odmiany. Temat zabiera- zostaje zachowany zarówno w formie osobowej, jak i w bezokoliczniku. Nie trzeba więc odtwarzać całego wyrazu od nowa, wystarczy rozpoznać temat i dobrać właściwą końcówkę. To ważna cecha regularnych czasowników. Gdy temat jest czytelny, a wzór odmiany przewidywalny, bez słownika da się często poprawnie ustalić bezokolicznik. Podobne przykłady według tego samego wzoru Ten sam mechanizm działa w wielu innych regularnych czasownikach: czytam → czytać, mieszkam → mieszkać, zbieram → zbierać. We wszystkich tych parach widać to samo: forma osobowa ma wyraźny temat, po odjęciu końcówki osobowej zostaje temat czasownika, bezokolicznik powstaje przez dodanie końcówki typowej dla danego wzoru. Jak szybko rozpoznawać bezokolicznik w regularnych czasownikach Najłatwiej pracuje się z formami 1. osoby liczby pojedynczej, bo zwykle dobrze pokazują temat. Dlatego w regularnych czasownikach formy typu czytam, mieszkam, zbieram, zabieram są bardzo wygodne do przekształcania. W wielu przypadkach bezokolicznik da się ustalić właśnie przez dwa kroki: odnalezienie tematu i dobranie właściwej końcówki. Nie jest to metoda uniwersalna dla całej polszczyzny, ale w nauce podstaw sprawdza się bardzo dobrze. Końcówki osobowe, które najczęściej prowadzą do bezokolicznika Najbardziej przejrzyste są formy z końcówkami osobowymi takimi jak: -am, -asz, -a, formy typu -ę, -isz, -y oraz pokrewne im zakończenia zależne od wzoru odmiany. W pierwszej grupie często widać bezpośredni związek z bezokolicznikiem na -ać: czytam → czytać, mieszkasz → mieszkać, zbiera → zbierać. W drugiej grupie potrzebna bywa większa uważność, bo sama końcówka osobowa nie zawsze podpowiada jedno rozwiązanie. Z form osobowych można dojść do bezokoliczników typu lubić albo myśleć, ale trzeba znać wzór odmiany czasownika, a nie tylko ostatnią literę. Kiedy metoda działa najłatwiej Ta procedura działa najlepiej wtedy, gdy spełnione są trzy warunki: czasownik jest regularny, temat pozostaje czytelny w formie osobowej, bezokolicznik ma przewidywalne zakończenie, na przykład -ać, -eć, -ić, -yć. Właśnie dlatego para zabieram → zabierać jest tak dobrym przykładem szkolnym. Temat się nie zmienia, a forma podstawowa jest łatwa do odtworzenia. Kiedy warto zachować ostrożność Nie każdy czasownik daje się przekształcić tak gładko. Ostrożność jest potrzebna zwłaszcza wtedy, gdy: czasownik jest nieregularny, w odmianie pojawia się wymiana głosek, sama końcówka nie wystarcza do pewnego rozpoznania. Dobrym sygnałem ostrzegawczym jest sytuacja, w której temat w formach osobowych i w bezokoliczniku nie wygląda identycznie. Wtedy zgadywanie „po końcówce” może prowadzić do błędu. Dotyczy to także czasowników zakończonych na -ść lub -źć, takich jak nieść czy gryźć. W takich formach rozpoznawanie po samych zakończeniach bywa niewystarczające. Aspekt i znaczenie formy podstawowej czasownika Bezokolicznik nie podaje osoby ani czasu, ale zachowuje aspekt. To bardzo ważne, bo forma podstawowa czasownika niesie informację, czy czynność jest ujęta jako trwająca, powtarzalna albo niezamknięta, czy jako zakończona i prowadząca do rezultatu. Dlatego przy przekształcaniu nie chodzi tylko o „jakąś” formę słownikową, ale o właściwy bezokolicznik zgodny ze znaczeniem. Forma niedokonana i dokonana na przykładzie czasownika „zabierać” W tej parze różnica jest wyraźna: zabierać - forma niedokonana, zabrać - forma dokonana. Czasownik niedokonany wskazuje na przebieg czynności, jej trwanie albo powtarzalność. Czasownik dokonany pokazuje czynność jako zamkniętą, prowadzącą do efektu. Nie są to więc dwa swobodne warianty tego samego wyrazu, tylko dwie formy o innym aspekcie. Jeśli w zdaniu pojawia się zabieram, chodzi o formę niedokonaną, dlatego właściwym bezokolicznikiem będzie zabierać, a nie zabrać. Dlaczego aspekt jest ważny przy przekształcaniu To jeden z częstszych błędów: rozpoznanie ogólnego znaczenia i automatyczne podanie formy z innym aspektem. Tymczasem forma podstawowa powinna zgadzać się z sensem zdania i z linią odmiany danego czasownika. W praktyce oznacza to jedno: zabieram nie przechodzi automatycznie w zabrać. Prawidłowe przekształcenie prowadzi do zabierać, bo tylko ta forma zachowuje ten sam aspekt. Jak bezokolicznik działa w zdaniu i jakie są najczęstsze pułapki Bezokolicznik nie jest tylko formą słownikową. W polszczyźnie pojawia się bardzo często w zwykłych zdaniach, zwłaszcza po czasownikach modalnych, po wyrażeniach bezosobowych, w poleceniach, pytaniach i instrukcjach. Warto więc umieć go nie tylko rozpoznać, ale też poprawnie stosować. Typowe konstrukcje z bezokolicznikiem Bezokolicznik szczególnie często występuje po operatorach modalnych i fazowych, takich jak: móc, musieć, chcieć, zacząć, przestać. Przykłady: Mogę zabierać rzeczy później. Muszę wyjść. Chcę odpocząć. Zaczął czytać. Przestała płakać. Równie częste są wyrażenia bezosobowe: warto poczekać, należy sprawdzić, trzeba wyjść, wolno weść. Bezokolicznik pojawia się też w zwięzłych pytaniach, poleceniach i instrukcjach: Stać! Nie dotykać. Wyjść teraz? Funkcje bezokolicznika w zdaniu Bezokolicznik może pełnić w zdaniu kilka różnych funkcji. Jako podmiot: Czytać wieczorem to przyjemność. Oszczędzać nie jest łatwo. Jako dopełnienie: Zaczęła zbierać jagody. Poszła kupić chleb. Jako część orzeczenia: Będziemy odpoczywać. Będę mieć czas. Jako element wyrażeń bezosobowych: Trzeba uważać. Warto spróbować. To pokazuje, że bezokolicznik nie jest formą oderwaną od praktyki językowej, lecz działa w wielu codziennych konstrukcjach. Konstrukcje celu z bezokolicznikiem Bezokolicznik pomaga też zwięźle wyrażać cel działania. Służą do tego połączenia z wyrazami: aby, by, żeby. Przykłady: Zatrzymał się, aby odpocząć. Wyszła wcześniej, by zdążyć. Usiadł cicho, żeby posłuchać. Takie konstrukcje porządkują sens zdania i pokazują zamiar albo cel czynności bez rozwijania dłuższej wypowiedzi. Najczęstsze błędy w użyciu Najczęstsze pułapki dotyczą trzech spraw. Po pierwsze, po przyimkach nie używa się bezokolicznika. Poprawne są konstrukcje z rzeczownikiem odsłownym, na przykład: do wykonania, w celu sprawdzenia. Po drugie, partykułę nie zapisuje się z bezokolicznikiem oddzielnie: nie spać, nie wierzyć, nie bać się. Po trzecie, sama końcówka nie zawsze wystarcza do rozpoznania formy podstawowej. W czasownikach nieregularnych albo z obocznościami prosty schemat trzeba stosować ostrożnie. Metoda „temat + końcówka” jest bardzo skuteczna, ale przede wszystkim przy regularnych wzorach odmiany. Najpraktyczniejszy schemat wygląda więc tak: najpierw rozpoznać, czy forma jest osobowa, potem wydzielić temat, a na końcu dobrać właściwy bezokolicznik zgodny z wzorem odmiany i aspektem. W przypadku pary zabieram → zabierać działa to modelowo. To dobra baza do dalszej nauki rozpoznawania bezokolicznika w języku polskim. Im wyraźniej widać temat czasownika, tym łatwiej przejść od formy osobowej do formy podstawowej bez zgadywania i bez pomylenia znaczenia. Bibliografia: Bezokolicznik – wszystko, co należy o nim wiedzieć Bezokolicznik - Słownik historyczny terminów gramatycznych
Bezokolicznik stały: jak odróżnić czasownik od przymiotnika?
Wyjaśniamy, dlaczego bezokolicznik stały to błąd, jak rozpoznać bezokolicznik i odróżnić czasownik od przymiotnika w zdaniu.
Niektóre słowa w języku polskim brzmią znajomo, ale w zdaniu potrafią pełnić zupełnie różne role. Tak jest choćby z wyrazem „stały”, który raz opisuje cechę, a innym razem wiąże się z czasownikiem, i właśnie dlatego tak łatwo o pomyłkę, zwłaszcza podczas nauki gramatyki. Żeby poprawnie rozpoznać formę wyrazu, trzeba spojrzeć nie tylko na jego końcówkę, ale przede wszystkim na znaczenie i funkcję w zdaniu. Wyjaśniamy, czym naprawdę jest bezokolicznik, po jakich cechach najłatwiej go poznać oraz jak odróżnić go od przymiotnika na prostych przykładach z wyrazami „stały” i „rosły”. Czym jest bezokolicznik i jak go rozpoznać Bezokolicznik to bezosobowa, nieodmienna forma czasownika. Nazywa czynność albo stan, ale nie wskazuje, kto wykonuje daną czynność, ilu jest wykonawców ani kiedy coś się dzieje. Nie podaje też trybu ani rodzaju. Właśnie dlatego tak ważne jest odróżnienie tej formy podstawowej od form odmienionych. W ujęciu językoznawczym bezokolicznik jest również formą hasłową czasownika, czyli tą, pod którą czasownik pojawia się w słowniku. W języku polskim najczęściej można go rozpoznać po zakończeniach: -c, -ć, -ść, -źć. Najważniejsze cechy bezokolicznika Bezokolicznik skupia uwagę na samej czynności lub stanie. Nie mówi, czy chodzi o jedną osobę, czy wiele osób, ani czy mowa o teraźniejszości, przeszłości czy przyszłości. To odróżnia go od osobowych form czasownika, takich jak stoi, stała czy rosły. Najważniejsze cechy tej formy to: jest podstawową, słownikową postacią czasownika, nie informuje o wykonawcy czynności, nie odmienia się przez osoby, liczby, rodzaje ani czasy, zwykle daje się rozpoznać po charakterystycznej końcówce. Przykłady poprawnych bezokoliczników Do poprawnych bezokoliczników należą: stać, rosnąć, piec, nieść. Każda z tych form kończy się w sposób typowy dla bezokolicznika. To ważna wskazówka, gdy pojawia się wątpliwość, czy dany wyraz jest czasownikiem w formie podstawowej, czy inną częścią mowy. Dlaczego „stały” nie jest bezokolicznikiem Fraza „bezokolicznik stały” pojawia się często, ale jest niepoprawna. Bezokolicznik od czasownika stać to stać, a nie stały. Końcówka -ły nie należy do form bezokolicznika, więc już sama budowa wyrazu podpowiada, że nie chodzi tu o formę podstawową czasownika. To jednak nie znaczy, że wyraz stały zawsze jest przymiotnikiem. Właśnie tu najczęściej pojawia się pomyłka: ten sam wyraz może pełnić różne funkcje i dopiero kontekst zdania pokazuje, z czym naprawdę mamy do czynienia. „Stały” jako przymiotnik Jako przymiotnik wyraz stały nazywa cechę, na przykład trwałość, regularność albo niezmienność. Odpowiada wtedy na pytania typowe dla przymiotnika: jaki? jaka? jakie? W takich połączeniach jak: stały adres, stały kontakt, słowo stały nie nazywa czynności. Opisuje rzeczownik i wskazuje jego właściwość. „Stały” jako forma czasownika Wyraz stały może też być formą czasu przeszłego liczby mnogiej od czasownika stać. Wtedy nie mówi o cesze, tylko o czynności albo stanie. W zdaniu: one stały długo przy oknie, słowo stały nie odpowiada na pytanie jakie?, lecz raczej co robiły? albo co się działo? To już nie przymiotnik, tylko forma czasownika stać. Właśnie w tym miejscu najlepiej widać, że sama znajomość wyrazu nie wystarcza, trzeba jeszcze sprawdzić jego rolę w całym zdaniu. Jak odróżnić czasownik od przymiotnika w zdaniu Podobieństwo brzmienia bywa mylące. Wyrazy stały i rosły wyglądają podobnie, ale nie da się ich poprawnie zaklasyfikować bez spojrzenia na kontekst. O tym, czy mamy do czynienia z czasownikiem, czy z przymiotnikiem, decyduje znaczenie wyrazu i jego funkcja w wypowiedzeniu. Najprostsza zasada brzmi: trzeba ustalić, czy dany wyraz nazywa czynność lub stan, czy opisuje cechę. Pytania, które pomagają rozpoznać formę Pomocne bywają pytania gramatyczne: czasownik: co robi? co się działo? przymiotnik: jaki? jaka? jakie? Jeśli wyraz odpowiada na pytanie o działanie albo stan, najpewniej jest formą czasownika. Jeśli opisuje właściwość osoby, rzeczy lub zjawiska, pełni funkcję przymiotnika. Na co zwrócić uwagę w kontekście zdania Przy rozpoznawaniu formy warto sprawdzić trzy rzeczy. Po pierwsze, czy dany wyraz określa rzeczownik. Jeśli tak, często mamy do czynienia z przymiotnikiem, jak w wyrażeniu stały kontakt. Po drugie, czy wyraz współtworzy orzeczenie i mówi, co się działo. Tak dzieje się w zdaniu one stały długo przy oknie. Po trzecie, czy można wskazać wykonawcę czynności albo opisywaną cechę. Gdy wyraz da się połączyć z wykonawcą działania, bliżej mu do czasownika. Gdy opisuje właściwość rzeczownika, jest przymiotnikiem. Przykłady z wyrazami „stały” i „rosły” Najwięcej wątpliwości budzą formy podobne do bezokolicznika, ale nim niebędące. Dotyczy to właśnie wyrazów stały i rosły. W obu przypadkach poprawny bezokolicznik brzmi inaczej: odpowiednio stać i rosnąć. To dobry przykład na to, że o funkcji wyrazu nie przesądza sama końcówka ani podobieństwo do innych form, lecz sens całego zdania. „Stały” w dwóch różnych funkcjach W połączeniu: stały kontakt wyraz stały jest przymiotnikiem. Określa rzeczownik kontakt i odpowiada na pytanie jaki? W zdaniu: one stały długo wyraz stały jest formą przeszłą czasownika stać. Nazywa stan lub czynność i odpowiada na pytanie co robiły? „Rosły” w dwóch różnych funkcjach Podobnie działa wyraz rosły. Fraza „bezokolicznik rosły” jest błędna, bo poprawny bezokolicznik od tego czasownika to rosnąć. W wyrażeniu: rosły chłopiec słowo rosły pełni funkcję przymiotnika i opisuje cechę rzeczownika. W zdaniu: drzewa rosły szybko to już forma czasu przeszłego liczby mnogiej od czasownika rosnąć. Nie opisuje cechy drzew, lecz mówi o tym, co się z nimi działo. Co mówi końcówka -ły Końcówka -ły nie wskazuje na bezokolicznik. To najważniejsza rzecz, którą warto zapamiętać przy analizie takich wyrazów. Może ona sygnalizować: przymiotnik, formę czasu przeszłego w liczbie mnogiej. Sama końcówka nie wystarczy więc do rozpoznania części mowy. Żeby ustalić funkcję wyrazu, trzeba przeczytać całe zdanie i sprawdzić jego znaczenie. Jaką funkcję pełni bezokolicznik w zdaniu Bezokolicznik nie tylko nazywa czynność lub stan. Może też zajmować różne miejsca w strukturze zdania. Dzięki temu łatwiej odróżnić prawdziwy bezokolicznik od wyrazów, które tylko brzmią podobnie. W praktyce bezokolicznik może pełnić funkcję podmiotu, dopełnienia, a czasem także samodzielnego wypowiedzenia o charakterze rozkazu lub apelu. Bezokolicznik jako podmiot W zdaniu: Spać to zdrowo wyraz spać jest bezokolicznikiem i pełni funkcję podmiotu. Nie wskazuje osoby ani czasu, tylko ogólnie nazywa czynność. Bezokolicznik jako dopełnienie W zdaniu: Lubię czytać bezokolicznik czytać pełni funkcję dopełnienia. Uzupełnia sens czasownika lubię i nazywa czynność, którą ktoś lubi wykonywać. Bezokolicznik w funkcji orzeczenia lub wypowiedzenia rozkazującego W wypowiedzeniu: Stać! bezokolicznik występuje jako krótka, bezosobowa forma polecenia albo apelu. To szczególny typ użycia, dobrze znany także z innych krótkich komunikatów rozkazujących. Najczęstsze pomyłki przy rozpoznawaniu bezokolicznika Najczęstszy błąd polega na tym, że formę podobną brzmieniowo do czasownika podstawowego uznaje się od razu za bezokolicznik. Stąd biorą się pytania o bezokolicznik stały albo bezokolicznik rosły, choć poprawne formy to stać i rosnąć. Druga typowa pomyłka to utożsamianie każdej formy czasownika z bezokolicznikiem. Tymczasem czasownik może występować w wielu formach, a bezokolicznik jest tylko jedną z nich. Trzecim źródłem trudności bywa opieranie się wyłącznie na końcówce, bez sprawdzenia znaczenia zdania. Szybkie kryteria rozpoznania W razie wątpliwości pomagają proste zasady: bezokolicznik nie odmienia się przez osoby, liczby, rodzaje ani czasy, nie kończy się na -ły, nazywa czynność lub stan w sposób ogólny, zwykle ma zakończenie -c, -ć, -ść albo -źć. Jeśli wyraz nie spełnia tych warunków, warto sprawdzić, czy nie jest przypadkiem przymiotnikiem albo odmienioną formą czasownika. Formy, które najczęściej budzą wątpliwości Najwięcej pytań wywołują właśnie formy: stały, rosły. Obie mogą wyglądać jak coś „czasownikowego”, ale żadna nie jest bezokolicznikiem. W zależności od kontekstu mogą być przymiotnikami albo formami czasu przeszłego liczby mnogiej. To samo dotyczy innych wyrazów podobnych do form czasownikowych, ich funkcję zawsze trzeba oceniać w całym zdaniu, a nie w oderwaniu od kontekstu. Najważniejsza zasada jest prosta: poprawny bezokolicznik to stać i rosnąć, a nie stały czy rosły. Gdy pojawia się wątpliwość, najlepiej wrócić do definicji bezokolicznika i sprawdzić, czy wyraz rzeczywiście nazywa czynność w sposób ogólny, bez wskazania osoby, liczby i czasu. W praktyce o tym, czy dany wyraz jest czasownikiem, czy przymiotnikiem, decyduje całe zdanie. To właśnie kontekst rozstrzyga, czy stały i rosły opisują cechę, czy nazywają czynność w formie przeszłej. Bibliografia: Bezokolicznik – wszystko, co należy o nim wiedzieć Bezokolicznik – Umiemy to Co to jest BEZOKOLICZNIK Bezokolicznik - Licealista.pl
Szliby bezokolicznik: przykłady i zasady nieregularności
Szliby bezokolicznik to iść. Poznaj zasady rozpoznawania bezokolicznika, nieregularne czasowniki i najczęstsze pułapki w polszczyźnie.
Forma „szliby” dobrze pokazuje, że polskie czasowniki nie zawsze dają się rozszyfrować na pierwszy rzut oka. Choć intuicja podpowiada, by szukać prostego wzoru odmiany, tutaj bezokolicznikiem jest „iść”, i właśnie takie wyjątki sprawiają uczniom najwięcej trudności. Warto więc uporządkować podstawy: czym właściwie jest bezokolicznik, po czym go rozpoznać i dlaczego niektóre formy osobowe prowadzą do zaskakujących odpowiedników. Dobrze widać to właśnie na przykładzie „szliby”, ale też innych pułapek, takich jak „wziąć” czy „sięgnąć”. Jaki bezokolicznik ma forma „szliby” Bezokolicznik od formy „szliby” to „iść”. Jeśli pojawia się wątpliwość typu „szliby bezokolicznik”, poprawna odpowiedź jest tylko jedna: chodzi o czasownik iść. „Szliby” to forma odmieniona tego samego czasownika, którego formą słownikową jest „iść”. W polszczyźnie bezokolicznik pełni rolę podstawowej nazwy czasownika, dlatego w słowniku nie znajdzie się hasła „szliby”, lecz „iść”. To dobry przykład pokazujący, że relacja między formą używaną w zdaniu a formą słownikową nie zawsze jest oczywista. Ten przypadek uchodzi za nieregularny, bo nie da się tu zastosować prostego mechanizmu „cofnięcia końcówki”. Gdyby próbować odtwarzać bezokolicznik wyłącznie na podstawie brzmienia, łatwo dojść do błędnej formy typu *szleć. Taka postać w tym znaczeniu nie istnieje. Problem nie dotyczy więc tylko końcówki, lecz także zmiany tematu czasownika. Dobrze widać to w zestawieniu kilku form należących do jednego wyrazu: szedł szli szliby iść Każda z tych form odnosi się do tego samego czasownika, ale ich budowa nie wygląda jednolicie. Odpowiedź wynika z tego, że część czasowników zachowuje w odmianie różne tematy, utrwalone przez rozwój języka, a nie przez jeden przejrzysty wzór. Czym jest bezokolicznik i po czym go rozpoznać Bezokolicznik to podstawowa, nieodmienna forma czasownika. Oznacza czynność albo stan w sposób ogólny, bez wskazywania, kto działa, ile jest osób, kiedy coś się dzieje i w jakim trybie wypowiedź została sformułowana. Nie ma więc kategorii osoby, liczby, czasu, trybu ani rodzaju. Forma „czytać” tylko nazywa czynność. Nie mówi, czy ktoś czyta teraz, czy czytał wczoraj, ani czy chodzi o jedną osobę, czy o wiele osób. Pod tym względem bezokolicznik jest maksymalnie neutralny. Tę neutralność dobrze widać w codziennym użyciu. Bezokolicznik pozwala mówić o czynności w oderwaniu od okoliczności jej wykonania: „biegać”, „odpocząć”, „myśleć”, „zasnąć”. Właśnie dlatego nadaje się do definicji, poleceń, instrukcji i zapisów ogólnych. Pełni też funkcję hasła słownikowego. W słownikach języka polskiego czasownik występuje właśnie w bezokoliczniku, nie w formie typu „czytam”, „czytali” czy „czytałaby”. To ważne również wtedy, gdy trzeba ustalić, jak utworzyć bezokolicznik z formy odmienionej: szuka się formy podstawowej, a nie mechanicznie podobnej. Najczęstsze zakończenia bezokoliczników Najczęściej bezokoliczniki kończą się na -ć albo -c. To podstawowy sygnał, że ma się do czynienia z formą nieodmienną czasownika. W praktyce często spotykane są też typy zakończone na: -ić -yć -eć -ąć -ść -źć Widać to w parach takich jak „robić”, „patrzyć”, „myśleć”, „sięgnąć”, „nieść”, „gryźć”. Same zakończenia pomagają rozpoznać bezokolicznik, ale nie zawsze wystarczają do poprawnego odtworzenia formy słownikowej z formy odmienionej. Właśnie na tym polega trudność przy czasownikach nieregularnych. Forma „szliby” dobrze to pokazuje. Samo brzmienie nie prowadzi do odpowiedzi „iść”, choć to właśnie ten bezokolicznik jest poprawny. Dlaczego niektóre bezokoliczniki są nieregularne W wielu czasownikach przejście od formy odmienionej do bezokolicznika jest dość przewidywalne. Jeśli pojawia się forma „czytali”, łatwo rozpoznać bezokolicznik „czytać”. Jeśli występuje „planowała”, bez trudności odtwarza się „planować”. W takich przypadkach temat i wzorzec odmiany są do siebie wyraźnie podobne. Nie wszystkie czasowniki działają jednak tak regularnie. W części z nich temat widoczny w odmianie nie pokrywa się z tematem bezokolicznika. Wtedy bezokolicznik nie daje się odtworzyć przez proste odjęcie końcówki lub „przesłyszenie” formy podstawowej z brzmienia formy użytej w zdaniu. Ich postać wynika nie tylko z bieżących reguł odmiany, ale też z utrwalonych wzorców leksykalnych i zmian historycznych. Mówiąc prościej, język zachował pewne dawne rozwiązania, które nie tworzą już jednego przejrzystego modelu. Forma „szliby” należy do takiej grupy. Nie powstaje od niej żadna poprawna forma typu *szleć, ponieważ bezokolicznik tego czasownika brzmi „iść”. Różnica jest duża, ale nieprzypadkowa. To skutek tego, że w jednym czasowniku współistnieją różne tematy, utrwalone w odmianie i w formie słownikowej. Znaczenie mają tu także dawne postacie bardzo często używanych czasowników. W praktyce właśnie te najpowszechniejsze częściej zachowują nieregularność niż wyrazy rzadsze i nowsze. Dlatego „iść”, „wziąć” czy „móc” bywają trudniejsze niż czasowniki tworzone według bardziej przewidywalnych schematów. Jak rozumieć relację między odmianą a bezokolicznikiem Najprościej patrzeć na bezokolicznik i formy odmienione jak na elementy jednego systemu, ale niekoniecznie budowane z jednego, niezmiennego klocka. Czasownik może mieć różne odsłony tematu w różnych miejscach odmiany. W przypadku czasowników regularnych ta relacja jest przejrzysta: temat używany w formach osobowych i temat bezokolicznika pozostają blisko siebie. W czasownikach nieregularnych ten związek bywa luźniejszy. Dlatego formy osobowe mogą wyglądać inaczej niż forma słownikowa. To szczególnie widoczne w czasownikach bardzo częstych. Język używa ich stale, więc łatwiej zachowują dawne, niesymetryczne wzorce. Z tego powodu czasownik nieregularny trzeba często rozpoznawać całościowo, a nie tylko po końcówce. Jeśli więc pojawia się pytanie, jak utworzyć bezokolicznik z formy „szliby”, odpowiedź nie brzmi: „usunąć -by i dodać -ć”. Trzeba rozpoznać cały czasownik i jego rodzinę form: „szedł”, „szli”, „szliby” należą do czasownika „iść”. Przykłady nieregularnych bezokoliczników w polszczyźnie Forma „szliby” nie jest wyjątkiem jedynym w swoim rodzaju. W polszczyźnie istnieje więcej par, w których forma odmieniona i forma słownikowa różnią się na tyle mocno, że samo zgadywanie prowadzi na manowce. Dobrym zestawem są następujące przykłady: szliby → iść weźmy → wziąć zagięło → giąć zdejmij → zdjąć zapięłaby → zapiąć. Para „weźmy → wziąć” pokazuje podobny problem jak „szliby → iść”. Brzmienie formy odmienionej nie podpowiada wprost zapisu „wziąć”, dlatego ten bezokolicznik należy do najczęstszych trudności ortograficznych i fleksyjnych. W zestawieniach „zdejmij → zdjąć” oraz „zapięłaby → zapiąć” widać zmianę tematu połączoną z różnicą w zapisie. Podobnie dzieje się w parze „zagięło → giąć”, gdzie rozbieżność między formą używaną w zdaniu a postacią bezokolicznika także nie jest intuicyjna. Co łączy te przykłady Najważniejsza wspólna cecha to rozbieżność między brzmieniem formy odmienionej a zapisem bezokolicznika. Nie zawsze słychać to, co potem trzeba zapisać. Druga sprawa to obecność wymian głoskowych i zmian tematu. W jednych formach pojawia się „szl-”, w innych „i-”, gdzie indziej „weź-” nie prowadzi wprost do zapisu „wziąć”, a „zdejmij” nie zdradza od razu formy „zdjąć”. Trzeci element to konieczność znajomości form słownikowych. W takich przypadkach lepiej rozpoznać cały czasownik niż próbować go wymyślać na bieżąco. To najpewniejszy sposób na poprawne odczytywanie i zapisywanie nieregularnych form. Jaką funkcję pełni bezokolicznik w zdaniu Bezokolicznik jest w polszczyźnie bardzo użyteczny, bo dobrze łączy się z innymi czasownikami i pozwala skracać wypowiedź bez utraty sensu. Często występuje po czasownikach modalnych, takich jak móc, musieć czy chcieć. W zdaniach typu „mogę wyjść”, „muszę odpocząć”, „chcę przeczytać” bezokolicznik nazywa czynność zależną od innego czasownika. Podobnie działa po czasownikach fazowych: zacząć, przestać, skończyć. W zdaniu „zaczęła płakać” albo „przestał mówić” bezokolicznik określa, jaka czynność weszła w daną fazę. Występuje też po czasownikach ruchu i celu, na przykład: „poszła kupić chleb”, „pojechał załatwić sprawę”, „wyszli odebrać dziecko”. Taka konstrukcja jest naturalna, bo wskazuje zamiar albo cel działania. Bezokolicznik pojawia się również w pytaniach, poleceniach, instrukcjach i zapisach bezosobowych: „Wyjść teraz?”, „Nie dotykać”, „Włożyć kartę”, „Zachować ostrożność”. Dzięki temu wypowiedź brzmi krótko, jasno i neutralnie. Kiedy bezokolicznik nie wystarcza Nie każdą treść da się wygodnie wyrazić samym bezokolicznikiem. Taka konstrukcja najlepiej działa wtedy, gdy wykonawca czynności nadrzędnej i wykonawca czynności nazwanej bezokolicznikiem są w praktyce tym samym podmiotem albo pozostają jasno powiązani przez składnię. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy wykonawca się zmienia. Wtedy bezokolicznik może brzmieć nienaturalnie albo po prostu niepoprawnie. Dlatego poprawne będzie: „proszę, żeby Kasia zadzwoniła”, a nie: „proszę Kasię zadzwonić”. Konstrukcja z „żeby” i formą osobową pozwala jasno pokazać, kto ma wykonać czynność. To rozwiązanie sprawdza się także wtedy, gdy trzeba doprecyzować tryb, czas albo zależność między uczestnikami zdania. Bezokolicznik jest zwięzły, ale nie zastępuje wszystkich form osobowych. Aspekt w bezokoliczniku Choć bezokolicznik nie odmienia się przez osobę, liczbę czy czas, zachowuje aspekt. To ważna cecha znaczeniowa czasownika. W polszczyźnie występują bezokoliczniki niedokonane i dokonane. Pary aspektowe pokazują różnicę między procesem a rezultatem, na przykład: szyć – uszyć oraz planować – zaplanować. Pierwszy człon takiej pary zwykle oznacza czynność trwającą, powtarzalną albo ujmowaną jako proces. Drugi wskazuje na czynność widzianą jako zakończoną lub prowadzącą do efektu. Dzięki temu sam bezokolicznik może nieść więcej informacji, niż wydaje się na pierwszy rzut oka. Pisownia bezokoliczników i najczęstsze pułapki Trudności z bezokolicznikami wynikają często z tego, że zapis nie zawsze pokrywa się z wymową. To dlatego niektóre formy wydają się dziwne, choć są całkowicie poprawne. Do najczęściej mylonych należą: wziąć, giąć, sięgnąć. W mowie łatwo usłyszeć uproszczenia, które sugerują błędny zapis, ale norma ortograficzna pozostaje stała. Poprawnie zapisuje się właśnie te formy, nawet jeśli brzmienie podsuwa coś innego. Podobna trudność dotyczy bezokoliczników zakończonych na -ść i -źć. Wymowa bywa myląca, dlatego sama intuicja słuchowa nie zawsze wystarcza. To kolejny powód, by w przypadku trudniejszych czasowników odwoływać się do formy słownikowej, zamiast budować zapis „na ucho”. Właśnie na tym tle dobrze widać, że formy nieregularne i formy trudne ortograficznie często się spotykają. Jeśli czasownik ma zmienny temat, nietypowy zapis albo obie te cechy naraz, ryzyko pomyłki rośnie. Negacja i zapis z „nie” Z bezokolicznikiem partykułę „nie” zapisuje się rozdzielnie: nie robić, nie mówić, nie wchodzić. To podstawowa zasada. Inaczej wygląda sytuacja wtedy, gdy nie ma już bezokolicznika, lecz rzeczownik odczasownikowy. W takich formach zapis łączny jest poprawny, na przykład: niepalenie, niejedzenie, niespanie. Różnica jest więc prosta, ale ważna. „Nie palić” oznacza zakaz albo przeczenie czynności. „Niepalenie” nazywa zjawisko lub postawę. Rozpoznanie części mowy pomaga uniknąć błędu szybciej niż samo słyszenie wyrazu. Forma „szliby” najlepiej pokazuje, że bezokolicznik nie zawsze daje się wydobyć z odmiany jednym ruchem. Czasem trzeba rozpoznać cały czasownik, jego temat i wzorzec odmiany, a dopiero potem wskazać formę słownikową. Właśnie dlatego poprawna odpowiedź brzmi: „szliby” → „iść”. W czasownikach nieregularnych pomaga nie zgadywanie, lecz znajomość utrwalonych form, świadomość zmian tematu i ostrożność wobec tego, co tylko wydaje się logiczne na pierwszy rzut oka.
Wiozę bezokolicznik: jak odróżnić wieźć od wieść?
Wiozę bezokolicznik to wieźć. Sprawdź, jak odróżnić wieźć od wieść, poznać zasady odmiany i uniknąć częstych błędów w pisowni.
Podobnie brzmiące czasowniki potrafią skutecznie wprowadzić w błąd, a para „wieźć” i „wieść” należy do tych, przy których najłatwiej o potknięcie. Wystarczy jedna forma osobowa, taka jak „wiozę”, by pojawiła się wątpliwość nie tylko co do pisowni, lecz także znaczenia całego czasownika. W tym artykule porządkujemy najważniejsze zasady dotyczące bezokolicznika i pokazujemy, skąd bierze się różnica między tymi formami. Wyjaśniamy, jaki bezokolicznik kryje się za „wiozę”, na co patrzeć przy odmianie oraz jak szybko rozpoznać, czy poprawna będzie końcówka „-źć”, czy „-ść”. Jaki jest bezokolicznik od formy „wiozę” Gdy pojawia się wątpliwość, jaki jest bezokolicznik od „wiozę”, poprawna forma brzmi: wieźć. To właśnie ten zapis odpowiada czasownikowi oznaczającemu przewożenie kogoś albo czegoś z jednego miejsca do drugiego. Dobrze widać to w odmianie: wiozę, wieziesz, wiezie, wieźć. Taki układ form pokazuje, że chodzi o ten sam czasownik, mimo że temat wyrazu lekko zmienia się w odmianie. Odpowiedź na pytanie o bezokolicznik od „wiozę” jest więc jedna: wieźć. Znaczenie jest konkretne: chodzi o transport, przewóz, dostarczenie. Można wieźć dzieci do szkoły, zakupy do domu, bagaże na lotnisko albo towar do magazynu. Czym jest bezokolicznik i po czym go rozpoznać Bezokolicznik to podstawowa, bezosobowa forma czasownika. Nie informuje o osobie, liczbie, czasie ani rodzaju. Nazywa samą czynność lub stan, bez wskazywania, kto ją wykonuje i kiedy się to dzieje. Dlatego w słownikach hasłem jest właśnie bezokolicznik, a nie forma typu „robię”, „niosę” czy „wiozę”. W języku polskim bezokoliczniki mają typowe zakończenia: -c, -ć, -ść, -źć. To ważna wskazówka, ale nie jedyna. Samo rozpoznanie końcówki nie zawsze wystarcza, bo przy niektórych czasownikach dochodzi do zmian w temacie, czyli w tej części wyrazu, która niesie jego podstawowe znaczenie. Tu pojawia się najczęstsza pułapka: bezokolicznika nie zawsze da się ustalić przez mechaniczne odcięcie końcówki od formy osobowej. Właśnie dlatego para wieźć / wieść sprawia tyle trudności. Z formy „wiozę” nie da się po prostu „odkroić” końcówki i zgadnąć reszty. Trzeba spojrzeć na całą odmianę czasownika. Szerzej o samej formie czasownika można przeczytać także w materiale o bezokoliczniku w języku polskim. Gdzie bezokolicznik pojawia się w praktyce Bezokolicznik nie jest szkolną ciekawostką. Pojawia się w codziennym języku bardzo często, między innymi: w formach słownikowych, np. wieźć, wieść, czytać, pisać, po czasownikach modalnych, np. trzeba wieźć dokumenty rano, można wieść grupę krótszą trasą, w czasie przyszłym złożonym, np. będę wieźć dzieci na basen, w funkcji podmiotu, np. Wieźć wózek po schodach jest trudno, w funkcji dopełnienia, np. Zaczął wieźć sprzęt do hali, w poleceniach, apelach i pytaniach, np. Czekać? Ruszać? Wnosić czy wieźć?, w przysłowiach, instrukcjach i codziennych zwrotach, gdzie liczy się sama nazwa czynności. Jak odróżnić „wieźć” od „wieść” Najważniejsza różnica między wieźć a wieść dotyczy znaczenia. Wieźć oznacza transportować, przewozić. Wieść oznacza prowadzić, przewodzić albo wskazywać drogę. To dwa różne czasowniki, choć w bezokoliczniku brzmią bardzo podobnie. Właśnie podobne brzmienie prowadzi do błędów. W wymowie końcówki -źć i -ść łatwo się zacierają, więc samo słuchanie wyrazu nie daje pewności, jak go zapisać. To nie jest klasyczny problem typu pisownia przez ż i rz, lecz kwestia rozpoznania właściwego tematu czasownika i jego oboczności w odmianie. Dlatego nie wystarczy patrzeć na jedną formę ani kierować się samym dźwiękiem. Trzeba sprawdzić całą serię form: jak czasownik zachowuje się w 1. osobie liczby pojedynczej, w 3. osobie, a czasem także w czasie przeszłym. Dopiero wtedy widać wyraźnie, czy chodzi o odmianę wieźć, czy o odmianę czasownika wieść. „Wieźć” – przewozić Przy czasowniku wieźć pomocne są formy: wiozę, wieziesz, wiezie, wiozą. To właśnie one pokazują sygnał odmiany z z/ź. Jeśli w odmianie pojawia się z albo ź, bezokolicznik kończy się zwykle na -źć. Dlatego poprawny zapis to wieźć, a nie wieść, gdy mowa o przewożeniu ludzi, bagażu lub towaru. Najlepiej widać to w układzie: wiozę, wieziesz, wiezie, wieźć. „Wieść” – prowadzić, przewodzić, wskazywać drogę W przypadku czasownika wieść pomocne są formy: wiodę, wiedziesz, wiedzie, wiedli. Tutaj sygnałem jest obecność d/dz. Skoro w odmianie pojawiają się d i dz, bezokolicznik kończy się na -ść. Dlatego zapis wieść jest poprawny wtedy, gdy chodzi o prowadzenie kogoś, przewodzenie albo wskazywanie kierunku. To właśnie pokazuje, na czym polega różnica między tymi bezokolicznikami: nie na samym brzmieniu, lecz na tym, jaki temat ujawnia się w odmianie. Zasada pisowni końcówek „-źć” i „-ść” Najpewniejszy sposób sprawdzenia poprawnej formy polega na odwołaniu się do 1. osoby liczby pojedynczej albo do form czasu przeszłego. W takich miejscach temat czasownika zwykle pokazuje się najczytelniej. Jeśli w odmianie pojawia się z lub ź, bezokolicznik ma zwykle końcówkę -źć. Tak właśnie jest w parze wiozę – wieźć. Jeśli natomiast w odmianie pojawia się d, dz albo pokrewne oboczności, bezokolicznik ma zwykle końcówkę -ść, jak w parach wiodę – wieść czy wiedli – wieść. To praktyczna zasada, ale jej sens jest prostszy, niż brzmi: o poprawnej pisowni decyduje temat czasownika. Nie zapisuje się więc formy „na słuch”, tylko sprawdza, jaki rdzeń ujawnia się w odmianie. Przykłady podobnych par i pochodnych Ten sam mechanizm działa w czasownikach z przedrostkami. To właśnie tutaj pomyłki zdarzają się wyjątkowo często: zawieźć – zawiozę; zawieść – zawiodę dowieźć – dowiozę; dowieść – dowiodę wywieźć – wywiozę; wywieść – wywiodę odwieźć – odwiozę; odwieść – odwiodę W każdym z tych przykładów działa ta sama zasada. Formy z -wiozę, -wiezie, -wieźli prowadzą do zapisu z -źć. Formy z -wiodę, -wiedzie, -wiedli prowadzą do zapisu z -ść. Najczęstsze błędy i szybki sposób sprawdzenia poprawnej formy Najczęstszy błąd bierze się z mylenia znaczenia z brzmieniem. Skoro wieźć i wieść w bezokoliczniku brzmią bardzo podobnie, łatwo uznać, że zapis można wybrać intuicyjnie. To zwykle prowadzi na manowce. Drugi częsty problem polega na błędnym założeniu, że forma wiozę prowadzi do bezokolicznika z -ść. Tymczasem jest odwrotnie: obecne w odmianie z wskazuje, że poprawna forma to wieźć. Trzeci obszar ryzyka to czasowniki z przedrostkami. Kiedy pojawiają się formy typu zawiozę, dowiozę czy wywiozę, łatwo pomylić je z podobnie brzmiącymi odpowiednikami zawiodę, dowiodę, wywiodę. A wtedy zmienia się nie tylko zapis, lecz także znaczenie. Krótki schemat weryfikacji Najprostszy schemat sprawdzenia wygląda tak: najpierw znaczenie: transport czy prowadzenie, potem forma osobowa: wiozę czy wiodę, na końcu bezokolicznik: wieźć albo wieść. To krótkie porównanie zwykle wystarcza, by ustalić poprawną formę i nie pomylić dwóch różnych czasowników. Przykłady użycia „wieźć” i „wieść” w zdaniach Zdania z czasownikiem „wieźć” Wiozę dzieci na trening, więc wrócę dopiero wieczorem. Kurier ma wieźć paczki do kilku miejscowości jeszcze tego samego dnia. Wiozę walizki na dworzec, bo jutro rano nie będzie na to czasu. Samochód dostawczy będzie wieźć meble do nowego mieszkania. Kierowca powiedział, że nie może wieźć tak ciężkiego ładunku bez dodatkowego zabezpieczenia. Wiozę tort ostrożnie, żeby nie uszkodzić dekoracji. Zdania z czasownikiem „wieść” Wiodę grupę leśną ścieżką do schroniska. Ta droga ma wieść prosto do rynku, a potem skręcać w stronę mostu. Przewodnik wiedzie turystów najbezpieczniejszym szlakiem. Wąskie schody mogą wieść na poddasze albo do piwnicy. Dobry przykład potrafi wieść innych do zmiany nawyków. Wiodę gości bocznym wejściem, bo główna brama jest zamknięta. W parze związanej z formą „wiozę” poprawny bezokolicznik zawsze brzmi wieźć, bo właśnie taki temat ujawnia się w odmianie: wiozę, wieziesz, wiezie. To podstawowa rzecz, którą warto zapamiętać. Najwięcej pomyłek bierze się z próby mechanicznego odcięcia końcówki albo z pisania „na słuch”. Skuteczniejsze jest krótkie sprawdzenie znaczenia i form osobowych. Jeśli chodzi o transport, będzie wieźć. Jeśli o prowadzenie, przewodzenie lub wskazywanie drogi, wieść. Ta sama zasada działa także w czasownikach z przedrostkami. Bibliografia: Odmień w czasie teraźniejszym czasowniki - Ćwiczenie 8. Wywieź w pole, ale: wywieźć na taczkach Bezokolicznik – czym jest i kiedy go stosujemy? - Mjakmama24.pl Wywieść i wywieźć. Po południu, ale: popołudnie
Bezokolicznik odmiana: jak rozpoznać formę podstawową
Bezokolicznik a odmiana czasownika bez tajemnic. Poznaj typowe końcówki, funkcje w zdaniu i zasady pisowni, by unikać częstych błędów.
Bezokolicznik to jedna z najważniejszych form czasownika, choć sam nie wskazuje ani osoby, ani liczby, ani czasu. Właśnie dlatego tak często sprawia kłopot: wygląda prosto, ale od jego postaci zależy bardzo wiele, od poprawnego rozpoznania formy podstawowej po przewidywanie dalszej odmiany. W praktyce wystarczy zwrócić uwagę na typowe zakończenia i kilka stałych zasad, by szybko odróżnić bezokolicznik od innych form nieosobowych i uniknąć częstych błędów. Ta nieodmienna forma łączy się z odmianą czasowników, podpowiada poprawną pisownię i okazuje się bardzo ważna zarówno w szkolnej, jak i codziennej polszczyźnie. Czym jest bezokolicznik i dlaczego nie podlega odmianie Bezokolicznik to nieosobowa i nieodmienna forma czasownika. Nazywa czynność albo stan, ale nie wskazuje, kto wykonuje daną czynność, ilu jest wykonawców ani w jakim czasie wszystko się dzieje. Nie niesie więc informacji o osobie, liczbie, rodzaju, czasie ani trybie. To odróżnia go od form osobowych, takich jak czytam, czytasz, czytali czy napisałaby. Każda z nich zawiera dodatkową informację gramatyczną, podczas gdy bezokolicznik pozostaje formą stałą. W języku polskim pełni jednak bardzo ważną rolę. To podstawowa, słownikowa postać czasownika, od której zaczyna się rozpoznawanie znaczenia wyrazu i z którą wiąże się późniejsza odmiana. Gdy trzeba ustalić formę podstawową czasownika, szuka się właśnie bezokolicznika. Nazwa tej formy nie jest przypadkowa. Określenie „bez okoliczności” odnosi się do tego, że czynność zostaje nazwana bez doprecyzowania jej właściwości gramatycznych: bez osoby, bez czasu, bez rodzaju i bez trybu. Zostaje sama treść działania lub stanu, a cała reszta pojawia się dopiero w innych formach czasownika. Jak rozpoznać formę podstawową czasownika Rozpoznanie bezokolicznika zwykle zaczyna się od dwóch rzeczy: pytania i zakończenia wyrazu. Ta forma podstawowa odpowiada na pytania co robić? albo co zrobić? i ma charakterystyczną budowę, którą często łatwo zauważyć. Typowe końcówki bezokoliczników Najczęstsze zakończenie bezokolicznika w języku polskim to -ć. Tak powstają formy takie jak robić, czytać, pisać, spać czy lubić. To właśnie ta końcówka najczęściej od razu podpowiada, że chodzi o bezokolicznik. Rzadziej spotyka się zakończenia -c, -ść i -źć. Do tej grupy należą między innymi móc, piec, gnieść i gryźć. Choć takie formy bywają trudniejsze, nadal są bezokolicznikami, czyli podstawowymi postaciami czasownika. Końcówka pomaga też odróżnić bezokolicznik od innych form nieosobowych. Wyrazy takie jak idąc czy umyto nie mają typowych zakończeń bezokolicznika, więc nie są formą podstawową. Jeśli wyraz kończy się na -ć, -c, -ść albo -źć i odpowiada na pytanie co robić? lub co zrobić?, bardzo często właśnie on będzie bezokolicznikiem. Bezokolicznik a rzeczownik odczasownikowy Jedna z najczęstszych pomyłek dotyczy podobnych do siebie form, takich jak czytać i czytanie. Choć oba wyrazy wiążą się z tą samą czynnością, nie należą do tej samej części mowy. Bezokolicznik odpowiada na pytanie co robić? albo co zrobić?, czytać, pisać, biegać. Rzeczownik odczasownikowy odpowiada na pytanie co?, czytanie, pisanie, bieganie. To podstawowa i bardzo praktyczna różnica. W zdaniu Lubię czytać pojawia się nieosobowa forma czasownika. W zdaniu Czytanie mnie uspokaja występuje już rzeczownik. Rzeczownik odczasownikowy można odmieniać jak inne rzeczowniki, a bezokolicznik pozostaje nieodmienny. Najwięcej błędów pojawia się wtedy, gdy sam sens wyrazu podpowiada „czynność”, ale budowa gramatyczna wskazuje już na rzeczownik. Dlatego przy rozpoznawaniu najlepiej najpierw zadać pytanie. To najprostszy sposób, by znaleźć formę podstawową i nie pomylić jej z nazwą czynności. Bezokolicznik a odmiana czasownika To właśnie przy odmianie pojawia się najwięcej nieporozumień. Bezokolicznik sam się nie odmienia, ale pozostaje kluczowym punktem wyjścia do zrozumienia, jak odmienia się cały czasownik. Dlaczego bezokolicznik sam się nie odmienia Wątpliwość bierze się stąd, że jeden wyraz bywa utożsamiany z całym systemem form czasownika. Skoro od czytać powstają czytam, czytasz, czytał, będę czytać, łatwo pomyśleć, że odmienia się sam bezokolicznik. W rzeczywistości odmianie podlega czasownik jako część mowy, a bezokolicznik pozostaje jedną z jego form, i to formą nieodmienną. To ważne rozróżnienie. Czytać nie zmienia się przez osoby, liczby, czasy ani tryby. Zmieniają się dopiero inne formy tego samego czasownika. Bezokolicznik a odmiana czasownika to więc nie to samo: pierwszy jest stały, druga obejmuje bogactwo form osobowych. Dlatego, mówiąc o odmianie czasowników, nie odmienia się bezokolicznika, tylko wychodzi się od niego, by budować dalsze formy. To właśnie on porządkuje cały system i pozwala uchwycić, z jakim czasownikiem ma się do czynienia. Jak forma podstawowa pomaga przewidzieć odmianę Forma podstawowa czasownika jest bardzo pomocna przy tworzeniu form osobowych. Widać to szczególnie dobrze w czasie przeszłym, gdzie związek między bezokolicznikiem a gotową formą okazuje się wyjątkowo silny. Przykłady są czytelne: robić daje robił, czytać daje czytał, pisać daje pisał, a móc, mógł. W każdym z tych przypadków bezokolicznik podpowiada, jak będzie wyglądała dalsza odmiana, nawet jeśli niekiedy dochodzi do wyraźniejszej zmiany brzmienia. To właśnie dlatego bezokolicznik tak mocno wspiera tworzenie form osobowych. Badania nad polszczyzną, obejmujące około 25 tysięcy czasowników, pokazują, że zależność między postacią bezokolicznika a tworzeniem czasu przeszłego ma bardzo wysoką regularność i przekracza 99%. Trudniejsze, historycznie ukształtowane przypadki stanowią wyraźną mniejszość. W praktyce oznacza to, że znajomość bezokolicznika bardzo często wystarcza, by przewidzieć podstawowy wzór odmiany. Najlepiej widać tu, że choć bezokolicznik jest formą nieodmienną, pozostaje centrum całego systemu czasownika. Co bezokolicznik mówi o aspekcie Bezokolicznik w języku polskim przekazuje także informację o aspekcie, czyli o tym, czy czynność jest ujmowana jako dokonana, czy niedokonana. To kolejny powód, dla którego forma podstawowa ma tak duże znaczenie. W parach robić, zrobić oraz czytać, przeczytać pierwszy człon oznacza czynność niedokonaną, a drugi, dokonaną. Już sam bezokolicznik pokazuje więc, jak dana czynność jest rozumiana: jako trwająca, powtarzalna lub niezakończona albo jako doprowadzona do końca. Aspekt jest trwale związany z formą podstawową. Nie trzeba jeszcze odmieniać czasownika, żeby rozpoznać tę różnicę. Właśnie dlatego bezokolicznik łączy się z odmianą nie tylko na poziomie form osobowych, lecz także na poziomie znaczenia. Gdzie bezokolicznik występuje w zdaniu i w codziennym użyciu Bezokolicznik nie jest wyłącznie szkolnym terminem. Występuje w zdaniach bardzo często i pełni w nich konkretne funkcje, a poza teorią gramatyczną pojawia się w wielu zwykłych sytuacjach językowych. Funkcje składniowe bezokolicznika Bezokolicznik może występować w zdaniu jako podmiot. W takich konstrukcjach sama czynność zostaje potraktowana jak temat wypowiedzi, na przykład: Powstrzymać się od śmiechu czasem jest trudno. W centrum uwagi stoi tu nie wykonawca, ale samo działanie. Może też pełnić funkcję dopełnienia. Dzieje się tak wtedy, gdy uzupełnia znaczenie innego czasownika, jak w zdaniach: Poszła kupić chleb albo Zaczęło grzmieć. Bezokolicznik dopowiada, co ktoś zrobił albo co zaczęło się dziać. Bardzo często łączy się również z czasownikami modalnymi i fazowymi. W konstrukcjach typu trzeba uważać, można wracać, należy zabrać albo zaczęła zbierać właśnie bezokolicznik nazywa czynność, a drugi element określa jej modalność lub etap rozpoczęcia. Typowe miejsca użycia poza szkolną teorią Bezokolicznik jest formą hasłową w słownikach. To pod tą postacią zapisuje się czasownik, bo właśnie ona najlepiej pokazuje jego podstawowe znaczenie i pozwala odszukać wszystkie dalsze formy. Bardzo często pojawia się także w przysłowiach i powiedzeniach, na przykład w znanym zestawieniu chcieć to móc. Taki zapis nadaje wypowiedzi ogólny, ponadczasowy charakter, bez wskazywania konkretnej osoby czy chwili. Bezokoliczniki spotyka się też w instrukcjach, przepisach, poleceniach i pytaniach. Formy typu dodać, wymieszać, piec, pójść?, wyprowadzić psa? brzmią zwięźle i konkretnie, dlatego dobrze sprawdzają się w codziennym użyciu. Ważnym miejscem ich występowania są również formy czasu przyszłego złożonego: będę czytać, będziemy piec, będziesz pisać. Tutaj bezokolicznik nie odmienia się sam, ale współtworzy pełną formę czasownika. Pisownia bezokoliczników i najczęstsze błędy Pisownia bezokoliczników potrafi sprawiać kłopot, zwłaszcza wtedy, gdy wymowa nie daje jednoznacznej podpowiedzi. Dotyczy to przede wszystkim form z końcówkami -ść i -źć oraz wyrazów, których zapis nie odpowiada potocznemu brzmieniu. Jak sprawdzać zapis trudnych form W wielu przypadkach poprawny zapis bezokolicznika da się sprawdzić przez porównanie z formą odmienioną, szczególnie z 1. osobą liczby pojedynczej. To praktyczna metoda, bo pokazuje, jaka głoska naprawdę występuje w temacie wyrazu. Dobrze widać to na przykładzie gryźć, gryzę. Choć w wymowie łatwo się zawahać, forma gryzę podpowiada zapis z -źć. Podobnie działają pary: leźć, lezę, odgryźć, odgryzę, dowieźć, dowiozę. Przy formach zakończonych na -ść również pomaga odmiana. Warto porównać: gnieść, gniotę, nieść, niosę, kłaść, kładę, pleść, plotę. Dzięki temu łatwiej zobaczyć, że zapis bezokolicznika nie jest przypadkowy, tylko łączy się z innymi formami tego samego czasownika. Błędy, które pojawiają się najczęściej Do najczęstszych błędów należą zapisy typu wziąńć i sięgnąńć. Są niepoprawne, mimo że w mowie potocznej bywają słyszane właśnie w takiej postaci. W polszczyźnie nie ma bezokoliczników zakończonych na -ńć. Typowe zakończenia bezokoliczników to -ć, -c, -ść i -źć, dlatego formy z -ńć od razu powinny wzbudzać czujność. Najczęściej mylone zapisy to: poprawnie: wziąć, błędnie: wziąńć poprawnie: sięgnąć, błędnie: sięgnąńć poprawnie: zgiąć, błędnie: zgiąńć poprawnie: móc, błędnie: módz Dobra znajomość formy podstawowej czasownika pomaga więc nie tylko w rozumieniu gramatyki, ale też w codziennym, poprawnym zapisie. Bezokolicznik może wydawać się prosty, bo sam się nie odmienia, ale właśnie ta prostota porządkuje cały system czasownika. To od niego zaczyna się rozpoznawanie znaczenia, aspektu i wielu zasad tworzenia form osobowych. Gdy wiadomo, jak znaleźć formę podstawową bezokolicznika, łatwiej zrozumieć odmianę czasowników, uniknąć pomyłek z rzeczownikiem odczasownikowym i pewniej zapisywać trudniejsze wyrazy. W szkolnej praktyce i w codziennej polszczyźnie to jedna z tych form, które naprawdę warto dobrze oswoić. Bibliografia: Bezokolicznik - Wielki słownik języka polskiego PAN Postać bezokolicznika a odmiana czasownika w czasie przeszłym Bezokolicznik - definicja, słownik, co znaczy
Jak zamienić czasownik na bezokolicznik z przykładami
Zamień czasownik na bezokolicznik krok po kroku. Poznaj końcówki, wyjątki i pisownię, by łatwo rozpoznawać formy czasownika.
1Bezokolicznik to jedna z podstawowych form czasownika i jednocześnie temat, który często sprawia trudność podczas nauki języka polskiego. W praktyce nie chodzi jednak o skomplikowane reguły, ale o umiejętność rozpoznania tematu wyrazu, odrzucenia końcówki osobowej i dobrania właściwego zakończenia, takiego jak -ć, -c, -ść czy -źć. Warto opanować tę zasadę, bo bezokolicznik pojawia się w słownikach, poleceniach, przysłowiach i wielu codziennych zdaniach. Poniżej pokazujemy, jak krok po kroku przechodzić od form osobowych do bezokolicznika, na co uważać przy pisowni i jak poradzić sobie z wyjątkami na przykładach takich jak jestem – być, mogę – móc czy gniotę – gnieść. Czym jest bezokolicznik i jak go rozpoznać Bezokolicznik to nieosobowa, nieodmienna forma czasownika. Nazywa czynność albo stan, ale nie podaje, kto ją wykonuje, kiedy się dzieje ani w jakim trybie występuje. Nie ma więc informacji o osobie, liczbie, rodzaju, czasie ani trybie. Najłatwiej rozpoznać go po typowych zakończeniach. W języku polskim bezokoliczniki kończą się na: -ć: lubić, czytać, mieć -c: piec, móc -ść: nieść, gnieść, kraść -źć: gryźć, dowieźć Dobrze widać to przy zestawieniu form osobowych z bezokolicznikiem: lubię, lubisz, lubią → lubić piekę, pieczesz, pieką → piec gryzę, gryziecie, gryzą → gryźć gniotę, gnieciesz, gniotą → gnieść mam, masz, mają → mieć jestem, jesteś, są → być To właśnie bezokolicznik jest formą, pod którą czasownik trafia do słownika. Pomaga też porządkować wiedzę o odmianie, bo pokazuje samą czynność, bez dodatkowych informacji gramatycznych. Trzeba jednak uważać na samą końcówkę. Nie każdy wyraz zakończony podobnie do bezokolicznika jest czasownikiem. Teść czy złość brzmią podobnie do form typu nieść albo gryźć, ale bezokolicznikami nie są. Jak zamienić formę osobową czasownika na bezokolicznik Prosty schemat zamiany Polecenie „zamień czasownik na bezokolicznik” najczęściej da się wykonać według prostego schematu. Odrzuć końcówkę osobową W formie osobowej to właśnie końcówka zwykle informuje o osobie i liczbie, na przykład: -ę, -esz, -emy, -ą. Rozpoznaj temat czasownika To najważniejszy moment. Nie zawsze wystarczy spojrzeć na jedną formę, bo temat czasownika może się zmieniać. Czasem warto porównać dwie lub trzy formy z odmiany. Dobierz właściwe zakończenie bezokolicznika Najczęściej będzie to -ć, ale w wielu wyrazach poprawne okaże się -c, -ść albo -źć. Taki schemat dobrze działa przy regularnych formach, ale nie zwalnia z myślenia. Sama końcówkę formy osobowej nie zawsze wystarcza, bo zamiana wymaga rozpoznania tematu czasownika. Zamiana na przykładach W prostszych przypadkach mechanizm jest bardzo przejrzysty: lubię → lub- + ić → lubić czytam → czyta- + ć → czytać pracujemy → pracowa- + ć → pracować Są też formy, w których bezokolicznik kończy się na -c: piekę, pieczesz, pieką → piec strzygę, strzyżesz, strzygą → strzyc mogę, możesz, mogą → móc Szczególnej uwagi wymagają końcówki -ść i -źć: gniotę, gnieciesz, gniotą → gnieść kradnę, kradniesz, kradną → kraść gryzę, gryzie, gryzą → gryźć dowiozę, dowieziesz, dowiozą → dowieźć Pomagają też krótkie serie z różnych osób i liczb: lubię, lubisz, lubimy → lubić piszę, piszesz, piszą → pisać niosę, niesiesz, niosą → nieść piekę, pieczemy, pieką → piec gryzę, gryziecie, gryzą → gryźć Na takich parach najlepiej widać zasadę: forma osobowa czasownika zmienia się przez osoby i liczby, a bezokolicznik pozostaje stały. Trudniejsze przypadki i najczęstsze wyjątki Czasowniki nieregularne Niektóre czasowniki nie dają się sprowadzić do bezokolicznika przez proste „odcięcie końcówki”. Tu trzeba znać całą rodzinę form albo po prostu zapamiętać poprawną postać. Najważniejsze przykłady to: jestem, jesteś, jest, są → być mogę, możesz, może, mogą → móc mam, masz, ma, mają → mieć W tych parach różnica między formą osobową a bezokolicznikiem jest tak duża, że mechaniczny schemat nie wystarcza. Na co patrzeć przy formach nietypowych Przy trudniejszych formach warto zwrócić uwagę na trzy rzeczy. Zmiany w temacie czasownika W wielu wyrazach temat wygląda inaczej w bezokoliczniku niż w formie osobowej. Tak jest choćby w parach: gniotę → gnieść piekę → piec mam → mieć jestem → być Różnice między wymową a zapisem Niektóre wyrazy brzmią tak, jakby miały inne zakończenie, niż naprawdę mają w pisowni. To częsta pułapka przy bezokolicznikach zakończonych na -źć albo przy formie móc. To, że sama końcówka nie wystarcza Końcówka -ę może prowadzić do bardzo różnych bezokoliczników: lubię → lubić piekę → piec gniotę → gnieść gryzę → gryźć mogę → móc Dlatego najlepiej nie opierać się na jednym skojarzeniu, tylko porównać kilka form z odmiany. To zwykle szybciej pokazuje, jaki jest temat czasownika i jakie zakończenie trzeba wybrać. Pisownia bezokolicznika bez pomyłek Kiedy pojawia się -ść, a kiedy -źć Wiele błędów bierze się z tego, że końcówki -ść i -źć bywają podobnie słyszane, ale zapisuje się je inaczej. Najpewniejszą wskazówką są formy osobowe. Końcówka -ść pojawia się w parach takich jak: gniotę → gnieść plotę → pleść niosę → nieść kładę → kłaść kradnę → kraść Końcówka -źć wiąże się z formami, w których w odmianie wyraźnie pojawia się z: gryzę → gryźć odgryzę → odgryźć dowiozę → dowieźć To dobra praktyczna zasada: jeśli forma osobowa pokazuje z, łatwiej dojść do zapisu z -źć. Jeśli natomiast w odmianie widać układy typu -tę, -dę, -sę albo pokrewne zmiany w temacie, często prowadzą one do bezokolicznika z -ść. Formy, które najczęściej sprawiają trudność Do najczęściej mylonych należą formy: wziąć zgiąć sięgnąć Wymowa może podpowiadać błędny zapis z dodatkowym n, ale poprawne są właśnie formy: wziąć, zgiąć, sięgnąć. Kłopot sprawia też czasownik móc. Brzmienie bywa mylące, ale poprawny zapis to tylko móc. Warto też pamiętać, że nie każdy wyraz podobny do bezokolicznika naprawdę nim jest. O tym, czy dane słowo jest czasownikiem, decyduje nie tylko końcówka, lecz także znaczenie i możliwość odmiany. Dlatego teść albo złość nie są bezokolicznikami, choć wyglądają podobnie do form typu nieść czy gryźć. Gdzie i po co używa się bezokolicznika Najczęstsze zastosowania w zdaniu Bezokolicznik pojawia się w zdaniach częściej, niż zwykle się wydaje. Może pełnić kilka ważnych funkcji. Jako podmiot: Spać to zdrowo. Oszczędzać nie jest łatwo. Jako dopełnienie: Lubię jeść. Zaczęła zbierać jagody. Poszła kupić chleb. W apelach i pytaniach: Stać! Siedzieć cicho! Wyjść? Otworzyć drzwi? W takich zdaniach bezokolicznik brzmi krótko, stanowczo i ogólnie. Nie wskazuje wykonawcy czynności, dlatego dobrze nadaje się do poleceń, haseł i pytań sytuacyjnych. Typowe konteksty użycia Bezokolicznik jest podstawową formą czasownika w słownikach. Często pojawia się też w przysłowiach, poleceniach i instrukcjach, bo pozwala nazwać czynność bez rozbudowanej odmiany. Bardzo ważne są również konstrukcje z czasem przyszłym złożonym: będę czytać będziemy piec będziecie trenować To typowe połączenie czasownika być z bezokolicznikiem. Bezokolicznik występuje także po wyrażeniach modalnych i bezosobowych: trzeba uważać można wejść należy zabrać warto odpocząć W takich konstrukcjach dobrze widać, do czego bezokolicznik jest potrzebny w praktyce: pomaga budować zdania ogólne, polecenia i wypowiedzi, w których nie trzeba wskazywać konkretnego wykonawcy czynności. Co jeszcze warto wiedzieć o bezokoliczniku Bezokolicznik zachowuje aspekt czasownika. To znaczy, że nadal pokazuje, czy czynność jest dokonana, czy niedokonana, na przykład: czytać i przeczytać, robić i zrobić. To jedna z najważniejszych informacji, które bezokolicznik zachowuje mimo swojej nieosobowej postaci. Może też występować w stronie czynnej, biernej i zwrotnej, na przykład: czytać, być czytanym, myć się. Dzięki temu jest przydatny nie tylko w prostych parach typu forma osobowa czasownika, bezokolicznik, ale też w bardziej rozbudowanych konstrukcjach. W codziennej polszczyźnie bezokolicznik jest potrzebny do budowania zdań ogólnych i bezosobowych. To forma krótka, pojemna znaczeniowo i bardzo użyteczna w nauce odmiany czasownika. Warto zapamiętać prostą zasadę końcową: w języku polskim bezokoliczniki kończą się wyłącznie na -ć, -c, -ść albo -źć. Jeśli wyraz ma inne zakończenie, bezokolicznikiem nie jest. Najprostsza odpowiedź na pytanie, jak zamienić formę osobową na bezokolicznik, brzmi więc tak: trzeba rozpoznać temat czasownika, odrzucić końcówkę osobową i dobrać właściwe zakończenie. W wielu wyrazach działa to szybko i bezproblemowo, ale najwięcej uwagi wymagają formy nieregularne oraz te, w których zmienia się temat albo myli się wymowa z zapisem. Właśnie dlatego przy trudniejszych parach najlepiej patrzeć nie na jedną końcówkę, lecz na kilka form z odmiany. Bibliografia: Bezokolicznik – wszystko, co należy o nim wiedzieć
Bezokolicznik: definicja, cechy i przykłady w zdaniach
Poznaj zasady, cechy i funkcje bezokolicznika w języku polskim. Sprawdź końcówki, aspekt, pisownię i przykłady użycia w zdaniach.
Bezokolicznik to jedna z podstawowych form czasownika i jeden z tych elementów polskiej gramatyki, które warto dobrze rozumieć już od pierwszych szkolnych ćwiczeń. Jest nieosobowy, nieodmienny i neutralny, dlatego świetnie pokazuje samą czynność, bez wskazywania osoby, liczby, czasu czy rodzaju. Właśnie ta prostota sprawia, że pojawia się tak często: w słownikach, poleceniach, przysłowiach i zwykłych zdaniach. Poniżej porządkujemy najważniejsze informacje, podpowiadamy, po jakich końcówkach najłatwiej go rozpoznać, wyjaśniamy kwestię aspektu i pokazujemy praktyczne przykłady użycia w zdaniu. Czym jest bezokolicznik Bezokolicznik to nieosobowa i nieodmienna forma czasownika. Nazywa czynność lub stan, ale nie podaje, kto je wykonuje ani w jakich okolicznościach się odbywają. W tej formie nie da się wskazać osoby, liczby, czasu, trybu ani rodzaju. To właśnie z tą neutralnością wiąże się definicja bezokolicznika. Forma taka nie mówi, czy chodzi o jedną osobę, czy o wiele osób, ani czy czynność dzieje się teraz, wydarzyła się wcześniej, czy dopiero nastąpi. Pokazuje samą czynność: czytać, pisać, biec, mieć. Bezokolicznik jest też podstawową formą czasownika, czyli tą, pod którą wyraz występuje w słowniku. Gdy trzeba sprawdzić znaczenie albo odmianę czasownika, szuka się właśnie formy robić, napisać, jeść, móc, a nie którejś z form osobowych, takich jak robię, napiszesz czy mogą. Na jakie pytania odpowiada bezokolicznik Bezokolicznik odpowiada na dwa podstawowe pytania: co robić? – gdy chodzi o aspekt niedokonany, np. czytać, pisać, spać co zrobić? – gdy chodzi o aspekt dokonany, np. przeczytać, napisać, zasnąć Te pytania pomagają nie tylko rozpoznać bezokolicznik, ale też od razu uchwycić sens czynności. Forma pisać wskazuje na czynność trwającą lub powtarzalną, a napisać, na czynność ujmowaną jako zakończoną. Jak rozpoznać bezokolicznik Jedną z najbardziej charakterystycznych cech bezokolicznika są jego zakończenia. W języku polskim takie formy kończą się na -ć, -c, -ść, -źć. Już sam zapis często podpowiada więc, że chodzi o nieosobową formę czasownika. Rozpoznanie ułatwia też neutralność znaczeniowa. Bezokolicznik nazywa samą czynność, ale nie określa jej wykonawcy ani czasu. W zdaniu czytać książkę jest przyjemnie forma czytać nie mówi, kto czyta. Podobnie w wyrażeniu warto odpocząć czasownik odpocząć oznacza czynność bez dodatkowych informacji o osobie i liczbie. Pomocne bywa również zestawienie bezokolicznika z formami osobowymi tego samego czasownika: lubię, lubisz, lubi – lubić mam, masz, ma – mieć piekę, pieczesz, piecze – piec mogę, możesz, może – móc W formach osobowych od razu widać osobę, liczbę, a czasem także czas. W bezokoliczniku tych informacji nie ma. Przykłady typowych bezokoliczników Do często spotykanych przykładów bezokolicznika należą: robić, spać, śpiewać, chodzić, polegać piec, strzyc, móc, jeść, biec zjeść, napisać Te przykłady dobrze pokazują, że nieosobowa forma czasownika może mieć różną budowę, ale zawsze zachowuje wspólną cechę: nazywa czynność w sposób podstawowy i neutralny. Cechy gramatyczne bezokolicznika Najważniejsze cechy bezokolicznika wynikają z tego, że jest to forma nieodmienna. Nie odmienia się przez osoby, liczby, czasy ani tryby i nie pokazuje rodzaju. W przeciwieństwie do form osobowych nie przyjmuje więc postaci takich jak piszę, pisałam, pisałby, piszemy. W praktyce oznacza to, że bezokolicznik nie zmienia swojej formy zależnie od sytuacji gramatycznej. Ta sama postać czytać pozostaje taka sama niezależnie od tego, czy występuje po czasowniku modalnym, w przysłowiu, czy jako składnik czasu przyszłego złożonego. Jedyną wyraźnie rozpoznawalną kategorią gramatyczną bezokolicznika jest aspekt. To właśnie on pokazuje, czy czynność jest ujmowana jako trwająca albo powtarzana, czy jako zakończona. Aspekt dokonany i niedokonany Aspekt niedokonany oznacza czynność trwającą, powtarzalną albo taką, której nie ujmuje się jako zakończonej. Przykłady to: pisać robić czytać Aspekt dokonany pokazuje czynność jako zakończoną albo widzianą w całości. Przykłady to: napisać zrobić przeczytać To rozróżnienie jest bardzo ważne przy odczytywaniu sensu wypowiedzi. Inaczej brzmi zdanie Lubi czytać wieczorami, a inaczej Chce przeczytać książkę do jutra. W pierwszym przypadku chodzi o czynność powtarzalną, w drugim, o osiągnięcie efektu. Funkcje bezokolicznika w zdaniu Bezokolicznik może pełnić w zdaniu kilka różnych funkcji. Nie jest więc tylko formą słownikową, ale żywym elementem codziennej polszczyzny. Jego rola zależy od konstrukcji wypowiedzi i od tego, z jakimi wyrazami się łączy. Może występować samodzielnie, uzupełniać inne czasowniki, a czasem stawać się częścią całego orzeczenia. Dzięki tej elastyczności pojawia się zarówno w zdaniach bardzo prostych, jak i w bardziej złożonych konstrukcjach. Bezokolicznik jako podmiot i dopełnienie Bezokolicznik może pełnić funkcję podmiotu. Dzieje się tak wtedy, gdy sama czynność staje się tematem wypowiedzi. Klasyczny przykład to: Chcieć to móc. W takim zdaniu nie chodzi o konkretną osobę, ale o ogólną zasadę. Może też występować jako dopełnienie. Tak dzieje się w zdaniach: Lubię czytać Poszła kupić chleb W pierwszym przykładzie bezokolicznik dopowiada, co ktoś lubi robić. W drugim łączy się z czasownikiem ruchu i wskazuje cel działania. Bezokolicznik w orzeczeniu i w czasie przyszłym złożonym W niektórych zdaniach bezpodmiotowych bezokolicznik pojawia się jako orzeczenie. Dotyczy to takich form jak widać czy słychać, na przykład: Widać góry albo Słychać śmiech. W takich konstrukcjach nie wskazuje się wykonawcy czynności, a najważniejsza jest sama informacja o zdarzeniu lub stanie. Bezokolicznik jest też ważnym składnikiem czasu przyszłego złożonego. Łączy się wtedy z osobową formą czasownika być: Będę pisać Będziemy trenować W takich połączeniach dobrze widać różnicę między formą osobową a bezokolicznikiem. Informację o osobie i liczbie niesie wyraz będę albo będziemy, a samą czynność nazywa bezokolicznik. Bezokolicznik po czasownikach modalnych i w krótkich wypowiedziach Bardzo często bezokolicznik występuje po czasownikach modalnych i podobnych konstrukcjach, takich jak: musieć można trzeba należy kazać Przykłady są bardzo typowe dla codziennego języka: Muszę iść, Trzeba uważać, Należy zabrać dzieci, Kazał wracać wcześniej. W takich zdaniach bezokolicznik dopowiada, jaka czynność jest konieczna, możliwa albo nakazana. Forma ta pojawia się także w bardzo krótkich wypowiedziach o charakterze apelu lub rozkazu, na przykład: Stać!, Uciszyć się!. Mimo skrótowości takich zdań sens pozostaje czytelny. Podobnie dzieje się w pytaniach: Wstać już?, Pójść do nich?. Bezokolicznik nadaje im krótki, neutralny i potoczny charakter. Gdzie najczęściej pojawia się bezokolicznik Bezokolicznik najczęściej występuje tam, gdzie potrzebna jest forma ogólna, podstawowa i neutralna. Dlatego pojawia się przede wszystkim w słownikach jako forma hasłowa czasownika. Bardzo często można go spotkać także w przysłowiach i powiedzeniach. Takie konstrukcje jak Chcieć to móc czy Śpiewać każdy może brzmią ogólnie i uniwersalnie właśnie dlatego, że nie odnoszą się do jednej konkretnej osoby. Bezokolicznik bywa obecny również w instrukcjach, przepisach i zapisach encyklopedycznych, ponieważ dobrze nadaje się do rzeczowego nazywania czynności. Jego forma nie rozprasza dodatkowymi informacjami o wykonawcy. W codziennych wypowiedziach pojawia się wtedy, gdy najważniejsza jest uniwersalność i skrótowość przekazu. Tak dzieje się zwłaszcza po czasownikach modalnych, w krótkich pytaniach i w prostych poleceniach. Pisownia bezokolicznika i najczęstsze wątpliwości Pisownia bezokolicznika w języku polskim opiera się na prostej zasadzie: bezokoliczniki nie mają innych zakończeń niż -c, -ć, -ść, -źć. To ważna wskazówka przy zapisie, zwłaszcza wtedy, gdy wymowa może być myląca. Najczęstsze błędy nie wynikają z zasad gramatycznych, ale z tego, jak niektóre formy brzmią w mowie. Zapis powinien jednak odpowiadać normie językowej, a nie potocznemu brzmieniu. Dlatego końcówki -ć i -c oraz ich warianty -ść i -źć warto rozpoznawać świadomie, a nie tylko „na słuch”. Jak odróżnić końcówki -ść i -źć W szkolnej praktyce pomaga sprawdzenie formy 1. osoby. To proste zestawienie często rozstrzyga wątpliwość: nieść – niosę kraść – kradnę gryźć – gryzę dowieźć – dowiozę Takie porównanie pokazuje, jak bezokolicznik łączy się z innymi formami tego samego czasownika. Dzięki temu łatwiej zauważyć, kiedy właściwy zapis to -ść, a kiedy -źć. Przykłady poprawnej i mylnej pisowni Poprawna pisownia obejmuje formy takie jak: móc wziąć sięgnąć zgiąć Wątpliwości pojawiają się zwykle wtedy, gdy wymowa sugeruje inny zapis. W piśmie nie należy jednak przenosić potocznych brzmień. Z tego samego powodu nie zapisuje się formy módz, choć właśnie tak może ona brzmieć w mowie. Bezokolicznik najłatwiej rozumieć jako podstawową nazwę czynności. Nie wskazuje osoby, liczby, czasu, trybu ani rodzaju, ale pozwala szybko uchwycić, co dzieje się w zdaniu i jaki sens ma czasownik. Rozpoznanie tej formy ułatwiają charakterystyczne zakończenia oraz pytania co robić? i co zrobić?. Gdy do tego dojdzie znajomość jego funkcji, aspektu i zasad pisowni, bezokolicznik przestaje być trudnym pojęciem gramatycznym, a staje się czytelnym elementem codziennego języka. Bibliografia: Bezokolicznik – Umiemy to Bezokolicznik - Słownik historyczny terminów gramatycznych Bezokolicznik – wszystko, co należy o nim wiedzieć
3 najczęstsze błędy na egzaminie ósmoklasisty. Za to dostaniesz 0 pkt
Egzamin ósmoklasisty 2026 zbliża się wielkimi krokami. Uczniowie powtarzają lektury, rozwiązują arkusze i ćwiczą zadania z matematyki, ale wielu z nich nadal traci punkty przez proste, techniczne błędy. Co gorsza – niektóre pomyłki mogą sprawić, że odpowiedź w ogóle nie zostanie sprawdzona.
Egzamin ósmoklasisty ma ogromne znaczenie podczas rekrutacji do szkoły średniej. Wyniki liczą się przy naborze do liceów, techników i szkół branżowych, dlatego każdy punkt może zdecydować o dostaniu się do wymarzonej szkoły. Egzamin ósmoklasisty 2026 – najważniejsze informacje Egzamin ósmoklasisty w 2026 roku odbędzie się w terminie od 11 do 13 maja: 11 maja 2026 r. – język polski, 12 maja 2026 r. – matematyka, 13 maja 2026 r. – język obcy nowożytny. Każdy egzamin rozpocznie się o godzinie 9:00. Ile trwa egzamin ósmoklasisty z języka polskiego, matematyki i języka obcego? Czas trwania egzaminów wynosi: język polski – 150 minut, matematyka – 125 minut, język obcy nowożytny – 110 minut. Czy egzaminu ósmoklasisty można nie zdać? Egzaminu ósmoklasisty nie można nie zdać, ponieważ nie obowiązuje minimalny próg punktowy. Oznacza to, że uczeń kończy szkołę podstawową niezależnie od wyniku, ale musi przystąpić do egzaminu. Wyniki są jednak bardzo ważne podczas rekrutacji do szkoły średniej. Każdy punkt ma znaczenie, czyli najczęstsze błędy Choć egzaminu ósmoklasisty nie da się oblać, jego wynik ma ogromny wpływ na przyszłość ucznia. Punkty z egzaminu są brane pod uwagę podczas rekrutacji do szkół średnich razem z ocenami i dodatkowymi osiągnięciami. Właśnie dlatego warto pamiętać nie tylko o wiedzy, ale również o technicznych zasadach rozwiązywania arkusza. Jedno dodatkowe zaznaczenie, wyjście poza wyznaczone pole albo nieczytelny zapis mogą kosztować utratę punktów, których później zabraknie do wymarzonej szkoły. Oto najczęstsze błędy uczniów: 1. Zaznaczenie więcej niż jednej odpowiedzi w pytaniu zamkniętym To jeden z najczęstszych błędów, który regularnie pojawia się w raportach egzaminacyjnych. W zadaniach zamkniętych uczeń powinien zaznaczyć tylko jedną odpowiedź. Jeśli zakreśli dwie – nawet wtedy, gdy jedna z nich jest poprawna – otrzyma 0 punktów. Problem pojawia się często ze stresu. Uczniowie zmieniają zdanie w ostatniej chwili, poprawiają odpowiedzi w pośpiechu albo nieczytelnie zaznaczają kratki. Egzaminator nie może wtedy domyślać się, którą odpowiedź uczeń miał na myśli. Dlatego przed oddaniem arkusza warto poświęcić kilka minut na dokładne sprawdzenie kart odpowiedzi. Lepiej wykonać jedną wyraźną poprawkę niż zostawić kilka zaznaczeń. 2. Pisanie poza wyznaczonym miejscem Wielu uczniów nie zdaje sobie sprawy, że egzaminator sprawdza wyłącznie odpowiedzi zapisane w wyznaczonym polu. Jeśli fragment wypracowania, rozwiązania zadania lub argumentacji znajdzie się poza ramką, może zostać pominięty podczas oceniania. To szczególnie częsty problem na języku polskim. Uczniowie piszą szybko, brakuje im miejsca i kontynuują wypowiedź na marginesie albo pod zadaniem. Tymczasem egzaminator nie ma obowiązku tego sprawdzać. W praktyce oznacza to utratę punktów nawet za poprawną odpowiedź. Dlatego podczas egzaminu trzeba pilnować objętości wypowiedzi i pisać wyłącznie w miejscach do tego przeznaczonych. Jeśli uczeń widzi, że kończy się miejsce, powinien od razu zgłosić to komisji zgodnie z procedurami obowiązującymi w szkole. 3. Nieczytelne pismo Nieczytelne pismo to kolejny powód utraty punktów. Egzaminator ocenia to, co jest w stanie odczytać. Jeśli odpowiedź jest niewyraźna, pełna skreśleń lub zapisana w pośpiechu, może zostać uznana za błędną. Problem dotyczy szczególnie matematyki oraz języka polskiego. W matematyce niewyraźnie zapisane liczby i symbole mogą całkowicie zmienić wynik działania. Z kolei w wypracowaniu egzaminator może mieć trudność z odczytaniem argumentów lub pojedynczych słów. Warto pamiętać, że egzamin ósmoklasisty trwa długo i stres wpływa na charakter pisma. Dlatego uczniowie powinni ćwiczyć rozwiązywanie arkuszy w warunkach zbliżonych do egzaminacyjnych – z limitem czasu i pisaniem ręcznym. Czy egzamin ósmoklasisty można poprawić? W przeciwieństwie do matury egzaminu ósmoklasisty nie poprawia się w kolejnym terminie z powodu słabego wyniku. Termin dodatkowy przewidziano jedynie dla uczniów, którzy nie mogli przystąpić do egzaminu z powodów zdrowotnych lub losowych. W 2026 roku odbędzie się on od 8 do 10 czerwca. Dlatego tak ważne jest dopilnowanie wszystkich formalności i unikanie prostych błędów technicznych. Często to właśnie one decydują o utracie kilku cennych punktów podczas rekrutacji do liceum lub technikum. Zobacz także: Znamy 2 pewniaki na egzamin ósmoklasisty: te lektury trzeba znać na blachę