Podmiot w zdaniu: definicja, rodzaje i praktyczne przykłady
Poznaj rodzaje podmiotu i zdania bezpodmiotowe. Proste wyjaśnienia, praktyczne przykłady i ćwiczenia pomogą szybko rozpoznać podmiot.
Podmiot to jedna z tych części zdania, bez których trudno naprawdę zrozumieć, jak działa język polski. To on wskazuje, kto lub co wykonuje czynność, komu coś się przydarza albo co pozostaje w określonym stanie, dlatego jego poprawne rozpoznanie jest ważne nie tylko na lekcjach, lecz także w codziennym pisaniu.
Warto uporządkować tę wiedzę, bo podmiot nie zawsze ma tę samą formę. Pokażemy, czym różni się podmiot gramatyczny od logicznego i domyślnego, omówimy także pozostałe typy oraz zdania bezpodmiotowe. Wszystko na prostych, praktycznych przykładach, które ułatwią samodzielne rozpoznawanie tej części zdania.
Czym jest podmiot i jaką pełni funkcję w zdaniu
Podmiot to część zdania, która wskazuje wykonawcę czynności, obiekt procesu albo element pozostający w określonym stanie. Najczęściej mówi więc, kto coś robi albo co się dzieje. W zdaniu Kot śpi podmiotem jest kot, bo to on wykonuje czynność. W zdaniu Okno zostało otwarte podmiotem jest okno, choć nie wykonuje czynności, tylko jej podlega. W zdaniu Dziecko było spokojne podmiotem jest dziecko, bo to ono znajduje się w określonym stanie.
Najczęściej o podmiot pytamy: kto? co?
Przykłady:
- Pies szczeka., kto szczeka? pies
- Liście spadają., co spada? liście
- Zupa stygnie., co stygnie? zupa
W niektórych konstrukcjach pojawiają się też pytania kogo? czego?. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy mamy do czynienia z podmiotem logicznym, np. Nie ma cukru, czego nie ma? cukru.
Podmiot i orzeczenie tworzą w zdaniu związek główny, czyli jego podstawową konstrukcję. To właśnie od orzeczenia najłatwiej zacząć szukanie podmiotu. Jeśli potrzebne jest przypomnienie, czym jest orzeczenie, warto pamiętać, że to ono informuje o czynności, procesie lub stanie.
Najczęściej podmiot jest wyrażony rzeczownikiem albo zaimkiem w mianowniku:
- Mama gotuje., podmiot: mama
- Oni wracają., podmiot: oni
Podmiot może być jednak wyrażony także innymi częściami mowy, jeśli pełnią one w zdaniu funkcję nazwania wykonawcy czynności lub elementu, o którym coś orzekamy:
- Najmłodszy wygrał wyścig., najmłodszy to podmiot wyrażony przymiotnikiem użytym jak rzeczownik.
- Spóźnieni weszli po dzwonku., spóźnieni pełni funkcję podmiotu; to forma imiesłowowa użyta rzeczownikowo.
- Troje czekało przed salą., troje jest podmiotem wyrażonym liczebnikiem.
- Pływać jest przyjemnie., pływać to podmiot wyrażony bezokolicznikiem.
To ważne, bo przy rozpoznawaniu podmiotu liczy się nie tylko część mowy, lecz przede wszystkim funkcja w zdaniu.
Rozpoznawanie podmiotu w zdaniu
Najprostsza droga do podmiotu prowadzi przez orzeczenie. Najpierw warto znaleźć wyraz mówiący o czynności, procesie lub stanie, a dopiero potem zapytać: kto? co? albo, w szczególnych konstrukcjach, kogo? czego?
Przykład:
- Dziewczynka rysuje dom.
Najpierw orzeczenie: rysuje.
Kto rysuje? dziewczynka.
Podmiotem jest więc dziewczynka.
Zwykle podmiot zgadza się z orzeczeniem w liczbie, a często także w rodzaju:
- Chłopiec wrócił., liczba pojedyncza, rodzaj męski
- Dziewczynka wróciła., liczba pojedyncza, rodzaj żeński
- Dzieci wróciły., liczba mnoga
Ta zgodność bardzo pomaga. Jeśli w zdaniu pojawia się kilka rzeczowników, to właśnie ona często podpowiada, który z nich jest podmiotem.
Miejsce podmiotu w zdaniu nie jest decydujące. W polszczyźnie podmiot nie musi stać na początku. Może pojawić się po orzeczeniu albo na końcu zdania:
- Na ławce siedziała dziewczynka., podmiot: dziewczynka
- W ogrodzie zakwitły tulipany., podmiot: tulipany
Choć podmiot stoi tu później, nadal odpowiada na pytanie kto? co? i pozostaje w związku z orzeczeniem.
Najczęstsze trudności pojawiają się w trzech sytuacjach.
Mylenie podmiotu z dopełnieniem
- Pies goni kota.
Kto goni? pies, to podmiot.
Kogo goni? kota, to dopełnienie.
Dopełnienie nie nazywa wykonawcy czynności, tylko jej obiekt.
Mylenie podmiotu domyślnego ze zdaniem bezpodmiotowym
- Idę do sklepu., podmiot nie jest zapisany, ale łatwo go odczytać: ja. To podmiot domyślny.
- Idzie się wolno po lodzie., nie da się wskazać konkretnego wykonawcy czynności. To zdanie bezpodmiotowe.
Rozpoznawanie podmiotu logicznego w dopełniaczu
- Nie ma chleba., czego nie ma? chleba
- Przybywa śniegu., czego przybywa? śniegu
- Ubyło czasu., czego ubyło? czasu
W takich zdaniach podmiot nie występuje w mianowniku, tylko najczęściej w dopełniaczu, dlatego łatwo pomylić go z inną częścią zdania.
Rodzaje podmiotu w języku polskim
Podmiot gramatyczny
To najczęstszy typ podmiotu. Zwykle jest wyrażony rzeczownikiem albo zaimkiem w mianowniku i odpowiada na pytania kto? co?)
Przykłady:
- Kotek zasnął., podmiot: kotek
- Ona czyta książkę., podmiot: ona
- Samochód skręcił w lewo., podmiot: samochód
Podmiot gramatyczny może być też wyrażony inną częścią mowy używaną w funkcji rzeczownika:
- Najlepsi otrzymali nagrody., najlepsi to podmiot wyrażony przymiotnikiem.
- Spóźnieni zostali w klasie., spóźnieni to podmiot wyrażony formą imiesłowową.
- Troje pobiegło do autobusu., troje to podmiot wyrażony liczebnikiem.
- Czytać to przyjemność., czytać pełni funkcję podmiotu wyrażonego bezokolicznikiem.
Podmiot logiczny
Podmiot logiczny występuje najczęściej w dopełniaczu. Pojawia się w zdaniach mówiących o braku, nadmiarze, przybywaniu albo ubywaniu czegoś.
Przykłady:
- Nie ma mleka., czego nie ma? mleka
- Zabrakło czasu., czego zabrakło? czasu
- Przybywa gości., kogo przybywa? gości
- Ubyło wody w rzece., czego ubyło? wody
Różnicę dobrze widać w parach zdań:
- Na stole stoi kubek., co stoi? kubek
To podmiot gramatyczny. - Na stole nie ma kubka., czego nie ma? kubka
To podmiot logiczny.
W pierwszym zdaniu pytamy co?, a w drugim czego?. Sens pozostaje podobny, ale budowa zdania się zmienia.
Podmiot domyślny
Podmiot domyślny nie jest wyrażony wprost, ale można go odczytać z formy orzeczenia albo z kontekstu.
Typowe przykłady:
- Czytam uważnie., podmiot domyślny: ja
- Przyjdziesz wieczorem?, podmiot domyślny: ty
- Wyszli bardzo wcześnie., podmiot domyślny: oni
- Poszła do apteki., podmiot domyślny: ona
W pierwszej i drugiej osobie rozpoznanie jest zwykle łatwe, bo forma czasownika wyraźnie wskazuje osobę. W trzeciej osobie częściej pomaga kontekst. Podmiot domyślny nadal istnieje, tylko nie został zapisany jako osobny wyraz.
Podmiot szeregowy
Podmiot szeregowy jest zbudowany z kilku równorzędnych elementów, najczęściej połączonych spójnikami.
Przykłady:
- Mama i tata wrócili z pracy., podmiot: mama i tata
- Kot, pies i papuga hałasowały od rana., podmiot: kot, pies i papuga
- Ania oraz Bartek przygotowali plakat., podmiot: Ania oraz Bartek
Taki podmiot wskazuje kilku wykonawców tej samej czynności i zwykle łączy się z orzeczeniem w liczbie mnogiej.
Podmiot towarzyszący i podmiot zbiorowy
Podmiot towarzyszący powstaje z połączenia rzeczownika w mianowniku z wyrażeniem przyimkowym, najczęściej z przyimkiem z i rzeczownikiem w narzędniku.
Przykłady:
- Mama z córką wróciły do domu., podmiot: mama z córką
- Tata z synem naprawiali rower., podmiot: tata z synem
W takim podmiocie pierwszy element jest podstawowy, a drugi towarzyszy mu w wykonywaniu czynności.
Podmiot zbiorowy to rzeczownik w liczbie pojedynczej, który oznacza całą grupę.
Przykłady:
- Klasa pojechała na wycieczkę., podmiot: klasa
- Tłum ruszył do wyjścia., podmiot: tłum
- Publiczność nagrodziła artystów brawami., podmiot: publiczność
Różnicę dobrze pokazują dwa zdania:
- Mama z córką weszły do sklepu., dwie konkretne osoby, więc podmiot towarzyszący.
- Rodzina weszła do sklepu., jedna nazwa oznaczająca grupę, więc podmiot zbiorowy.
Kiedy w zdaniu nie ma podmiotu
Nie każde zdanie ma podmiot. Jeśli nie da się wskazać wykonawcy czynności ani odczytać go z formy orzeczenia, mamy do czynienia ze zdaniem bezpodmiotowym.
Cechą takiego zdania jest to, że informuje o zdarzeniu, stanie albo zjawisku, ale nie pozwala ustalić, kto lub co tę czynność wykonuje.
Typowe konstrukcje bezosobowe to między innymi:
- formy zakończone na -no, -to
- konstrukcje typu mówi się, pisze się
- zdania opisujące zjawiska lub stany bez wskazania wykonawcy
Przykłady:
- Zamknięto okno., wiadomo, że coś zrobiono, ale nie wiadomo kto.
- Podano obiad., czynność się wydarzyła, wykonawca nie jest wskazany.
- Mówi się o tym od dawna., brak konkretnego sprawcy wypowiedzi.
- Ściemnia się., opis zjawiska, bez podmiotu.
- Grzmi., zdanie bezpodmiotowe opisujące zjawisko.
- Było duszno., mowa o stanie, nie o wykonawcy.
Najłatwiej zobaczyć różnicę na dwóch zdaniach:
- Piszę list., podmiot domyślny: ja
- Pisze się list., brak podmiotu; nie wiadomo, kto pisze
W pierwszym zdaniu forma czasownika pozwala odczytać osobę. W drugim nie da się wskazać konkretnego wykonawcy, więc podmiotu nie ma.
Praktyczne przykłady podmiotu w zdaniach
Analiza prostych zdań
Zdania z podmiotem gramatycznym
- Babcia piecze sernik., kto piecze? babcia
- Oni już wrócili., kto wrócili? oni
- Najstarsi usiedli w pierwszym rzędzie., kto usiedli? najstarsi
- Troje czekało pod szkołą., kto czekało? troje
- Pływać bywa trudno na początku., co bywa trudno? pływać
Zdania z podmiotem logicznym
- Nie ma kluczy., czego nie ma? kluczy
- Ubywa śniegu., czego ubywa? śniegu
- Przybyło gości., kogo przybyło? gości
Zdania z podmiotem domyślnym
- Wracam za godzinę., podmiot domyślny: ja
- Otworzysz drzwi?, podmiot domyślny: ty
- Pojechał do pracy wcześniej., podmiot domyślny: on
- Zgubiły klucze., podmiot domyślny: one
Zestawienie różnych rodzajów podmiotu
Krótka seria podobnych zdań dobrze pokazuje różnice między typami podmiotu:
- Ania weszła do klasy., Ania to podmiot gramatyczny, bo jest wyrażony rzeczownikiem w mianowniku.
- Ani nie było w klasie., Ani to podmiot logiczny, bo występuje w dopełniaczu i odpowiada na pytanie kogo?
- Weszła do klasy., podmiot domyślny: ona, odczytywany z formy orzeczenia.
- Ania i Bartek weszli do klasy., Ania i Bartek to podmiot szeregowy.
- Ania z Bartkiem weszli do klasy., Ania z Bartkiem to podmiot towarzyszący.
- Klasa weszła do sali., klasa to podmiot zbiorowy.
Warto zwrócić uwagę także na mniej oczywiste formy:
- Nieobecni napiszą test jutro., nieobecni to podmiot wyrażony przymiotnikiem użytym rzeczownikowo.
- Spóźnieni przeprosili nauczyciela., spóźnieni to podmiot wyrażony formą imiesłowową.
- Pięcioro zostało po lekcjach., pięcioro to podmiot wyrażony liczebnikiem.
- Biegać jest zdrowo., biegać to podmiot wyrażony bezokolicznikiem.
Krótkie ćwiczenia utrwalające
1. Wskaż podmiot w zdaniach i nazwij jego rodzaj.
a) Kot wskoczył na parapet.
b) Nie ma już chleba.
c) Wrócili bardzo późno.
d) Mama i ciocia przygotowały kolację.
e) Klasa oglądała przedstawienie.
f) Troje czekało przy wejściu.
2. Zdecyduj: podmiot domyślny czy zdanie bezpodmiotowe?
a) Czytam od rana.
b) Czytano od rana.
c) Zapukali do drzwi.
d) Zapukano do drzwi.
e) Ściemnia się.
f) Pójdziemy razem.
3. Wskaż podmiot w mniej oczywistych przykładach.
a) Najlepsi dostali dyplomy.
b) Spóźnieni weszli po dzwonku.
c) Pływać jest przyjemnie.
Klucz odpowiedzi
1.
a) kot, podmiot gramatyczny
b) chleba, podmiot logiczny
c) podmiot domyślny: oni
d) mama i ciocia, podmiot szeregowy
e) klasa, podmiot zbiorowy
f) troje, podmiot gramatyczny wyrażony liczebnikiem
2.
a) podmiot domyślny
b) zdanie bezpodmiotowe
c) podmiot domyślny
d) zdanie bezpodmiotowe
e) zdanie bezpodmiotowe
f) podmiot domyślny
3.
a) najlepsi, podmiot wyrażony przymiotnikiem
b) spóźnieni, podmiot wyrażony formą imiesłowową
c) pływać, podmiot wyrażony bezokolicznikiem
Podmiot najłatwiej rozpoznać wtedy, gdy najpierw znajdzie się orzeczenie, a potem sprawdzi, kto lub co pozostaje z nim w najściślejszym związku. W prostych zdaniach zwykle wystarcza pytanie kto? co?, ale w konstrukcjach z brakiem, nadmiarem czy ubywaniem potrzebne bywa też kogo? czego?
Warto zapamiętać jeszcze jedno: podmiot nie zawsze wygląda podręcznikowo. Może być ukryty, może występować w dopełniaczu, a czasem przybiera postać przymiotnika, imiesłowu, liczebnika albo bezokolicznika. Dlatego przy analizie zdania najlepiej patrzeć przede wszystkim na funkcję wyrazu, a nie tylko na jego nazwę.