Aleksander Wielki – jak zginął? Teorie i przyczyny śmierci

Śmierć Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e. wciąż budzi kontrowersje i fascynuje historyków. Zagadkę pogłębia różnorodność teorii: od otrucia podczas uczty w Babilonie, przez nagłe zakażenie malarią, dur brzuszny, tyfus lub rzadki zespół Guillain-Barré, aż po wyniszczenie organizmu wskutek wieloletnich nadużyć alkoholu i opium. Symptomy, które poprzedziły zgon, wysoka gorączka, ból brzucha, osłabienie, stopniowy paraliż, trwały kilkanaście dni i nie dawały jednoznacznej odpowiedzi.

Pewne jest jedno: okoliczności śmierci oraz nierozstrzygnięta przyczyna rozbudziły lawinę domysłów już w starożytności, wpływając na losy imperium i zmieniając bieg historii. Pytanie „jak zginął?” wciąż pozostaje aktualne i inspiruje kolejne pokolenia badaczy.

Ostatnie dni Aleksandra Wielkiego – objawy i relacje

Aleksander Wielki odszedł w wieku niespełna 33 lat, mając na koncie podbój ogromnego imperium i status jednego z największych wodzów w historii. Okoliczności śmierci Aleksandra Wielkiego, opisane zarówno w źródłach historycznych, jak i przez późniejszych badaczy, budzą do dziś liczne dyskusje.

Jego ostatnie dni upłynęły w Babilonie, gdzie po intensywnych kampaniach wojennych oraz utracie bliskiego przyjaciela Hefajstiona brał udział w uczcie i biesiadzie na cześć admirała floty Mediusa z Laryssy. Właśnie tu nastąpił nagły kryzys zdrowotny: Aleksander wypił kielich wina i niemal natychmiast skarżył się na przeszywający ból, wstrząsy oraz dreszcze, jakby został ugodzony włócznią. Przez kolejne kilkanaście dni zmagał się z wysoką gorączką, silnymi bólami brzucha, postępującym osłabieniem i paraliżem. Ostatecznie stracił możliwość komunikowania się, jedynie gestem pożegnał się z żołnierzami. Starożytne relacje podają, że Aleksander był w stanie letargu i mógł być żywy jeszcze w momencie, gdy balsamiści przystępowali do przygotowania jego ciała do pochówku.

Hipotezy dotyczące okoliczności śmierci Aleksandra Wielkiego

Teorie spiskowe i hipoteza otrucia

Historia śmierci Aleksandra Wielkiego szybko obrosła w legendy o otruciu. Podejrzewano nie tylko najbliższych współpracowników władcy, takich jak Kassander czy podstępni dworzanie, ale nawet jego żonę Roksanę czy nauczyciela Arystotelesa. Mówiono o lodowato zimnej wodzie z Nonakris lub strychninie, które rzekomo miały być podane Aleksandrowi podczas uczty. Jednak już starożytni historycy, jak Plutarch czy Arrian, uznawali opowieść o otruciu za mało prawdopodobną, wówczas nie znano wolno działających trucizn, a objawy władcy rozciągały się nawet na kilkanaście dni, co nie pasuje do znanych wtedy substancji trujących.

Nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych

W relacjach historycznych podkreśla się, że Aleksander Wielki regularnie nadużywał alkoholu, a podczas uczt zdarzało się, że z rąk do rąk krążył nawet sześciolitrowy "puchar Heraklesa" z winem. Istnieją teorie, według których przewlekły alkoholizm doprowadził do poważnych chorób, takich jak marskość wątroby lub zapalenie trzustki. Niektórzy badacze wskazują również na możliwość zatrucia winem skażonym ciemiężycą białą, znaną w starożytności rośliną o toksycznych właściwościach, mogącą stopniowo uszkadzać organizm i wywoływać objawy podobne do tych, które obserwowano u Aleksandra. Nadużywanie alkoholu oraz, według niektórych relacji, także opium, mogło znacznie pogorszyć jego stan zdrowia i uczynić organizm podatniejszym na rozwój innych chorób.

Choroby zakaźne i hipotezy medyczne

Współcześni naukowcy najczęściej wskazują na choroby zakaźne jako możliwą przyczynę śmierci Aleksandra Wielkiego. Opisy objawów, dreszcze, gorączka, silne bóle brzucha, osłabienie, a nawet urojenia i zaburzenia psychiczne, odpowiadają zarówno malarii, jak i durowi brzusznemu (tyfusowi), gorączce Zachodniego Nilu czy sepsie pochodzenia bakteryjnego. Historyk Jürgen Thorwald wymienia typowe powiększenie śledziony i zaburzenia umysłowe jako symptomy wskazujące na malarię.

Z kolei jedna z najnowszych teorii sugeruje, że przyczyną śmierci Aleksandra był zespół Guillain-Barré, rzadka choroba autoimmunologiczna, która może prowadzić do paraliżu i letargu przy zachowaniu świadomości. W tej hipotezie Aleksander miał zostać uznany za zmarłego podczas stanu paraliżu i letargu, choć faktyczna śmierć nastąpiła dopiero kilka dni później.

Niektórzy badacze wspominają też o zatruciu egzotyczną toksyną bakteryjną, np. kalicheamycyną pochodzącą z bakterii w wodach Styksu. Objawy, takie jak bóle w okolicach wątroby czy klasyczna wysoka gorączka, mają jednak wiele bardziej prawdopodobnych medycznych wyjaśnień.

Rozpad imperium po śmierci Aleksandra

Okoliczności śmierci Aleksandra Wielkiego natychmiast wywołały walkę o sukcesję. Diadochowie, dowódcy i najbliżsi doradcy, błyskawicznie rozpoczęli rywalizację o władzę nad olbrzymim imperium. Państwo Aleksandra bardzo szybko rozpadło się na kilka niezależnych królestw, takich jak państwo Ptolemeuszy, Seleukidów czy Antygonidów.

Wspólnym motywem wszystkich hipotez jest jednak to, że żadna z nich nie daje ostatecznej pewności. Przyczyna śmierci Aleksandra Wielkiego wciąż pozostaje zagadką, a historia jego ostatnich dni niezmiennie fascynuje badaczy oraz miłośników antyku.

Śmierć Aleksandra Wielkiego jest jednym z najbardziej tajemniczych wydarzeń starożytności. Do dziś inspiruje do poszukiwań, interpretacji i nowych pytań, bo choć świat zmienił się radykalnie, ludzka ciekawość wobec nieznanego i niedopowiedzianego w historii jest wciąż żywa. Los młodego zdobywcy pokazuje, że nawet najpotężniejsi bywają bezradni wobec niespodziewanych ciosów losu, a kolejne pokolenia mogą wyciągać z tej historii własne przemyślenia o sile, słabości i cenie wielkości.