Województwo pomorskie krainy geograficzne

Pomorskie to jeden z najbardziej zróżnicowanych krajobrazowo regionów Polski. Na stosunkowo niewielkim obszarze spotykają się tu pas nadmorski, jeziorne pojezierza, żyzne równiny deltowe i tereny ukształtowane przez lądolód, dlatego sam podział administracyjny nie wystarcza, by dobrze zrozumieć charakter tego województwa.

W artykule porządkujemy najważniejsze jednostki fizycznogeograficzne obecne w regionie, pokazujemy ich rozmieszczenie i wyjaśniamy, gdzie przebiegają naturalne granice między nimi. Przyglądamy się też różnicom między nazwami geograficznymi, historycznymi i administracyjnymi oraz wskazujemy, do jakich obszarów należą miasta i miejscowości rozsiane od wybrzeża po wnętrze Pomorza.

Główne krainy geograficzne województwa pomorskiego

Hasło „województwo pomorskie krainy geograficzne” nie oznacza jednej zwartej jednostki przyrodniczej. W granicach regionu mieszczą się trzy podstawowe obszary fizycznogeograficzne: pas nadmorski należący do Pobrzeża Południowobałtyckiego, pojezierne zaplecze związane z Pojezierzem Pomorskim oraz Żuławy Wiślane, czyli nisko położona równina deltowa Wisły. Obraz ten uzupełniają fragmenty Doliny Dolnej Wisły, które tworzą osobny pas dolinny i dodatkowo komplikują proste przypisanie całego województwa do jednej krainy.

Różnice między tymi strefami są wyraźne. Na północy dominuje wybrzeże z zatokami, mierzejami, wydmami i klifami. W głębi lądu krajobraz przechodzi w pagórkowate, jeziorne i leśne obszary polodowcowe. Na wschodzie pojawia się natomiast szeroka, płaska równina deltowa o bardzo niskich wysokościach bezwzględnych, związana z ujściem Wisły.

Takie rozmieszczenie wynika z historii naturalnej regionu. O obecnym wyglądzie wnętrza województwa zdecydowała działalność lądolodu, który pozostawił moreny, rynny jeziorne, sandry i liczne zagłębienia. Z kolei pas nadmorski i Żuławy są efektem procesów morskich, rzecznych i deltowych.

Pobrzeże Południowobałtyckie w obrębie Pomorskiego

Najważniejsze jednostki pasa nadmorskiego

Północna część województwa należy do Pobrzeża Południowobałtyckiego. W jego obrębie na terenie Pomorskiego znajdują się przede wszystkim Pobrzeże Gdańskie i Pobrzeże Słowińskie. To dwa duże odcinki pasa nadmorskiego, różniące się szczegółami rzeźby terenu, ale połączone wspólnym związkiem z Bałtykiem i strefą przybrzeżną.

Do najbardziej charakterystycznych form należą także Mierzeja Helska i Mierzeja Wiślana. Mierzeja Helska, tworząca długi, wąski półwysep, oddziela otwarte morze od wewnętrznych wód Zatoki Puckiej. Mierzeja Wiślana zamyka od północy obszar Zalewu Wiślanego i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów wschodniego wybrzeża regionu.

Pas nadmorski nie jest więc jednorodny. Obejmuje zarówno szerzej rozwinięte pobrzeża, jak i wąskie formy akumulacyjne, które powstały dzięki działaniu fal, prądów przybrzeżnych i wiatru.

Rozmieszczenie i cechy krajobrazu

Pas nadmorski ciągnie się wzdłuż północnej granicy województwa. Jego krajobraz tworzą plaże, wydmy, obszary przybrzeżne, odcinki klifowe oraz mierzeje. W części środkowej i zachodniej silnie zaznacza się wpływ jezior przybrzeżnych, takich jak Łebsko i Gardno. W rejonie Zatoki Gdańskiej ważną rolę odgrywają zatoki i półwyspy, które nadają linii brzegowej bardziej urozmaicony charakter.

W przeciwieństwie do wnętrza regionu teren nadmorski jest niższy i bardziej otwarty. Obok szerokich piaszczystych wybrzeży występuj też klify, dobrze widoczne choćby w rejonie Gdyni. Pobrzeże Południowobałtyckie w granicach Pomorskiego łączy więc kilka typów krajobrazu nadmorskiego: równinne odcinki wybrzeża, strefy wydmowe i urwiste fragmenty brzegu.

W tej strefie leży również część największych miast województwa. Gdańsk, Gdynia i Sopot są związane z nadmorskim położeniem i Zatoką Gdańską, a ich rozwój historyczny i gospodarczy pozostaje ściśle powiązany z morzem. Nadmorskie rozmieszczenie ważnych ośrodków miejskich dobrze pokazuje, że krainy geograficzne Pomorza mają znaczenie nie tylko przyrodnicze, lecz także osadnicze.

Pojezierze Pomorskie i jego wewnętrzny podział

Główne części pojezierne w województwie

Znaczna część wnętrza województwa należy do Pojezierza Pomorskiego. To rozległy obszar zaplecza położony na południe od strefy nadmorskiej, zbudowany głównie z form polodowcowych. W obrębie Pomorskiego szczególne znaczenie mają Pojezierze Kaszubskie, Pojezierze Bytowskie, Pojezierze Iławskie oraz Pojezierze Starogardzkie-Kociewskie.

Pojezierze Kaszubskie zajmuje ważne miejsce w środkowo-północnej części regionu i należy do najbardziej rozpoznawalnych krajobrazów pojeziernych w Polsce. To teren silnie pofałdowany, z licznymi jeziorami i wyraźnymi wysokościami względnymi. Pojezierze Bytowskie leży bardziej na zachód i również ma charakter morenowy, z mozaiką wzgórz, lasów i jezior.

Na południowym wschodzie województwa zaznacza się Pojezierze Iławskie, związane z obszarami przejściowymi ku dolinie Wisły i wschodnim krańcom regionu. Z kolei Pojezierze Starogardzkie-Kociewskie obejmuje strefę położoną bardziej ku środkowej i południowej części województwa, na zapleczu dolnej Wisły i Trójmiasta.

W tym układzie ważną rolę odgrywają także Bory Tucholskie. Choć kojarzą się przede wszystkim z rozległymi lasami i sandrowym krajobrazem, należą do najistotniejszych obszarów pojezierno-leśnych południowej części województwa. Ich obecność pokazuje, że regiony fizycznogeograficzne Pomorza nie zawsze mają jednakowo „jeziorny” charakter, choć wszystkie wyrastają z polodowcowej historii terenu.

Ukształtowanie terenu i rozmieszczenie pojezierzy

Wewnętrzna część województwa ma typowy krajobraz morenowy. Dominują tu wzgórza, wysoczyzny, zagłębienia wytopiskowe, rynny jeziorne i ciągi jezior. Rzeźba terenu jest wyraźnie bardziej urozmaicona niż na pobrzeżu czy na Żuławach. Dobrym symbolem tej strefy jest Wieżyca, najwyższy punkt województwa, położony na obszarze kaszubskim.

Pojezierza są rozmieszczone głównie między pasem nadmorskim a doliną Wisły oraz na południowych i zachodnich obszarach województwa. Im dalej od wybrzeża, tym silniej zaznaczają się cechy zaplecza polodowcowego: większe deniwelacje, większa lesistość i gęstsza sieć jezior śródlądowych. W zachodniej i południowej części regionu szczególnie widoczne są zwarte kompleksy leśne, w tym Bory Tucholskie.

Ślady działalności lądolodu widać tu niemal wszędzie. To one odpowiadają za układ wzgórz morenowych, nieckowatych obniżeń i jezior o nieregularnych liniach brzegowych. Dzięki temu Pojezierze Pomorskie stanowi najrozleglejsze tło krajobrazowe województwa pomorskiego i wyraźnie odróżnia się zarówno od pasa nadmorskiego, jak i od równinnych obszarów deltowych na wschodzie.

Żuławy Wiślane oraz dolina dolnej Wisły

Położenie Żuław w granicach województwa

Żuławy Wiślane zajmują wschodnią część województwa i są związane bezpośrednio z deltą Wisły. To obszar nisko położony, rozwinięty między ramionami ujściowymi rzeki i w pobliżu Zalewu Wiślanego. W odróżnieniu od pagórkowatych pojezierzy teren jest tu wyjątkowo płaski, a różnice wysokości niewielkie.

Ta część regionu powstała dzięki działalności Wisły, która przez długi czas nanosiła osady budujące deltową równinę. Bliskość ujścia rzeki i Zalewu Wiślanego sprawia, że Żuławy mają odmienny charakter niż pozostałe krainy geograficzne Pomorza. Są nie tyle krajobrazem polodowcowym, ile rzecznym i deltowym.

Z Żuławami sąsiadują także fragmenty Doliny Dolnej Wisły. Na południu i południowym wschodzie województwa pojawia się pas dolinny związany z dolnym biegiem rzeki, w tym obszary dolinne w rejonie Kwidzyna. To ważne uzupełnienie obrazu, bo wschodnia część województwa nie kończy się wyłącznie na delcie.

Charakterystyczne cechy tej części regionu

Najbardziej charakterystyczne dla Żuław są żyzne gleby i rolniczy krajobraz. Rozległe pola, prosty układ dróg i sieć urządzeń wodnych od razu odróżniają ten obszar od leśnych i jeziornych pojezierzy. Ważną rolę odgrywają tu kanały odwadniające, wały przeciwpowodziowe oraz system regulacji wód, konieczny ze względu na bardzo niskie położenie terenu.

Na Żuławach występują także depresje, czyli obszary położone poniżej poziomu morza. To jedna z najważniejszych cech tej równiny deltowej i zarazem element, który tłumaczy, dlaczego gospodarka wodna ma tu tak duże znaczenie. W praktyce właśnie sieć kanałów, pompowni i wałów współtworzy lokalny krajobraz.

Malbork jest dobrym przykładem miasta położonego w strefie związanej z Żuławami i doliną dolnej Wisły. Nie leży w pojeziernym wnętrzu regionu ani w pasie nadmorskim, lecz na obszarze silnie ukształtowanym przez Wisłę i jej odnogi. To ważny punkt odniesienia dla wschodniej części województwa.

Gdzie przebiegają granice krain geograficznych

Granice krain geograficznych w obrębie województwa pomorskiego nie są wyznaczane administracyjnie, lecz przez cechy środowiska. Znaczenie mają tu przede wszystkim rzeki, zwłaszcza Wisła, która silnie porządkuje wschodnią część regionu, a także doliny innych cieków, w tym Łeby w strefie północno-zachodniej. Rzeki często stanowią naturalne osie podziału albo wyraźne punkty orientacyjne przy wyznaczaniu granic jednostek fizycznogeograficznych.

Równie ważne są lasy, krawędzie wysoczyzn i różnice wysokości terenu. Przejście z płaskich obszarów nadmorskich ku wnętrzu regionu zwykle wiąże się ze wzrostem wysokości i pojawieniem się morenowych pagórków. Z kolei przejście z pojezierzy ku Żuławom oznacza wyraźne obniżenie terenu i zmianę całego układu krajobrazu.

Nie zawsze jednak da się wskazać jedną ostrą linię graniczną. Między pobrzeżem, pojezierzami i równinami zdarzają się strefy przejściowe, w których cechy kilku krain nakładają się na siebie. Dlatego przypisanie miejscowości do konkretnej krainy odbywa się na podstawie położenia fizycznogeograficznego, a nie wyłącznie nazwy powiatu czy gminy. Gdynia i Sopot są miastami strefy nadmorskiej, Słupsk leży na styku obszarów pobrzeżnych i pojeziernego zaplecza, a Malbork wiąże się z obszarem żuławsko-wiślanym.

Nazwy geograficzne, administracyjne

Dlaczego województwo nie jest jedną krainą geograficzną

Województwo pomorskie jest jednostką administracyjną, a nie jedną krainą geograficzną. Jego granice wyznaczono dla celów zarządzania państwem, natomiast podział fizycznogeograficzny opiera się na rzeźbie terenu, budowie geologicznej, sieci rzecznej i typach krajobrazu. Z tego powodu granice administracyjne i granice krain geograficznych nie pokrywają się.

Sama nazwa „Pomorze” także nie oznacza tego samego co „województwo pomorskie”. Pomorze jest pojęciem historycznym i regionalnym, szerszym od obecnego województwa, i obejmuje obszary leżące również poza jego dzisiejszymi granicami. Z kolei krainy fizycznogeograficzne, takie jak Pobrzeże Południowobałtyckie, Pojezierze Pomorskie czy Żuławy Wiślane, opisują środowisko naturalne. Jeszcze czym innym są etnokrainy, odnoszące się do tradycji, gwary, kultury i historycznego osadnictwa.

To rozróżnienie jest szczególnie ważne w Pomorskiem, bo w jednej jednostce administracyjnej spotykają się obszary o różnym pochodzeniu krajobrazu i odmiennej tożsamości regionalnej. Większość województwa kojarzy się z Pomorzem Gdańskim, ale jego północno-zachodnie fragmenty wiążą się z Pomorzem Zachodnim, a wschodnie z Dolnym Powiślem i obszarami położonymi przy dolnej Wiśle.

Etnokrainy obecne w regionie

Na obszarze województwa obecne są wyraźne etnokrainy. Najbardziej znane są Kaszuby, związane przede wszystkim ze środkową i północno-zachodnią częścią regionu, oraz Kociewie, obejmujące część zaplecza dolnej Wisły i okolice Starogardu Gdańskiego. Obie nazwy dotyczą wspólnot kulturowych, a nie formalnych jednostek fizycznogeograficznych.

Do ważnych nazw regionalnych należą także Bory Tucholskie, Ziemia Lęborsko-Bytowska oraz częściowo Dolne Powiśle. Warto przy tym pamiętać, że niektóre określenia funkcjonują w więcej niż jednym porządku. Bory Tucholskie są zarazem nazwą obszaru przyrodniczego i kulturowego, ale ich sens nie jest identyczny w obu przypadkach.

To właśnie dlatego nazwy spotykane na mapie Pomorza wymagają uważnego rozróżnienia. Kaszuby czy Kociewie nie są tym samym co Pojezierze Kaszubskie albo Żuławy Wiślane, choć częściowo mogą się z nimi przestrzennie stykać.

Największe miasta na tle podziału geograficznego

Gdańsk, Gdynia i Sopot leżą w strefie nadmorskiej, związanej z Pobrzeżem Gdańskim i Zatoką Gdańską. Ich położenie pokazuje znaczenie pasa nadmorskiego dla osadnictwa, transportu i rozwoju regionu. Jednocześnie, szczególnie w Gdańsku i Gdyni, w tle nadmorskiego położenia widoczne jest szybkie przejście ku wysoczyznom pojeziernym.

Słupsk zajmuje inne miejsce w regionalnym układzie. Nie jest dużym miastem portowym położonym bezpośrednio nad otwartym morzem, lecz ośrodkiem usytuowanym na styku stref pobrzeżnych i zaplecza pojeziernego. Dzięki temu dobrze ilustruje płynność granic między krainami.

Malbork z kolei należy do wschodniej części województwa, związanej z Żuławami i doliną dolnej Wisły. Jego położenie różni się wyraźnie od położenia Trójmiasta i Słupska. Takie zestawienie największych miast najlepiej pokazuje, że pod względem fizycznogeograficznym Pomorskie jest obszarem wieloczęściowym, a nie jednorodnym.

Województwo pomorskie nie daje się więc opisać jedną nazwą krainy geograficznej. Obejmuje pas nadmorski, pojezierne wnętrze oraz nisko położone obszary deltowe, a dodatkowo fragmenty doliny dolnej Wisły. To region złożony i wyraźnie zróżnicowany.

Dlatego przy opisie Pomorskiego warto zawsze oddzielać podział administracyjny od fizycznogeograficznego i etnokulturowego. Dopiero wtedy widać, jak naprawdę rozmieszczone są krainy geograficzne regionu i skąd biorą się różnice jego krajobrazów.