Okolicznik akcesoryjny: definicja i przykłady

Niektóre elementy zdania nie niosą głównej informacji, a jednak wyraźnie dopowiadają, w jakich okolicznościach coś się dzieje. Do takich części należy okolicznik czynnika towarzyszącego, który uzupełnia wypowiedź o poboczny, ale znaczący szczegół, na przykład nastrój, stan osoby albo warunki zewnętrzne.

W praktyce właśnie on bywa źródłem nieporozumień, bo łatwo pomylić go z określeniem sposobu. Warto więc przyjrzeć się, po czym go rozpoznać, z jakim pytaniem się wiąże i jak odróżnić go od innych części zdania. Dobrze dobrane przykłady szybko pokazują, na czym polega ta różnica.

Czym jest okolicznik akcesoryjny

Okolicznik akcesoryjny to jeden z typów okolicznika w zdaniu. Oznacza dodatkowe, poboczne okoliczności, które towarzyszą czynności albo stanowi, ale nie stanowią głównej treści wypowiedzi.

Można spotkać także inne nazwy:

okolicznik czynnika towarzyszącego,
okolicznik okoliczności towarzyszącej.

W zdaniu taki okolicznik dopowiada tło sytuacji. Wskazuje na przykład emocje, stan osoby albo warunki zewnętrzne towarzyszące temu, co się dzieje.

Przykład:
Szła do pracy z uśmiechem.
Wyrażenie „z uśmiechem” nie mówi, dokąd szła ani po co, tylko dodaje informację o tym, w jakich towarzyszących okolicznościach odbywała się czynność.

Jaką funkcję pełni okolicznik akcesoryjny w zdaniu

Jego zadaniem jest uzupełnienie znaczenia orzeczenia o informację drugorzędną, ale obrazową i przydatną. Dzięki niemu zdanie staje się pełniejsze, bardziej naturalne i dokładniejsze.

Bez okolicznika akcesoryjnego wypowiedź zwykle nadal jest poprawna, ale traci część sensu sytuacyjnego.

Porównaj:

Himalaiści wspinali się na K2.
Himalaiści wspinali się na K2 w strugach ulewnego deszczu.

W drugim zdaniu od razu wiadomo więcej o warunkach, które towarzyszyły czynności. To nie jest najważniejsza informacja, ale wyraźnie wzbogaca opis.

Jak rozpoznać okolicznik akcesoryjny

Najprościej zacząć od pytania: „w jakich okolicznościach?”. To podstawowe pytanie, na które odpowiada okolicznik akcesoryjny.

Pomocne bywają też trzy wskazówki:

odnosi się do orzeczenia, czyli do czynności lub stanu,
dodaje informację poboczną, a nie główną,
często jest wyrażony wyrażeniem przyimkowym albo przysłówkiem.

Przykładowe formy:

z uśmiechem
w strugach ulewnego deszczu
przysłówki, jeśli pełnią funkcję towarzyszącego dopowiedzenia

Warto też pamiętać, że okoliczniki w zdaniu są członami określającymi związanymi z orzeczeniem związkiem przynależności, a nie rządu. W praktyce oznacza to, że opisują czynność, a nie są przez czasownik wymagane tak jak niektóre dopełnienia.

Okolicznik akcesoryjny a inne rodzaje okoliczników

W polszczyźnie wyróżnia się różne rodzaje okoliczników. Najczęściej wymienia się okoliczniki:

miejsca,
czasu,
sposobu,
celu,
przyczyny,
warunku,
stopnia i miary,
przyzwolenia,
względów,
akcesoryjne.

Na tym tle okolicznik akcesoryjny ma dość specyficzną rolę. Nie wskazuje, gdzie, kiedy ani po co coś się dzieje. Nie opisuje też najważniejszego sposobu wykonania czynności. Zamiast tego dopowiada, co towarzyszyło danej sytuacji.

To właśnie dlatego bywa dla uczniów mniej oczywisty niż inne rodzaje okoliczników.

Okolicznik akcesoryjny a okolicznik sposobu

To rozróżnienie sprawia najwięcej trudności, bo oba typy określają czynność.

Różnica polega na tym, że:

okolicznik sposobu mówi, jak czynność została wykonana,
okolicznik akcesoryjny mówi, w jakich towarzyszących okolicznościach się odbywała.

Okolicznik sposobu dotyczy zwykle samego przebiegu czynności. Okolicznik akcesoryjny częściej wnosi element dodatkowy: emocje, stan wykonawcy albo warunki zewnętrzne.

Przykładowo wyrażenia związane z:

nastrojem,
wyglądem,
stanem osoby,
pogodą lub otoczeniem

często mają charakter akcesoryjny, bo nie opisują istoty działania, tylko jego tło.

Jeśli masz wątpliwość, pomocne bywa sprawdzenie, czy dana informacja:

opisuje sam sposób wykonania czynności,
czy raczej tylko jej towarzyszy.

Jeśli bardziej pasuje druga odpowiedź, prawdopodobnie chodzi o okolicznik akcesoryjny.

Okolicznik a dopełnienie

Okolicznik i dopełnienie łatwo pomylić, ale pełnią inną funkcję.

Okolicznik określa cechę czynności wyrażonej przez orzeczenie.
Dopełnienie wskazuje przedmiot tej czynności.

Inaczej mówiąc:

okolicznik mówi coś o przebiegu, tle lub warunkach działania,
dopełnienie mówi, na co lub kogo działanie jest skierowane.

Przy rozpoznawaniu warto więc sprawdzić, czy dany wyraz albo wyrażenie:

rozwija znaczenie czasownika jako czynności,
czy raczej nazywa to, czego ta czynność dotyczy.

Przykłady okolicznika akcesoryjnego w zdaniu

Poniżej kilka prostych przykładów okoliczników, które pokazują, jak działa ten typ określenia:

Szła do pracy z uśmiechem.
Himalaiści wspinali się na K2 w strugach ulewnego deszczu.
Wyszedł z domu w dobrym nastroju.
Dziecko słuchało opowieści z zaciekawieniem.

W każdym z tych zdań okolicznik nie nazywa celu, miejsca ani czasu. Dodaje raczej informację o tym, co towarzyszyło czynności.

Najczęstsze wątpliwości przy rozpoznawaniu okolicznika akcesoryjnego

Najczęstszy problem dotyczy pytania, czy dana część zdania na pewno jest akcesoryjna, a nie na przykład określeniem sposobu.

To może pomóc:

Sprawdź pytanie.
Jeśli najlepiej pasuje: „w jakich okolicznościach?”, to dobry trop.
Zobacz, czy informacja jest poboczna.
Okolicznik akcesoryjny zwykle nie niesie głównego sensu zdania, tylko go dopowiada.
Oceń, czy chodzi o tło sytuacji.
Emocje, stan osoby i warunki zewnętrzne często wskazują właśnie na okolicznik czynnika towarzyszącego.
Nie myl go z dopełnieniem.
Jeśli wyrażenie nie oznacza przedmiotu czynności, tylko ją charakteryzuje, bliżej mu do okolicznika.
Uważaj na podobieństwo do okolicznika sposobu.
Gdy wyrażenie nie opisuje samego wykonania czynności, ale raczej to, co jej towarzyszy, bardziej pasuje do akcesoryjnego.

W praktyce najłatwiej rozpoznawać go w całym zdaniu, a nie w oderwaniu od kontekstu. Właśnie wtedy najlepiej widać, czy dane wyrażenie niesie główną informację o działaniu, czy tylko dopowiada jego tło.