Bezokolicznik: definicja, przykłady i zasady

Bezokolicznik to jedna z podstawowych form czasownika i jeden z tych elementów polskiej gramatyki, które warto dobrze rozumieć już od pierwszych szkolnych ćwiczeń. Jest nieosobowy, nieodmienny i neutralny, dlatego świetnie pokazuje samą czynność, bez wskazywania osoby, liczby, czasu czy rodzaju.

Właśnie ta prostota sprawia, że pojawia się tak często: w słownikach, poleceniach, przysłowiach i zwykłych zdaniach. Poniżej porządkujemy najważniejsze informacje, podpowiadamy, po jakich końcówkach najłatwiej go rozpoznać, wyjaśniamy kwestię aspektu i pokazujemy praktyczne przykłady użycia w zdaniu.

Czym jest bezokolicznik

Bezokolicznik to nieosobowa i nieodmienna forma czasownika. Nazywa czynność lub stan, ale nie podaje, kto je wykonuje ani w jakich okolicznościach się odbywają. W tej formie nie da się wskazać osoby, liczby, czasu, trybu ani rodzaju.

To właśnie z tą neutralnością wiąże się definicja bezokolicznika. Forma taka nie mówi, czy chodzi o jedną osobę, czy o wiele osób, ani czy czynność dzieje się teraz, wydarzyła się wcześniej, czy dopiero nastąpi. Pokazuje samą czynność: czytać, pisać, biec, mieć.

Bezokolicznik jest też podstawową formą czasownika, czyli tą, pod którą wyraz występuje w słowniku. Gdy trzeba sprawdzić znaczenie albo odmianę czasownika, szuka się właśnie formy robić, napisać, jeść, móc, a nie którejś z form osobowych, takich jak robię, napiszesz czy mogą.

Na jakie pytania odpowiada bezokolicznik

Bezokolicznik odpowiada na dwa podstawowe pytania:

co robić? – gdy chodzi o aspekt niedokonany, np. czytać, pisać, spać
co zrobić? – gdy chodzi o aspekt dokonany, np. przeczytać, napisać, zasnąć

Te pytania pomagają nie tylko rozpoznać bezokolicznik, ale też od razu uchwycić sens czynności. Forma pisać wskazuje na czynność trwającą lub powtarzalną, a napisać, na czynność ujmowaną jako zakończoną.

Jak rozpoznać bezokolicznik

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech bezokolicznika są jego zakończenia. W języku polskim takie formy kończą się na -ć, -c, -ść, -źć. Już sam zapis często podpowiada więc, że chodzi o nieosobową formę czasownika.

Rozpoznanie ułatwia też neutralność znaczeniowa. Bezokolicznik nazywa samą czynność, ale nie określa jej wykonawcy ani czasu. W zdaniu czytać książkę jest przyjemnie forma czytać nie mówi, kto czyta. Podobnie w wyrażeniu warto odpocząć czasownik odpocząć oznacza czynność bez dodatkowych informacji o osobie i liczbie.

Pomocne bywa również zestawienie bezokolicznika z formami osobowymi tego samego czasownika:

lubię, lubisz, lubi – lubić
mam, masz, ma – mieć
piekę, pieczesz, piecze – piec
mogę, możesz, może – móc

W formach osobowych od razu widać osobę, liczbę, a czasem także czas. W bezokoliczniku tych informacji nie ma.

Przykłady typowych bezokoliczników

Do często spotykanych przykładów bezokolicznika należą:

robić, spać, śpiewać, chodzić, polegać
piec, strzyc, móc, jeść, biec
zjeść, napisać

Te przykłady dobrze pokazują, że nieosobowa forma czasownika może mieć różną budowę, ale zawsze zachowuje wspólną cechę: nazywa czynność w sposób podstawowy i neutralny.

Cechy gramatyczne bezokolicznika

Najważniejsze cechy bezokolicznika wynikają z tego, że jest to forma nieodmienna. Nie odmienia się przez osoby, liczby, czasy ani tryby i nie pokazuje rodzaju. W przeciwieństwie do form osobowych nie przyjmuje więc postaci takich jak piszę, pisałam, pisałby, piszemy.

W praktyce oznacza to, że bezokolicznik nie zmienia swojej formy zależnie od sytuacji gramatycznej. Ta sama postać czytać pozostaje taka sama niezależnie od tego, czy występuje po czasowniku modalnym, w przysłowiu, czy jako składnik czasu przyszłego złożonego.

Jedyną wyraźnie rozpoznawalną kategorią gramatyczną bezokolicznika jest aspekt. To właśnie on pokazuje, czy czynność jest ujmowana jako trwająca albo powtarzana, czy jako zakończona.

Aspekt dokonany i niedokonany

Aspekt niedokonany oznacza czynność trwającą, powtarzalną albo taką, której nie ujmuje się jako zakończonej. Przykłady to:

pisać
robić
czytać

Aspekt dokonany pokazuje czynność jako zakończoną albo widzianą w całości. Przykłady to:

napisać
zrobić
przeczytać

To rozróżnienie jest bardzo ważne przy odczytywaniu sensu wypowiedzi. Inaczej brzmi zdanie Lubi czytać wieczorami, a inaczej Chce przeczytać książkę do jutra. W pierwszym przypadku chodzi o czynność powtarzalną, w drugim, o osiągnięcie efektu.

Funkcje bezokolicznika w zdaniu

Bezokolicznik może pełnić w zdaniu kilka różnych funkcji. Nie jest więc tylko formą słownikową, ale żywym elementem codziennej polszczyzny. Jego rola zależy od konstrukcji wypowiedzi i od tego, z jakimi wyrazami się łączy.

Może występować samodzielnie, uzupełniać inne czasowniki, a czasem stawać się częścią całego orzeczenia. Dzięki tej elastyczności pojawia się zarówno w zdaniach bardzo prostych, jak i w bardziej złożonych konstrukcjach.

Bezokolicznik jako podmiot i dopełnienie

Bezokolicznik może pełnić funkcję podmiotu. Dzieje się tak wtedy, gdy sama czynność staje się tematem wypowiedzi. Klasyczny przykład to: Chcieć to móc. W takim zdaniu nie chodzi o konkretną osobę, ale o ogólną zasadę.

Może też występować jako dopełnienie. Tak dzieje się w zdaniach:

Lubię czytać
Poszła kupić chleb

W pierwszym przykładzie bezokolicznik dopowiada, co ktoś lubi robić. W drugim łączy się z czasownikiem ruchu i wskazuje cel działania.

Bezokolicznik w orzeczeniu i w czasie przyszłym złożonym

W niektórych zdaniach bezpodmiotowych bezokolicznik pojawia się jako orzeczenie. Dotyczy to takich form jak widać czy słychać, na przykład: Widać góry albo Słychać śmiech. W takich konstrukcjach nie wskazuje się wykonawcy czynności, a najważniejsza jest sama informacja o zdarzeniu lub stanie.

Bezokolicznik jest też ważnym składnikiem czasu przyszłego złożonego. Łączy się wtedy z osobową formą czasownika być:

Będę pisać
Będziemy trenować

W takich połączeniach dobrze widać różnicę między formą osobową a bezokolicznikiem. Informację o osobie i liczbie niesie wyraz będę albo będziemy, a samą czynność nazywa bezokolicznik.

Bezokolicznik po czasownikach modalnych i w krótkich wypowiedziach

Bardzo często bezokolicznik występuje po czasownikach modalnych i podobnych konstrukcjach, takich jak:

musieć
można
trzeba
należy
kazać

Przykłady są bardzo typowe dla codziennego języka: Muszę iść, Trzeba uważać, Należy zabrać dzieci, Kazał wracać wcześniej. W takich zdaniach bezokolicznik dopowiada, jaka czynność jest konieczna, możliwa albo nakazana.

Forma ta pojawia się także w bardzo krótkich wypowiedziach o charakterze apelu lub rozkazu, na przykład: Stać!, Uciszyć się!. Mimo skrótowości takich zdań sens pozostaje czytelny.

Podobnie dzieje się w pytaniach: Wstać już?, Pójść do nich?. Bezokolicznik nadaje im krótki, neutralny i potoczny charakter.

Gdzie najczęściej pojawia się bezokolicznik

Bezokolicznik najczęściej występuje tam, gdzie potrzebna jest forma ogólna, podstawowa i neutralna. Dlatego pojawia się przede wszystkim w słownikach jako forma hasłowa czasownika.

Bardzo często można go spotkać także w przysłowiach i powiedzeniach. Takie konstrukcje jak Chcieć to móc czy Śpiewać każdy może brzmią ogólnie i uniwersalnie właśnie dlatego, że nie odnoszą się do jednej konkretnej osoby.

Bezokolicznik bywa obecny również w instrukcjach, przepisach i zapisach encyklopedycznych, ponieważ dobrze nadaje się do rzeczowego nazywania czynności. Jego forma nie rozprasza dodatkowymi informacjami o wykonawcy.

W codziennych wypowiedziach pojawia się wtedy, gdy najważniejsza jest uniwersalność i skrótowość przekazu. Tak dzieje się zwłaszcza po czasownikach modalnych, w krótkich pytaniach i w prostych poleceniach.

Pisownia bezokolicznika i najczęstsze wątpliwości

Pisownia bezokolicznika w języku polskim opiera się na prostej zasadzie: bezokoliczniki nie mają innych zakończeń niż -c, -ć, -ść, -źć. To ważna wskazówka przy zapisie, zwłaszcza wtedy, gdy wymowa może być myląca.

Najczęstsze błędy nie wynikają z zasad gramatycznych, ale z tego, jak niektóre formy brzmią w mowie. Zapis powinien jednak odpowiadać normie językowej, a nie potocznemu brzmieniu. Dlatego końcówki -ć i -c oraz ich warianty -ść i -źć warto rozpoznawać świadomie, a nie tylko „na słuch”.

Jak odróżnić końcówki -ść i -źć

W szkolnej praktyce pomaga sprawdzenie formy 1. osoby. To proste zestawienie często rozstrzyga wątpliwość:

nieść – niosę
kraść – kradnę
gryźć – gryzę
dowieźć – dowiozę

Takie porównanie pokazuje, jak bezokolicznik łączy się z innymi formami tego samego czasownika. Dzięki temu łatwiej zauważyć, kiedy właściwy zapis to -ść, a kiedy -źć.

Przykłady poprawnej i mylnej pisowni

Poprawna pisownia obejmuje formy takie jak:

móc
wziąć
sięgnąć
zgiąć

Wątpliwości pojawiają się zwykle wtedy, gdy wymowa sugeruje inny zapis. W piśmie nie należy jednak przenosić potocznych brzmień. Z tego samego powodu nie zapisuje się formy módz, choć właśnie tak może ona brzmieć w mowie.

Bezokolicznik najłatwiej rozumieć jako podstawową nazwę czynności. Nie wskazuje osoby, liczby, czasu, trybu ani rodzaju, ale pozwala szybko uchwycić, co dzieje się w zdaniu i jaki sens ma czasownik.

Rozpoznanie tej formy ułatwiają charakterystyczne zakończenia oraz pytania co robić? i co zrobić?. Gdy do tego dojdzie znajomość jego funkcji, aspektu i zasad pisowni, bezokolicznik przestaje być trudnym pojęciem gramatycznym, a staje się czytelnym elementem codziennego języka.