Neogen epoki: miocen, pliocen i zmiany klimatu

Między 23,03 a 2,58 mln lat temu Ziemia weszła w etap, który mocno przybliżył ją do współczesnego wyglądu. To wtedy utrwalały się zarysy kontynentów, wypiętrzały wielkie pasma górskie, a klimat stawał się coraz chłodniejszy i bardziej suchy. Zmiany zachodziły stopniowo, bez gwałtownej granicy po wcześniejszym okresie, ale ich skutki okazały się przełomowe.

W starszym miocenie dominowały silne procesy geodynamiczne i wulkanizm, a późniejszy pliocen przyniósł dalsze ochłodzenie i zapowiedź epoki lodowcowej. Równolegle rozwijały się ssaki, ptaki i trawy, a wśród naczelnych pojawili się pierwsi przodkowie człowieka. To właśnie wtedy kształtował się świat coraz bardziej podobny do naszego.

Neogen: miejsce neogenu w skali czasu geologicznego

Neogen to okres ery kenozoicznej, który trwał od około 23,03 do 2,58 mln lat temu. Właśnie w tym przedziale czasu Ziemia coraz wyraźniej przybierała formę, którą kojarzymy dziś: doprecyzowywał się układ kontynentów, zmieniał się klimat, a świat roślin i zwierząt stawał się coraz bardziej podobny do współczesnego.

To ważny fragment skali czasu geologicznego z kilku powodów:

należy do najmłodszych okresów kenozoiku,
dzieli się na dwie epoki: miocen i pliocen,
bezpośrednio poprzedza czwartorzęd,
obejmuje czas kluczowy dla ukształtowania obecnego świata przyrodniczego i geograficznego.

Współczesny podział geologiczny traktuje neogen i paleogen jako dwa odrębne okresy kenozoiku. Oznacza to odejście od dawnej, szerokiej nazwy „trzeciorzęd”, która przez lata była używana w starszych opracowaniach.

Podział neogenu na miocen i pliocen

Podział neogenu jest prosty, ale bardzo istotny, bo porządkuje najnowsze dzieje Ziemi.

Miocen: od około 23,03 do 5,333 mln lat temu
Pliocen: od 5,333 do 2,58 mln lat temu

Miocen był wcześniejszą epoką neogenu i przyniósł duże przemiany geodynamiczne oraz intensywną aktywność wulkaniczną. Pliocen nastąpił później i wiązał się z dalszym ochładzaniem klimatu, które przygotowało grunt pod zlodowacenia czwartorzędu.

Taki podział pomaga uchwycić kierunek zmian: od świata wciąż dość ciepłego i dynamicznie przebudowującego się geologicznie do świata coraz chłodniejszego, suchszego i bliższego warunkom, które znamy z późniejszych epok.

Miocen: główne procesy geologiczne, klimatyczne i biologiczne

Miocen trwał blisko 18 milionów lat i był czasem bardzo intensywnych zmian. To właśnie wtedy wyraźnie zaznaczyły się procesy, które doprowadziły do powstania współczesnych zarysów kontynentów.

W miocenie szczególne znaczenie miały:

duże przemiany geodynamiczne,
intensywna aktywność wulkaniczna,
dalsze formowanie oceanów i gór,
postępujące przekształcanie środowisk lądowych.

Nie był to okres gwałtownej katastrofy czy nagłego zerwania z wcześniejszym etapem dziejów Ziemi. Przejście od paleogenu do neogenu miało charakter płynny, bez masowego wymierania, dlatego zmiany zachodziły stopniowo.

Pod względem biologicznym miocen był okresem rozwoju i różnicowania wielu grup organizmów. Rozszerzały się środowiska sprzyjające roślinności zielnej i trawom, dlatego neogen bywa nazywany „wiekiem ziół”. To ważna zmiana, bo wpływała nie tylko na krajobraz, lecz także na zwierzęta żyjące na lądach.

Pliocen: ochłodzenie klimatu i przemiany prowadzące do czwartorzędu

Pliocen, trwający od 5,333 do 2,58 mln lat temu, był epoką dalszego ochładzania klimatu. To właśnie wtedy coraz wyraźniej zaznaczył się kierunek zmian prowadzących do czwartorzędu i epoki lodowcowej.

Najważniejsze cechy pliocenu to:

spadek temperatur,
większa suchość klimatu,
pojawienie się okresowych zlodowaceń pod koniec neogenu,
przewaga procesów lądowych,
intensywna denudacja i wietrzenie.

W porównaniu z miocenem pliocen był więc bardziej „lądowy” w swoim charakterze. Coraz silniej działały procesy niszczące i modelujące powierzchnię Ziemi.

To też okres szczególnie ważny z punktu widzenia historii życia, ponieważ bezpośrednio poprzedza czas, w którym rozwinął się rodzaj Homo.

Zmiany klimatyczne neogenu i ich wpływ na środowisko

Zmiany klimatyczne neogenu przebiegały stopniowo, ale konsekwentnie. Klimat stawał się coraz chłodniejszy i bardziej suchy, a pod koniec okresu pojawiły się okresowe zlodowacenia.

Te przemiany wpływały na środowisko na wielu poziomach:

zmieniały zasięg roślinności,
sprzyjały rozwojowi roślin zielnych i traw,
przekształcały siedliska zwierząt,
kierowały ewolucją fauny i flory,
przygotowały Ziemię do warunków czwartorzędowych.

W praktyce oznaczało to długotrwałe przestawianie się całych ekosystemów. Gdy klimat robił się chłodniejszy i suchszy, zmieniały się nie tylko krajobrazy, ale też sposób funkcjonowania świata żywego. To jeden z powodów, dla których neogen ma tak duże znaczenie w geologii i paleontologii.

Ewolucja ssaków, roślinności i ptaków

Neogen był czasem silnego rozwoju świata żywego. Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku ssaków, ale ważne zmiany dotyczyły też ptaków i roślinności.

W tym okresie:

ssaki intensywnie się rozwijały i różnicowały,
ptaki dalej się rozprzestrzeniały i przystosowywały do zmieniających się środowisk,
dominującą rolę zaczęły odgrywać rośliny zielne i trawy,
pojawili się pierwsi przodkowie człowieka.

Zmiany klimatu i krajobrazu nie były tylko tłem, realnie wpływały na kierunki rozwoju zwierząt. Rozszerzanie się terenów otwartych i przekształcanie szaty roślinnej tworzyły nowe warunki życia, a wraz z nimi nowe możliwości przystosowań.

To właśnie dlatego neogen tak często uznaje się za etap, w którym osiągnięto zarys współczesnego świata przyrodniczego.

Ruchy tektoniczne neogenu i kształtowanie współczesnych kontynentów oraz gór

Ruchy tektoniczne neogenu odegrały ogromną rolę w budowie dzisiejszej Ziemi. W tym czasie doszło do pełniejszego ukształtowania współczesnych kontynentów, a kolizje płyt tektonicznych wpływały na rozwój największych pasm górskich.

Z neogenem wiążą się między innymi:

dalsze formowanie zarysów kontynentów,
rozwój wielkich struktur górskich,
silne przekształcenia geodynamiczne,
intensywna aktywność wulkaniczna, szczególnie w miocenie.

Wśród pasm górskich, których rozwój wiąże się z procesami zachodzącymi w neogenie, wymienia się:

Alpy
Himalaye
Karpaty

To właśnie wtedy wiele obszarów Ziemi uzyskało rzeźbę bliższą obecnej niż tej znanej z wcześniejszych etapów kenozoiku.

Neogen w Polsce i Europie środkowej: najważniejsze procesy i ślady geologiczne

Dla Polski i Europy środkowej neogen był okresem bardzo ważnych przemian geologicznych. Nie chodzi tylko o wielkie procesy tektoniczne, ale też o ślady, które mają znaczenie do dziś.

Na tym obszarze zachodziły między innymi:

procesy wypiętrzania gór,
przekształcenia związane z rozwojem rzeźby terenu,
powstawanie złóż surowców.

Do najważniejszych surowców związanych z neogenem w Polsce należą:

węgiel brunatny
sól
gips

To dobry przykład na to, że neogen nie jest tylko odległym rozdziałem w historii planety. Jego skutki są zapisane w krajobrazie i w budowie geologicznej regionu.

Neogen a paleogen i czwartorzęd

Współczesny podział geologiczny porządkuje kenozoik bardziej precyzyjnie niż dawne ujęcie oparte na nazwie „trzeciorzęd”. Dziś wyraźnie rozdziela się:

paleogen
neogen
czwartorzęd

To rozróżnienie ma znaczenie, bo pokazuje, że neogen nie jest tylko końcową częścią starszego, szerokiego „trzeciorzędu”, ale samodzielnym okresem o własnej dynamice zmian.

W relacji do sąsiednich okresów warto zapamiętać dwie rzeczy:

od paleogenu neogen nie został oddzielony masowym wymieraniem, przejście było płynne,
przed czwartorzędem neogen przygotował warunki klimatyczne i środowiskowe dla późniejszych zlodowaceń oraz dla etapu, w którym rozwinął się rodzaj Homo.

Dzięki temu łatwiej zobaczyć neogen nie jako „epizod między epokami”, ale jako czas, w którym Ziemia naprawdę zbliżyła się do swojej współczesnej postaci.