Przedmiot a podmiot w zdaniu: różnice i praktyczne przykłady

W szkolnej gramatyce niewiele pojęć sprawia tyle kłopotu, co rozróżnienie tego, kto wykonuje czynność, od tego, na kogo lub na co ta czynność jest skierowana. A przecież uchwycenie tej różnicy porządkuje całe zdanie i bardzo ułatwia zarówno analizę składniową, jak i pisanie bez błędów.

Pokażemy, jak rozpoznać obie części zdania na podstawie ich funkcji i właściwych pytań, a także gdzie najczęściej pojawiają się pomyłki. Będą proste definicje, praktyczne przykłady, typowe pułapki oraz krótkie wskazówki, dzięki którym łatwiej zauważyć, kiedy w zdaniu działa podmiot, a kiedy pojawia się przedmiot.

Czym są podmiot i przedmiot w zdaniu

W analizie składniowej podmiot i przedmiot pełnią różne funkcje wobec orzeczenia. To właśnie orzeczenie porządkuje zdanie: wskazuje czynność albo stan, a pozostałe części zdania ustawiają się wokół niego. Dlatego przy rozpoznawaniu podmiotu i przedmiotu najlepiej zacząć od czasownika.

Podmiot pokazuje, kto wykonuje czynność albo kto znajduje się w określonym stanie. Przedmiot natomiast nazywa to, na co czynność jest skierowana lub czego dotyczy. W jednym zdaniu oba człony mogą występować obok siebie, ale nie oznaczają tego samego i nie odpowiadają na te same pytania.

Podmiot w zdaniu

Podmiot to wykonawca czynności albo nosiciel stanu. W szkolnej gramatyce przyjmuje się, że najczęściej jest wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem.

Przykłady:

• Kot śpi.
  „Kot” jest podmiotem, bo to on znajduje się w stanie snu.
• Ona czyta.
  „Ona” jest podmiotem, bo wykonuje czynność czytania.
• Deszcz pada.
  „Deszcz” pełni funkcję podmiotu.

Do podmiotu zadaje się pytania: kto? co?

Przykłady:

• Mama gotuje obiad., kto gotuje? mama
• Samolot leci., co leci? samolot

Funkcja podmiotu polega więc na wskazaniu źródła działania albo stanu.

Przedmiot w zdaniu

Przedmiot to część zdania, na którą skierowana jest czynność wyrażona przez orzeczenie. W praktyce szkolnej najczęściej występuje jako dopełnienie.

Przykłady:

• Mama gotuje obiad.
  „Obiad” to przedmiot, bo czynność gotowania dotyczy obiadu.
• Tomek czyta książkę.
  „Książkę” jest przedmiotem, bo to ją Tomek czyta.
• Babcia pomaga wnuczce.
  „Wnuczce” jest przedmiotem, bo pomoc jest skierowana do niej.

Do przedmiotu najczęściej prowadzą pytania: kogo? co? komu? czemu?

Przykłady:

• Czytam gazetę., co czytam? gazetę
• Pomagam siostrze., komu pomagam? siostrze
• Szukam kluczy., czego szukam? kluczy

Funkcja przedmiotu polega na pokazaniu celu, odbiorcy albo zakresu czynności.

Najważniejsza różnica między podmiotem a przedmiotem

Najprościej ująć to tak: podmiot jest źródłem działania, a przedmiot jego celem, odbiorcą albo obiektem. W zdaniu Dziewczynka rysuje domek podmiotem jest „dziewczynka”, bo wykonuje czynność, a przedmiotem „domek”, bo to jego dotyczy rysowanie.

Ta różnica oznacza też odmienną rolę w zdaniu. Podmiot pełni rolę aktywną: działa, przeżywa, znajduje się w stanie. Przedmiot pełni rolę zależną od orzeczenia: czynność spada na niego albo go dotyczy.

Podmiot i przedmiot bywają mylone z kilku powodów:

• wiele osób sugeruje się samym miejscem wyrazu w zdaniu,
• podobne formy przypadków mogą mylić,
• w niektórych zdaniach podmiot nie jest wyrażony wprost,
• istnieje podmiot logiczny, który nie odpowiada na pytania w tak prosty sposób jak podmiot gramatyczny.

Dlatego analiza powinna opierać się na funkcji wyrazu, a nie na tym, co stoi na początku zdania.

Podmiot a przedmiot na prostych parach przykładów

Najłatwiej zobaczyć różnicę na parach bardzo podobnych zdań.

• Pies goni kota.
  Kto wykonuje czynność? pies, podmiot.
  Na kogo skierowana jest czynność? kota, przedmiot.
• Kot goni psa.
  Kto wykonuje czynność? kot, podmiot.
  Na kogo skierowana jest czynność? psa, przedmiot.

W obu zdaniach pojawiają się te same wyrazy, ale zmienia się ich funkcja.

• Mama przytuliła córkę.
  „Mama”, podmiot, bo przytula.
  „Córkę”, przedmiot, bo to ona jest przytulana.
• Córka przytuliła mamę.
  „Córka”, podmiot.
  „Mamę”, przedmiot.
• Uczeń zapytał nauczyciela.
  „Uczeń” wykonuje czynność, więc jest podmiotem.
  „Nauczyciela” to przedmiot, bo pytanie zostało skierowane do niego.
• Nauczyciel zapytał ucznia.
  Role odwracają się, choć słowa pozostają podobne.

Właśnie w takich parach najlepiej widać, że rola wyrazu nie zależy od jego brzmienia, tylko od funkcji wobec orzeczenia.

Jak rozpoznać podmiot i przedmiot krok po kroku

Najskuteczniejszy sposób jest prosty i powtarzalny.

1. Najpierw znajdź orzeczenie.
   To punkt wyjścia całej analizy. Bez orzeczenia nie da się dobrze ustalić funkcji innych części zdania.
2. Sprawdź, kto wykonuje czynność albo kto znajduje się w stanie.
   To kandydat na podmiot.
3. Sprawdź, na kogo lub na co czynność jest skierowana.
   To kandydat na przedmiot.
4. Dopiero na końcu zwróć uwagę na formę i szyk zdania.
   Kolejność wyrazów może pomagać, ale nie powinna rozstrzygać.

Przykład krok po kroku:

• Kasia pożyczyła koledze zeszyt.
• Orzeczenie: pożyczyła
• Kto pożyczył? Kasia, podmiot
• Komu pożyczyła? koledze, przedmiot
• Co pożyczyła? zeszyt, także przedmiot

Ten przykład pokazuje, że w jednym zdaniu może pojawić się więcej niż jeden wyraz pełniący funkcję przedmiotu.

Pytania pomocne przy rozpoznawaniu

Do podmiotu prowadzą pytania:

• kto?
• co?

Do przedmiotu prowadzą najczęściej pytania:

• kogo?
• co?
• komu?
• czemu?

Trzeba jednak pamiętać, że samo zadanie pytania jeszcze nie wystarcza. Ważne jest zawsze to, do czego pytanie jest zadawane, do orzeczenia i do funkcji wyrazu w zdaniu.

Pytania do podmiotu i przedmiotu działają najlepiej wtedy, gdy wcześniej zostało poprawnie znalezione orzeczenie.

Kiedy sam szyk zdania wprowadza w błąd

Szyk zdania bywa mylący, bo w polszczyźnie kolejność wyrazów jest dość swobodna.

Przykład:

• Książkę czyta Ola.

Pierwszy wyraz to „książkę”, ale nie on jest podmiotem.
Orzeczenie: czyta
Kto czyta? Ola, podmiot
Co czyta? książkę, przedmiot

Jeszcze trudniejsza sytuacja pojawia się wtedy, gdy podobne formy sugerują błędne rozpoznanie:

• Pawła dziś nie będzie.
  Tu „Pawła” nie jest zwykłym przedmiotem, lecz podmiotem logicznym.
• Widzę Pawła dziś w szkole.
  Tu „Pawła” jest przedmiotem.

To jeden z głównych powodów, dla których podmiot i przedmiot są często mylone.

Rodzaje podmiotu i sytuacje szczególne w zdaniu

Podmiot nie zawsze występuje w najprostszej postaci, czyli jako rzeczownik w mianowniku. W szkolnej gramatyce wyróżnia się kilka rodzajów podmiotu, a ich znajomość bardzo pomaga w poprawnej analizie zdań.

To ważne zwłaszcza wtedy, gdy zwykłe pytanie „kto? co?” nie daje od razu oczywistej odpowiedzi albo gdy w zdaniu nie ma wyraźnie wypisanego wykonawcy czynności.

Najczęstsze rodzaje podmiotu

Podmiot gramatyczny
Najczęstszy typ. Jest zwykle wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem, najczęściej w mianowniku.

Podmiot logiczny
Często występuje w zdaniach mówiących o braku, przybywaniu albo ubywanie czegoś. Może odpowiadać na pytania dopełniacza.

Podmiot domyślny
Nie jest zapisany wprost, ale można go odczytać z formy orzeczenia.

Podmiot szeregowy
Tworzy go kilka wyrazów połączonych w szereg.

Podmiot towarzyszący
Składa się z rzeczownika w mianowniku i wyrazu z przyimkiem „z” lub „wraz”, który współtworzy wykonawcę czynności.

Podmiot zbiorowy
Ma formę liczby pojedynczej, ale oznacza zbiorowość.

Znajomość tych typów wyjaśnia, dlaczego poprawna analiza nie może ograniczać się do jednego prostego schematu.

Gdy w zdaniu nie ma wyraźnego podmiotu

W języku polskim istnieją zdania bezpodmiotowe. Oznacza to, że w zdaniu może nie być wyraźnego podmiotu, ale musi pojawić się orzeczenie.

Przykłady:

• Zamknięto bramę.
• Podano obiad.
• Wyniesiono meble.

W takich zdaniach wiadomo, że jakaś czynność się wydarzyła, ale wykonawca nie jest wskazany. To ważna różnica: brak podmiotu jest możliwy, brak orzeczenia, nie.

Warto odróżnić dwa przypadki:

• Poszłam do domu., podmiot istnieje, ale jest domyślny
• Zamknięto drzwi., zdanie jest bezpodmiotowe, wykonawca nie został określony

Najczęstsze pułapki przy odróżnianiu podmiotu od przedmiotu

Najczęstsza pomyłka polega na uznaniu dopełnienia za podmiot tylko dlatego, że stoi na początku zdania albo ma podobną formę. To błąd, bo funkcja podmiotu i funkcja przedmiotu wynikają z relacji do orzeczenia.

Do typowych pułapek należą:

• mylenie dopełnienia z podmiotem,
• opieranie się wyłącznie na kolejności wyrazów,
• trudności w zdaniach z podmiotem domyślnym,
• trudności w zdaniach z podmiotem logicznym.

Przykłady błędnych i poprawnych rozpoznań

• Książkę odłożyła Marta.
  Błędnie: „książkę” jako podmiot, bo stoi na początku.
  Poprawnie: kto odłożył? Marta, podmiot.
  Co odłożyła? książkę, przedmiot.
• Przyniosła zakupy.
  Błędnie: „zakupy” jako podmiot, bo są rzeczą i pojawiają się wyraźnie w zdaniu.
  Poprawnie: kto przyniósł? ona, podmiot domyślny.
  Co przyniosła? zakupy, przedmiot.
• Nie ma mleka.
  Błędnie: „mleka” jako przedmiot tylko dlatego, że pada pytanie „czego?”.
  Poprawnie: w tym zdaniu występuje podmiot logiczny, „mleka”.

Praktyczne przykłady i krótkie ćwiczenia utrwalające

Najlepiej utrwala się temat wtedy, gdy każde zdanie rozkłada się na trzy pytania: jakie jest orzeczenie, kto wykonuje czynność i na co czynność jest skierowana.

Przykłady z omówieniem

Zdania z nietypowym szykiem

1. Nowy rower dostał Kuba.
   Orzeczenie: dostał
   Kto dostał? Kuba, podmiot
   Co dostał? nowy rower, przedmiot
2. Książkę pożyczyła mi Zosia.
   Orzeczenie: pożyczyła
   Kto pożyczył? Zosia, podmiot
   Co pożyczyła? książkę, przedmiot

Zdania bez wyraźnego podmiotu

1. Zamknięto okno.
   Orzeczenie: zamknięto
   Wyraźnego podmiotu brak

Ćwiczenia na zamianę ról w zdaniu

Poniższe przekształcenia dobrze pokazują zmianę funkcji wyrazów.

• Pies goni kota. → Kot goni psa.
  W pierwszym zdaniu podmiotem jest „pies”, w drugim „kot”.

Podmiot i przedmiot najłatwiej odróżnić nie po miejscu w zdaniu, lecz po roli, jaką pełnią wobec orzeczenia. Podmiot wskazuje wykonawcę czynności albo nosiciela stanu, a przedmiot to to, na co czynność jest skierowana.

Gdy pojawiają się wątpliwości, najlepiej wrócić do prostego schematu: znaleźć orzeczenie, zadać pytania do podmiotu i przedmiotu, a dopiero potem oceniać formę wyrazów.

Bibliografia:

• Co to jest przedmiot i przedmiot - definicja, cechy i różnice