Strony czasownika w języku polskim: jakie są, przykłady, ćwiczenia
Adobe Stock
Wychowanie

Strony czasownika w języku polskim: jakie są, przykłady, ćwiczenia

Jakie są strony czasownika? Po czym poznać stronę bierną i czynną, a po czym stronę zwrotną czasownika? Jak zamieniać stronę czynną na bierną i czy taka zamiana zawsze jest możliwa? Odpowiedzi na te pytania okażą się prostsze niż myślisz. Wystarczy zerknąć na kilka przykładów.

Zanim przejdziemy do omówienia poszczególnych zagadnień, wyjaśnijmy, czym jest strona czasownika – to nic innego jak forma czasownika, dzięki której wiemy, jaka zależność zachodzi między wykonawcą czynności a przedmiotem czynności, o której mowa w zdaniu. Sprawdźmy, jakie strony czasownika mogą występować w języku polskim.

Spis treści:

Jak skutecznie uczyć dziecko? [Wideo]

Strona bierna i czynna: co to jest? 

Zacznijmy od strony czynnej, ponieważ to właśnie ona występuje w  języku polskim najczęściej. Po czym ją poznamy stronę czynną czasownika? Po tym, że w zdaniu podmiot jest (czynnym, aktywnym) wykonawcą danej czynności, tak jak na poniższych przykładach:
 

  • Robert uwielbia biegać.
  • Mama kąpie dziecko.
  • Kasia obiera jabłko.
  • Kuba wyrzucił śmieci.
  • Ciocia upiekła sernik.

 
Ze stroną bierną mamy zaś do czynienia, gdy podmiotem jest ktoś lub coś, co (biernie) podlega czynności, o której mowa w zdaniu. Stronę bierną czasownika poznamy ją po tym, że składa się z formy czasownika być, zostać oraz formy przymiotnikowej czasownika (np. uwielbiane, kąpane, obierane, wyrzucone, upieczony):
 

  • Bieganie jest uwielbiane przez Roberta.
  • Dziecko jest kąpane przez mamę.
  • Jabłko jest obierane przez Kasię.
  • Śmieci zostały wyrzucone przez Kubę.
  • Sernik został upieczony przez ciocię.

 
Jak widać na powyższych przykładach, zamiana strony czynnej na stronę bierną wymaga zmiany szyku zdania. Co należy zrobić, by zmienić czynną formę czasownika na bierną? Ułożyć zdanie tak, by wyraz oznaczający podmiot w tym zdaniu stał się dopełnieniem. A jak zmienić bierną formę bierną czasownika na czynną? Analogicznie – ułożyć zdanie tak, by dopełnienie zaczęło pełnić funkcję podmiotu.
 
Uwaga: nie każda czynna forma czasownika da się przekształcić w formę bierną. Dotyczy to tzw. czasowników nieprzechodnich, jak np.

  • stać,
  • myśleć,
  • balować, itd.


W przypadku czasowników nieprzechodnich utworzenie strony biernej jest niemożliwe np.

  • stać – być stanym,
  • myśleć – być myślanym,
  • balować – być balowanym


W formę bierną można zamienić czasowniki przechodnie, np.

  • kochać – być kochanym,
  • myć – być mytym,
  • obierać – być obieranym, itp.

Strona zwrotna czasownika

Prócz strony czynniej i biernej czasownika, w języku polskim występuje również strona zwrotna. Strona zwrotna czasownika to: forma czasownika, będącego orzeczeniem w zdaniu, w którym podmiot pełni rolę wykonawcy i odbiorcy czynności. Innymi słowy – podmiot wykonuje czynność na sobie, np.
 

  • Przedszkolaki kładą się na drzemkę. (kładą siebie, a nie kogoś lub coś innego, jak np. lalki czy misie)
  • Harcerz kąpał się w jeziorze. (kąpali siebie, a nie np. młodszego brata)
  • Tomek uczył się do późna. (uczył siebie, a nie np. koleżankę)
  • Karolina ubrała się w białą sukienkę. (ubrała siebie, a nie siostrę)
  • Marek ułożył się wygodnie na kanapie. (ułożył siebie, a nie np. mamę)

 
Uwaga: nie wszystkie czasowniki połączone z „się” mają stronę zwrotną. Dotyczy to np. takich czasowników jak: śmiać się, bać się, cieszyć się, zakochać się. Spójrzmy na przykłady w zdaniach:
 

  • Kasia śmiała się głośno (śmiała siebie, a nie kogoś innego? Coś tu nie pasuje, prawda?)
  • Pies bał się hałasu. (bał siebie? Brzmi to dziwnie…)
  • Karol zakochał się na wakacjach. (zakochał siebie? No nie!)

Strony czasownika: ćwiczenia sprawdzające 

Chcąc sprawdzić wiedzę z zakresu stron czasownika (biernej, czynnej i zwrotnej) wystarczy wykonać kilka poniższych ćwiczeń.

Ćwiczenie 1.

W których zdaniach mamy do czynienia ze stroną czynną, a w których ze stroną bierną czasownika?
 

  • Maciek wybrał książkę w bibliotece.
  • Klub zorganizował wspaniałe zawody.
  • Ten tort został upieczony przez mamę.
  • Kawa została zaparzona przez któregoś z pracowników.
  • Najmłodsza córka pięknie nakryła do stołu.
  • Sprzedawczyni dokładnie zważyła czereśnie.
  • Basia uplotła wianek z polnych kwiatów.
  • Płytki w łazience zostały ułożone przez fachowca.
  • Cała rodzina zbiera grzyby.
  • Filiżanka została włożona do zmywarki przez Monikę.

Ćwiczenie 2.

W poniższych zdaniach zamień stronę czynną czasownika na bierną.
 

  • Mały piesek wykopał ogromny dół w ogrodzie.
  • Piotrek obrał ziemniaki na obiad.
  • Lena uszyła dla lalki balową suknię.
  • Tata skopał cały ogródek.
  • Mama posadziła róże.

Ćwiczenie 3.

W poniższych zdaniach zamień stronę bierną czasownika na czynną.
 

  • Książka została przeczytana przez niego w ciągu tygodnia.
  • Wypracowanie na pewno zostało napisane przez Pawła.
  • Wszystkie koszule regularnie były prasowane przez Marzenę.
  • Cała sprawa w czasie zebrania została przemilczana przez wszystkich.
  • Ten skarb został skradziony przez wyjątkowo perfidnych złodziei.

Ćwiczenie 4.

Podane niżej czasowniki podziel na przechodnie i nieprzechodnie.
 
spacerować, stać, prasować, remontować, rozmawiać, zobaczyć, wypracować, spać, jeść, płynąć

Ćwiczenie 5.

Wskaż zdania, w których występuje strona zwrotna czasownika.
 
Dorota przyłapała się na myśleniu o Darku.
Dom buduje się długo.
Paulina zmieniła się nie do poznania.
Koty myją się niezwykle starannie.
Dziadek wyrzekł się dawnych przyzwyczajeń.
 
Odpowiedzi:

Ćwiczenie 1.

  • Maciek wybrał książkę w bibliotece. (strona czynna)
  • Klub zorganizował wspaniałe zawody. (strona czynna)
  • Ten tort został upieczony przez mamę. (strona bierna)
  • Kawa została zaparzona przez któregoś z pracowników.
  • Najmłodsza córka pięknie nakryła do stołu. (strona czynna)
  • Sprzedawczyni dokładnie zważyła czereśnie. (strona czynna)
  • Basia uplotła wianek z polnych kwiatów. (strona czynna)
  • Płytki w łazience zostały ułożone przez fachowca. (strona bierna)

 
Ćwiczenie 2.
 

  • Mały piesek wykopał ogromny dół w ogrodzie. Ogromny dół w ogrodzie został wykopany przez małego pieska.
  • Piotrek obrał ziemniaki na obiad. Ziemniaki na obiad zostały obrane przez Piotrka.
  • Lena samodzielnie uszyła dla lalki balową suknię. Balowa suknia dla lalki została uszyta samodzielnie przez Lenę.
  • Tata skopał cały ogródek. Ogródek został skopany przez tatę.
  • Mama posadziła róże. Róże zostały posadzone przez mamę.


Ćwiczenie 3.
 

  • Książka została przeczytana przez niego w ciągu tygodnia. Przeczytał książkę w ciągu tygodnia.
  • Wypracowanie na pewno zostało napisane przez Pawła. Paweł na pewno napisał wypracowanie.
  • Wszystkie koszule regularnie były prasowane przez Marzenę. Marzena regularnie prasowała wszystkie koszule.
  • Cała sprawa w czasie zebrania została przemilczana przez wszystkich. W czasie zebrania wszyscy przemilczeli sprawę.
  • Ten skarb został skradziony przez wyjątkowo perfidnych złodziei. Ten skarb ukradli wyjątkowo perfidni złodzieje.


Ćwiczenie 4.
czasowniki przechodnie: prasować, remontować, udekorować, zobaczyć, wypracować, jeść
czasowniki nieprzechodnie: surfować, spacerować, stać, udekorować, rozmawiać, spać, płynąć
 
Ćwiczenie 5.
 
Dorota przyłapała się na myśleniu o Darku.
Paulina zmieniła się nie do poznania.
Koty myją się niezwykle starannie.
 
Teraz już wiesz jakie są strony czasownika w języku polskim i jak je od siebie odróżnić. Wiedzę na temat strony czynnej, biernej i zwrotnej czasownika najlepiej utrwalać za pomocą przykładów, również tych z życia. Dlatego, jeśli chcesz zostać mistrzem rozpoznawania stron czasownika – spróbuj ułożyć własne przykłady zdań, eksperymentować z zamianą form czynnych czasownika na formy bierne oraz zastanawiać się nad tym, czy usłyszany lub użyty czasownik występuje w formie zwrotnej czy też nie.

Zobacz także:

Zdrobnienia w języku polskim: czym są i dlaczego ich używamy [dużo przykładów]
Adobe Stock
Wychowanie
Zdrobnienia w języku polskim: czym są i dlaczego ich używamy [dużo przykładów]
Co to są zdrobnienia? I właściwie dlaczego w języku polskim używamy zdrobnień? Czy robimy to częściej niż inne narodowości? Sprawdźmy, co warto wiedzieć o tzw. deminutivach, by posługiwać się piękną i poprawną polszczyzną.

Pieniążki, chlebek, kawka, herbatka, zdrabniane imiona ... Mimo że wydawać by się mogło, iż zdrobnień używają przeważnie rodzice i opiekunowie małych dzieci – skala zdrabniania w kraju nad Wisłą jest dużo większa. Według językoznawców Polacy już od dawna zdrabniają słowa dużo częściej i więcej niż: Niemcy, Francuzi, Brytyjczycy, Holendrzy czy Belgowie. Wyjaśniamy, czym są zdrobnienia w języku polskim i jaką funkcję pełnią. Spis treści: Co to są zdrobnienia? Funkcje zdrobnień w języku polskim Zdrobnienia: byle bez przesady Co to są zdrobnienia? Zdrobnienie to słowo, które powstało przez dodanie odpowiedniej cząstki (formantu) i oznacza coś mniejszego niż rzecz opisywana przez słowo przed dodaniem wspomnianej cząstki. Na przykład: Kot + ek = kotek , kot + eczek = koteczek , kot + uś = kotuś Pies + ek = piesek , pies + eczek = pieseczek , pies + io = piesio Słom + k + a = słomka , słom + eczka = słomeczka Z założenia koteczek jest mniejszy niż kot, pieseczek mniejszy niż pies, a słomeczka – jest mniejsza od zwykłej słomki. Zdrobnienia mają najczęściej końcówki:   -ek, -ik, -yk  (w przypadku rzeczowników rodzaju męskiego, jak np. liść – listek, list – liścik, bilet – bilecik, most – mostek, szewc – szewczyk), -ka (w przypadku rzeczowników rodzaju żeńskiego, np. zupa – zupka, szklanka – szklaneczka, łyżka – łyżeczka) -ko (w przypadku rzeczowników rodzaju nijakiego, np. lustro – lustereczko, radio – radyjko, masło – masełko). Pewne problemy mogą natomiast sprawiać tzw. oboczności, czyli zmiany w temacie wyrazu (czyli tej części wyrazu, która najczęściej nie podlega odmianie), na przykład:   Rzeka – rzeczka (k:cz) Mąka – mączka (k: cz) Kotlet – kotlecik (t:c) Lustro –...

Co to jest partykuła?
Adobe Stock
Aktualności
Partykuła – co to jest, kiedy jej używamy, pisownia partykuł [PRZYKŁADY]
Poznaj definicję partykuły i sprawdź, jaką rolę pełni w języku polskim. Liczne przykłady sprawią, że utrwalenie wiedzy na temat tej części mowy okaże się prostsze niż myślisz.

Partykuła potrafi sprawiać kłopoty, nie tylko jeśli chodzi o prawidłową pisownię. Problemem bywa też zrozumienie, czym właściwie jest partykuła i jaką rolę pełni w języku polskim.  Spis treści: Partykuła: co to takiego? Kiedy używamy partykuły? Prawidłowa pisownia partykuł Partykuła: co to takiego? Zgodnie z definicją z zakresu językoznawstwa partykuła to  nieodmienna część mowy . Tak jak spójnik , przysłówek , przyimek i wykrzyknik, partykuła nie odmienia się przez przypadki, liczby czy rodzaje. Z reguły partykuła nie występuje samodzielnie. Wyraz „partykuła” dosłownie oznacza: cząstkę, fragment (łac. particula ). Partykuły dzielimy na: Ograniczające – np. tylko ( Tylko nie zapomnij biletów!) Twierdzące – np. tak (Jak pomyślał, tak zrobił.) Pytające – np. czy ( Czy nie sądzisz, że to przesada?) Przypuszczające – np. chyba ( Chyba skoczymy na zakupy.) Rozkazujące – np. niech ( Niech wreszcie nadejdą wakacje.) Akcentujące – np. się (Hej, mówi się do ciebie!) Wątpiące – np. bodajże (Martę najczęściej można spotkać ostatnio w kawiarni, bodajże o nazwie „Kolorowa”) Wzmacniające – np. że (Zrób że wreszcie coś tylko dla siebie!) Życzące – np. oby ( Oby te życzenia się spełniły.) Powyższa klasyfikacja ma na celu pokazać, że partykuł w języku polskim jest na tyle dużo, że dają się pogrupować ze względu na swój charakter. Kiedy używamy partykuł? Partykuły w języku polskim używamy, kiedy chcemy nadać swej wypowiedzi moc lub uwydatnić któreś ze słów. Innymi słowy, dzięki partykułom każde zdanie może zyskać na wyrazistości. I wywrzeć większe wrażenie na kimś, z kim rozmawiamy lub wymieniamy...

Wszystko o rzeczowniku
Adobe Stock
Aktualności
Rzeczownik: co to, odmiana, pytania [przykłady]
Czym jest rzeczownik? To część mowy, którą często poznajemy jako pierwszą, ucząc się mówić (np. mama, tata, baba). Naukę języka obcego również zaczynamy od poznawania rzeczowników. Nic dziwnego, że rzeczowniki określa się jako jedną z najważniejszych, czyli podstawowych części mowy.

Rzeczownik to jedna z dwóch najważniejszych części mowy (drugą jest czasownik). Przykłady rzeczowników można mnożyć w nieskończoność. Wystarczy rozejrzeć się wokół siebie i wymienić przedmioty oraz osoby znajdujące się w zasięgu wzroku (ekran, okno, ołówek, filiżanka). A jeśli dodamy do tego nazwy rzeczy, osób i zjawisk, które są nam z różnych powodów szczególnie bliskie – przekonamy się, że rodzajów rzeczowników może być zdecydowanie więcej niż innych części mowy. Oto najważniejsze informacje o rzeczowniku. Spis treści: Rzeczownik – co to, pytania rzeczownika Podział rzeczowników Odmiana rzeczowników Rzeczownik – jakie funkcje pełni w zdaniu    Rzeczownik: czym jest, na jakie pytania odpowiada? Rzeczownik to część mowy, która odpowiada na pytania: kto? co? Rzeczownik jest odmienną częścią mowy. Rzeczowniki możemy odmieniać przez przypadki i liczby. Rzeczownik ma też rodzaj (żeński, męski, nijaki, a w liczbie mnogiej - męskoosobowy i niemęskoosobowy). Za pomocą rzeczowników określamy: Osoby – np. mama, trener, przedszkolaki, Julia, Jakub Zwierzęta – np. koń, klacz, źrebię, smoki, pisklęta, Toffik Rośliny – np. tulipan, żyto, jabłoń, tuje, trzciny Miejsca/obiekty – np. miasto, mieścina, miasteczko, boiska, Przedmioty/rzeczy – np. ołówek, filiżanka, ciasto, zeszyty, przekąski Zjawiska pogodowe – np. burza, tęcza, mgła, śnieżyce Pojęcia – np. ambicja, rzetelność, odpowiedzialność, przyjaźń, charaktery, Czynności/stany – np. podskakiwanie, gotowanie, odpoczynek (to tzw. rzeczownik odczasownikowy). Podział rzeczowników Rzeczowników jest naprawdę dużo, dlatego istnieją różne sposoby ich klasyfikowania. Podział rzeczowników ma duże znaczenie, jeśli chodzi o...

Nasze akcje
dziecko na szczepieniu
O szczepieniach

Szczególne znaczenie szczepień przeciw pneumokokom u niemowląt i dzieci w dobie pandemii COVID-19

Partner
Miasteczko Zmysłów 2
Małe dziecko

Odwiedź Miasteczko Zmysłów i poznaj jego atrakcje!

Partner
KINDER Niespodzianka WSCW
Rozwój dziecka

Poznaj świat emocji dziecka! Ruszyła akcja Widzę, Słyszę, Czuję, Wiem

Partner
Polecamy
Porady
ile dać na komunię
Święta i uroczystości

Ile dać na komunię w 2022: ile do koperty od gościa, dziadków, chrzestnej i chrzestnego

Maria Nielsen
Podróż kleszczowy
Poród naturalny

Poród kleszczowy: wskazania, powikłania, skutki dla matki i dziecka

Ewa Janczak-Cwil
co kupić na chrzest
Święta i uroczystości

Co kupić na chrzest? Prezenty praktyczne i pamiątkowe [GALERIA]

Joanna Biegaj
zapłodnienie
Starania o dziecko

Zapłodnienie: przebieg, objawy, kiedy dochodzi do zapłodnienia

Magdalena Drab
400 plus na żłobek
Aktualności

400 plus dla dziecka na żłobek: zasady, warunki, wniosek

Ewa Janczak-Cwil
Pierwsza komunia święta
Święta i uroczystości

Prezent na komunię: pomysły na prezenty modne i tradycyjne (lista)

Magdalena Drab
biegunka w ciąży
Zdrowie w ciąży

Biegunka w ciąży: przyczyny i leczenie rozwolnienia w ciąży i przed porodem

Ewa Janczak-Cwil
Pieniądze na dziecko
Prawo i finanse

Świadczenia na dziecko: co przysługuje po urodzeniu dziecka 2022? [ZASIŁKI, ULGI]

Małgorzata Wódz
Czop śluzowy
Przygotowania do porodu

Czop śluzowy – co to, jak wygląda, kiedy odchodzi?

Joanna Biegaj
plan porodu
Lekcja 2

Plan porodu: jak go napisać, czy jest obowiązkowy? Wzór do druku

Małgorzata Wódz
wyprawka dla noworodka wiosna
Noworodek

Wyprawka dla noworodka: wiosną to obowiązkowa lista! (ubranka i rzeczy do wózka)

Małgorzata Wódz
twardy brzuch w ciąży
Zdrowie w ciąży

Twardy brzuch w ciąży – kiedy napięty brzuch jest powodem do niepokoju?

Ewa Cwil
pozytywny test ciążowy
Ciąża

Pozytywny test ciążowy – co dalej? Kiedy test ciążowy jest fałszywie pozytywny?

Joanna Biegaj
plamienie implantacyjne
Objawy ciąży

Plamienie implantacyjne: co to jest, jak wygląda, ile trwa? Czy zawsze występuje w ciąży?

Małgorzata Wódz
jak ubrać dziecko na spacer
Pielęgnacja

Jak ubrać niemowlę i starsze dziecko na spacer, by nie było mu za zimno ani za gorąco?

Małgorzata Wódz
Pozycje wertyklane do porodu
Poród naturalny

Pozycje wertykalne do porodu: dlaczego warto rodzić w pozycji wertykalnej?

Dominika Bielas
wody płodowe
Przygotowania do porodu

Jak wyglądają wody płodowe? Jak je rozpoznać?

Beata Turska
9 miesięcy w 4 minuty: tak powstaje życie
Przebieg ciąży

Rozwój płodu tydzień po tygodniu – ten film wzruszy każdego!

Joanna Biegaj