Reklama

Liczebnik przymiotnikowy wskazuje miejsce w szeregu i odmienia się dokładnie tak jak przymiotnik. To właśnie dlatego formy takie jak pierwszy, druga, trzecie czy setny muszą zgadzać się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku. Mówimy więc: trzecia klasa, ale piątą książkę i pierwsi uczniowie.

Ta część mowy bywa mylona z liczebnikiem głównym albo ułamkowym, choć rządzi się innym wzorcem odmiany. W praktyce najwięcej problemów sprawia dopasowanie końcówki do rzeczownika oraz zapis liczebnika porządkowego cyfrą, zwłaszcza wtedy, gdy trzeba pamiętać o kropce.

Czym jest liczebnik przymiotnikowy

Definicja liczebnika przymiotnikowego

Do tej grupy należą liczebniki porządkowe, czyli wyrazy wskazujące miejsce osoby, rzeczy lub zjawiska w szeregu. Liczebnik przymiotnikowy odpowiada za określenie kolejności, a jego typowe formy to: pierwszy, drugi, trzeci, setny.

Jego najważniejszą cechą jest przymiotnikowy sposób odmiany. Taki liczebnik zmienia formę przez przypadki, liczby i rodzaje, tak samo jak przymiotnik.

Jakie pytanie zadajemy do liczebnika przymiotnikowego

Najtrafniejsze pytanie brzmi: który z kolei? W zależności od formy zdania pojawiają się też warianty: który?, która?, które?

To właśnie to pytanie najłatwiej oddziela liczebnik porządkowy od innych liczebników. W zdaniu trzecia klasa pytamy: która klasa? W zdaniu piąte miejsce pytamy: które miejsce?

Co odróżnia go od innych liczebników

Najważniejsza różnica dotyczy funkcji i odmiany. Liczebnik przymiotnikowy określa miejsce w kolejności i zachowuje się jak przymiotnik, a nie jak liczebnik główny czy liczebnik ułamkowy.

W praktyce widać to od razu:

  • trzy książki oznacza liczbę, więc to liczebnik główny,
  • trzecia książka oznacza kolejność, więc to liczebnik przymiotnikowy,
  • trzy czwarte książki oznacza część całości, więc to liczebnik ułamkowy.

Ta różnica między liczebnikiem przymiotnikowym a ułamkowym lub głównym opiera się nie tylko na znaczeniu, ale też na budowie formy. Liczebnik porządkowy odmienia się jak przymiotnik, pozostałe typy mają własne wzorce odmiany.

Jaką funkcję pełni liczebnik przymiotnikowy w zdaniu

Określanie miejsca w szeregu

Ten typ liczebnika porządkuje elementy według kolejności. Wskazuje, kto lub co zajmuje dane miejsce, na przykład w czasie, przestrzeni, zestawieniu lub wyliczeniu.

Tak działają formy: pierwszy dzień, druga ławka, trzeci zawodnik, czterdzieste urodziny. Funkcja liczebnika przymiotnikowego polega więc na precyzyjnym ustawieniu rzeczownika w szeregu.

Najczęstsza rola: przydawka

Najczęściej liczebnik przymiotnikowy występuje jako przydawka, czyli określenie rzeczownika. Tworzy z nim ścisły związek zgody i dopasowuje się do niego w rodzaju, liczbie i przypadku.

Widać to w połączeniach:

  • pierwszy dzwonek,
  • druga lekcja,
  • trzecie miejsce,
  • pierwsi uczniowie.

To podstawowa i najłatwiejsza do rozpoznania funkcję liczebnika przymiotnikowego.

Użycie w roli orzecznika i dopełnienia

Taki liczebnik może też pojawić się poza rolą przydawki. W orzeczeniu imiennym występuje jako orzecznik, na przykład: Mój numer był pierwszy. albo Ich drużyna była druga.

Może również pełnić funkcję dopełnienia, gdy zastępuje grupę z rzeczownikiem lub występuje samodzielnie, na przykład: Nagrodzono pierwszych. albo Wybrano drugą.

Jak odmienia się liczebnik przymiotnikowy

Zasada zgodności z rzeczownikiem

Odmiana liczebnika przymiotnikowego polega na pełnym dopasowaniu do rzeczownika. Forma liczebnika zawsze zgadza się z określanym wyrazem pod względem przypadka, liczby i rodzaju.

Dlatego mówimy:

  • pierwszy chłopiec,
  • pierwsza dziewczyna,
  • pierwsze dziecko,
  • pierwsi uczniowie,
  • pierwsze dzieci.

Odmiana przez przypadki

Liczebnik porządkowy przyjmuje formy wszystkich przypadków, tak jak przymiotnik.

Na przykładzie formy pierwszy:

  • mianownik: pierwszy dzień,
  • dopełniacz: pierwszego dnia,
  • celownik: pierwszemu dniowi,
  • biernik: pierwszy dzień,
  • narzędnik: z pierwszym dniem,
  • miejscownik: o pierwszym dniu,
  • wołacz: pierwszy dniu.

Końcówka zmienia się razem z funkcją wyrazu w zdaniu.

Odmiana przez liczby

Liczebnik przymiotnikowy występuje w liczbie pojedynczej i mnogiej. To kolejna cecha wspólna z przymiotnikiem.

Przykłady:

  • liczba pojedyncza: pierwszy autobus, pierwsza książka, pierwsze okno,
  • liczba mnoga: pierwsi uczniowie, pierwsze klasy, pierwsze dzieci.

Odmiana przez rodzaje w liczbie pojedynczej

W liczbie pojedynczej odmiana liczebnika przymiotnikowego obejmuje trzy rodzaje.

  • rodzaj męski
    Formy typu: pierwszy chłopiec, drugi dzień, trzeci rząd.
  • rodzaj żeński
    Formy typu: pierwsza dziewczynka, druga lekcja, trzecia klasa.
  • rodzaj nijaki
    Formy typu: pierwsze dziecko, drugie miejsce, trzecie zadanie.

Formy męskoosobowe i niemęskoosobowe w liczbie mnogiej

W liczbie mnogiej pojawiają się dwa rodzaje gramatyczne:

  • męskoosobowy: pierwsi uczniowie, drudzy zawodnicy,
  • niemęskoosobowy: pierwsze dzieci, drugie okna, trzecie klasy.

Ta różnica ma duże znaczenie w praktyce, bo wpływa na końcówkę liczebnika. To jeden z najczęstszych obszarów błędów.

Przykłady odmiany liczebników przymiotnikowych

Odmiana form typu „pierwszy”, „drugi”, „trzeci”

Najłatwiej zobaczyć odmianę na trzech podstawowych przykładach.

Pierwszy:

  • M. pierwszy,
  • D. pierwszego,
  • C. pierwszemu,
  • B. pierwszy,
  • N. pierwszym,
  • Ms. pierwszym,
  • W. pierwszy.

Drugi:

  • M. drugi,
  • D. drugiego,
  • C. drugiemu,
  • B. drugi,
  • N. drugim,
  • Ms. drugim,
  • W. drugi.

Trzeci:

  • M. trzeci,
  • D. trzeciego,
  • C. trzeciemu,
  • B. trzeci,
  • N. trzecim,
  • Ms. trzecim,
  • W. trzeci.

W rodzaju żeńskim i nijakim końcówki zmieniają się tak samo jak w przymiotniku, na przykład: trzecia, trzeciej, trzecią oraz trzecie, trzeciego, trzeciemu.

Odmiana liczebnika „setny”

Forma setny również odmienia się według wzorca przymiotnikowego:

  • M. setny,
  • D. setnego,
  • C. setnemu,
  • B. setny,
  • N. setnym,
  • Ms. setnym,
  • W. setny.

W innych rodzajach pojawiają się odpowiednio formy: setna, setne, setni, setne.

Przykłady w połączeniu z rzeczownikiem

W połączeniu z rzeczownikiem odmiana liczebnika przymiotnikowego staje się bardzo czytelna.

  • trzecia klasa
    rodzaj żeński, liczba pojedyncza, mianownik
  • piątą książkę
    rodzaj żeński, liczba pojedyncza, biernik
  • pierwsi uczniowie
    liczba mnoga, rodzaj męskoosobowy, mianownik
  • pierwsze dzieci
    liczba mnoga, rodzaj niemęskoosobowy, mianownik

To typowe przykłady liczebników przymiotnikowych użytych poprawnie w zdaniu i w wyrażeniu.

Liczebnik przymiotnikowy a inne typy liczebników

Różnica między liczebnikiem przymiotnikowym a głównym

Liczebnik główny odpowiada na pytanie ile? i podaje liczbę elementów, na przykład: dwa zeszyty, pięć krzeseł, sto osób. Liczebnik przymiotnikowy odpowiada na pytanie który z kolei? i wskazuje miejsce w szeregu, na przykład: drugi zeszyt, piąte krzesło, setna osoba.

Różnica dotyczy też odmiany. Liczebnik główny nie odmienia się jak przymiotnik, natomiast liczebnik porządkowy tak właśnie działa. To podstawowe rozróżnienie między trzy a trzeci.

Różnica między liczebnikiem przymiotnikowym a ułamkowym

Liczebnik ułamkowy wyraża część całości, a nie kolejność. Formy takie jak pół, półtora, trzy czwarte należą do innego typu liczebników.

Różnica między liczebnikiem przymiotnikowym a ułamkowym jest widoczna od razu:

  • trzecia część oznacza kolejność,
  • trzy czwarte części oznacza ułamek.

W odmianie kontrast jest jeszcze wyraźniejszy. Liczebnik porządkowy odmienia się jak przymiotnik, natomiast pół jest nieodmienne, półtora nie odmienia się przez przypadki i ma tylko dwie formy rodzajowe, a konstrukcje typu trzy czwarte mają własny wzór odmiany.

Jak rozpoznać liczebnik porządkowy w praktyce

Najprostszy test opiera się na trzech pytaniach:

  • czy wyraz określa miejsce w kolejności,
  • czy odpowiada na pytanie który z kolei?,
  • czy odmienia się jak przymiotnik.

Jeśli wszystkie odpowiedzi są twierdzące, masz do czynienia z liczebnikiem porządkowym, czyli przymiotnikowym. W zdaniu To był trzeci autobus nie chodzi o liczbę autobusów, ale o kolejność jednego z nich.

Liczebniki przymiotnikowe wielowyrazowe

Odmiana wyrażeń typu „rok tysiąc dwudziesty trzeci”

W liczebnikach wielowyrazowych porządkowych odmiana nie obejmuje całego wyrażenia w ten sam sposób. W konstrukcji rok tysiąc dwudziesty trzeci zmieniają się tylko człony porządkowe.

Poprawne formy wyglądają tak:

  • M. rok tysiąc dwudziesty trzeci,
  • D. roku tysiąc dwudziestego drugiego,
  • C. rokowi tysiąc dwudziestemu drugiemu,
  • B. rok tysiąc dwudziesty trzeci,
  • N. rokiem tysiąc dwudziestym drugim,
  • Ms. roku tysiąc dwudziestym drugim.

Taki zapis i taka odmiana dobrze pokazują, jak działa liczebnik przymiotnikowy w dłuższej konstrukcji.

Które człony się odmieniają, a które pozostają niezmienne

W wyrażeniach tego typu wcześniejsze człony zachowują postać liczebników głównych, a odmianie przymiotnikowej podlegają dwa ostatnie wyrazy, czyli te, które mają formę porządkową.

Dlatego mówimy:

  • rok tysiąc dwudziesty trzeci,
  • w roku tysiąc dwudziestym trzecim.

Nie odmieniamy członu tysiąc, a zmieniają się formy dwudziesty trzeci.

Zapis liczebników przymiotnikowych cyframi

Kiedy po liczebniku porządkowym stawiamy kropkę

Gdy liczebnik porządkowy zapisujesz cyfrą arabską, po cyfrze stawia się kropkę. To znak, że chodzi o liczebnik porządkowy, a nie główny. Poprawne formy to: 1., 7., 18., 25..

Tę zasadę stosuje się w zapisie typu: jestem 3. w kolejce albo to jego 10. start.

Wyjątki w zapisie godzin, dat i stron

Kropki nie stawia się wtedy, gdy zapis dotyczy godzin, dat i stron.

Poprawne przykłady:

  • godzina: Spotkanie zaczyna się o 18,
  • data: Urodziła się 3 lipca,
  • strona: Przeczytaj zadanie na 10 stronie.

To jeden z częstszych obszarów pomyłek, zwłaszcza w krótkich notatkach i zadaniach szkolnych.

Przykłady użycia liczebnika przymiotnikowego w zdaniach

Proste przykłady z życia codziennego

Najbardziej naturalne przykłady użycia liczebnika przymiotnikowego w zdaniu pojawiają się w codziennej komunikacji:

  • Mój syn siedzi w trzeciej ławce.
  • To była pierwsza wizyta u dentysty.
  • Zajęliśmy drugie miejsce w konkursie.
  • Babcia mieszka na czwartym piętrze.
  • Dziś mamy piąty dzień miesiąca.

Każde z tych zdań wskazuje kolejność lub miejsce w szeregu.

Przykłady w różnych przypadkach i rodzajach

Różne końcówki najlepiej widać w konkretnych zdaniach:

  • Pierwszy zawodnik wbiegł na metę.
  • Nie było pierwszego zawodnika na starcie.
  • Przyglądałam się pierwszej zawodniczce.
  • Rozmawialiśmy o trzecim zadaniu.
  • Nagrodzono pierwszych uczniów.
  • Pierwsze dzieci weszły do sali.

To dobre przykłady pokazujące zmianę formy zależnie od przypadka i rodzaju.

Najczęstsze błędy przy użyciu liczebnika przymiotnikowego

Niezgodność z rodzajem, liczbą lub przypadkiem rzeczownika

Najczęstszy błąd polega na złym dopasowaniu formy liczebnika do rzeczownika. Skoro liczebnik przymiotnikowy odmienia się jak przymiotnik, musi zachować pełną zgodność z wyrazem określanym.

Błędnie i poprawnie:

  • piątą miesiąc → piąty miesiąc,
  • pierwszy dzieci → pierwsze dzieci,
  • trzecią zadanie → trzecie zadanie,
  • pierwsi klasy → pierwsze klasy.

Właśnie tu najczęściej widać, czy odmiana liczebnika przymiotnikowego została opanowana.

Błędne formy w wyrażeniach wielowyrazowych

Problemy pojawiają się też w konstrukcjach typu rok tysiąc dwudziesty trzeci. Błąd polega zwykle na odmienianiu niewłaściwych członów albo pozostawianiu całego wyrażenia bez zmiany.

Poprawnie:

  • w roku tysiąc dwudziestym trzecim.

Błędnie:

  • w roku tysiącu dwudziestym trzecim,
  • w roku tysiąc dwudziesty trzeci.

W liczebnikach przymiotnikowych wielowyrazowych trzeba pamiętać, że odmieniają się człony porządkowe, nie cały zapis liczbowy.

Pomyłki w zapisie liczebników porządkowych cyframi

Błędy w zapisie dotyczą głównie kropki. Często pojawia się tam, gdzie nie powinna, albo znika tam, gdzie jest potrzebna.

Poprawnie:

  • 4. miejsce,
  • o 18,
  • 3 lipca,
  • na 12 stronie.

Błędnie:

  • 4 miejsce,
  • o 18.,
  • 3. lipca,
  • na 12. stronie.

Ta zasada jest prosta, ale wymaga uważności przy każdym zapisie skróconym.

Liczebnik przymiotnikowy najłatwiej rozpoznać po tym, że wskazuje kolejność i odmienia się jak przymiotnik. Dzięki temu bez trudu odróżnisz go od liczebnika głównego, który mówi o liczbie, oraz od liczebnika ułamkowego, który nazywa część całości.

W praktyce najważniejsza jest zgodność z rzeczownikiem. Gdy pilnujesz przypadku, liczby i rodzaju, formy typu trzecia klasa, piątą książkę czy pierwsi uczniowie przestają sprawiać kłopot. To jedna z tych zasad gramatycznych, które naprawdę porządkują język.

Bibliografia:

Reklama
Reklama
Reklama