Szliby bezokolicznik: przykłady i zasady nieregularności

Forma „szliby” dobrze pokazuje, że polskie czasowniki nie zawsze dają się rozszyfrować na pierwszy rzut oka. Choć intuicja podpowiada, by szukać prostego wzoru odmiany, tutaj bezokolicznikiem jest „iść”, i właśnie takie wyjątki sprawiają uczniom najwięcej trudności.

Warto więc uporządkować podstawy: czym właściwie jest bezokolicznik, po czym go rozpoznać i dlaczego niektóre formy osobowe prowadzą do zaskakujących odpowiedników. Dobrze widać to właśnie na przykładzie „szliby”, ale też innych pułapek, takich jak „wziąć” czy „sięgnąć”.

Jaki bezokolicznik ma forma „szliby”

Bezokolicznik od formy „szliby” to „iść”. Jeśli pojawia się wątpliwość typu „szliby bezokolicznik”, poprawna odpowiedź jest tylko jedna: chodzi o czasownik iść.

„Szliby” to forma odmieniona tego samego czasownika, którego formą słownikową jest „iść”. W polszczyźnie bezokolicznik pełni rolę podstawowej nazwy czasownika, dlatego w słowniku nie znajdzie się hasła „szliby”, lecz „iść”. To dobry przykład pokazujący, że relacja między formą używaną w zdaniu a formą słownikową nie zawsze jest oczywista.

Ten przypadek uchodzi za nieregularny, bo nie da się tu zastosować prostego mechanizmu „cofnięcia końcówki”. Gdyby próbować odtwarzać bezokolicznik wyłącznie na podstawie brzmienia, łatwo dojść do błędnej formy typu *szleć. Taka postać w tym znaczeniu nie istnieje. Problem nie dotyczy więc tylko końcówki, lecz także zmiany tematu czasownika.

Dobrze widać to w zestawieniu kilku form należących do jednego wyrazu:

• szedł
• szli
• szliby
• iść

Każda z tych form odnosi się do tego samego czasownika, ale ich budowa nie wygląda jednolicie. Odpowiedź wynika z tego, że część czasowników zachowuje w odmianie różne tematy, utrwalone przez rozwój języka, a nie przez jeden przejrzysty wzór.

Czym jest bezokolicznik i po czym go rozpoznać

Bezokolicznik to podstawowa, nieodmienna forma czasownika. Oznacza czynność albo stan w sposób ogólny, bez wskazywania, kto działa, ile jest osób, kiedy coś się dzieje i w jakim trybie wypowiedź została sformułowana.

Nie ma więc kategorii osoby, liczby, czasu, trybu ani rodzaju. Forma „czytać” tylko nazywa czynność. Nie mówi, czy ktoś czyta teraz, czy czytał wczoraj, ani czy chodzi o jedną osobę, czy o wiele osób. Pod tym względem bezokolicznik jest maksymalnie neutralny.

Tę neutralność dobrze widać w codziennym użyciu. Bezokolicznik pozwala mówić o czynności w oderwaniu od okoliczności jej wykonania: „biegać”, „odpocząć”, „myśleć”, „zasnąć”. Właśnie dlatego nadaje się do definicji, poleceń, instrukcji i zapisów ogólnych.

Pełni też funkcję hasła słownikowego. W słownikach języka polskiego czasownik występuje właśnie w bezokoliczniku, nie w formie typu „czytam”, „czytali” czy „czytałaby”. To ważne również wtedy, gdy trzeba ustalić, jak utworzyć bezokolicznik z formy odmienionej: szuka się formy podstawowej, a nie mechanicznie podobnej.

Najczęstsze zakończenia bezokoliczników

Najczęściej bezokoliczniki kończą się na -ć albo -c. To podstawowy sygnał, że ma się do czynienia z formą nieodmienną czasownika.

W praktyce często spotykane są też typy zakończone na:

• -ić
• -yć
• -eć
• -ąć
• -ść
• -źć

Widać to w parach takich jak „robić”, „patrzyć”, „myśleć”, „sięgnąć”, „nieść”, „gryźć”. Same zakończenia pomagają rozpoznać bezokolicznik, ale nie zawsze wystarczają do poprawnego odtworzenia formy słownikowej z formy odmienionej. Właśnie na tym polega trudność przy czasownikach nieregularnych.

Forma „szliby” dobrze to pokazuje. Samo brzmienie nie prowadzi do odpowiedzi „iść”, choć to właśnie ten bezokolicznik jest poprawny.

Dlaczego niektóre bezokoliczniki są nieregularne

W wielu czasownikach przejście od formy odmienionej do bezokolicznika jest dość przewidywalne. Jeśli pojawia się forma „czytali”, łatwo rozpoznać bezokolicznik „czytać”. Jeśli występuje „planowała”, bez trudności odtwarza się „planować”. W takich przypadkach temat i wzorzec odmiany są do siebie wyraźnie podobne.

Nie wszystkie czasowniki działają jednak tak regularnie. W części z nich temat widoczny w odmianie nie pokrywa się z tematem bezokolicznika. Wtedy bezokolicznik nie daje się odtworzyć przez proste odjęcie końcówki lub „przesłyszenie” formy podstawowej z brzmienia formy użytej w zdaniu.

Ich postać wynika nie tylko z bieżących reguł odmiany, ale też z utrwalonych wzorców leksykalnych i zmian historycznych. Mówiąc prościej, język zachował pewne dawne rozwiązania, które nie tworzą już jednego przejrzystego modelu.

Forma „szliby” należy do takiej grupy. Nie powstaje od niej żadna poprawna forma typu *szleć, ponieważ bezokolicznik tego czasownika brzmi „iść”. Różnica jest duża, ale nieprzypadkowa. To skutek tego, że w jednym czasowniku współistnieją różne tematy, utrwalone w odmianie i w formie słownikowej.

Znaczenie mają tu także dawne postacie bardzo często używanych czasowników. W praktyce właśnie te najpowszechniejsze częściej zachowują nieregularność niż wyrazy rzadsze i nowsze. Dlatego „iść”, „wziąć” czy „móc” bywają trudniejsze niż czasowniki tworzone według bardziej przewidywalnych schematów.

Jak rozumieć relację między odmianą a bezokolicznikiem

Najprościej patrzeć na bezokolicznik i formy odmienione jak na elementy jednego systemu, ale niekoniecznie budowane z jednego, niezmiennego klocka. Czasownik może mieć różne odsłony tematu w różnych miejscach odmiany.

W przypadku czasowników regularnych ta relacja jest przejrzysta: temat używany w formach osobowych i temat bezokolicznika pozostają blisko siebie. W czasownikach nieregularnych ten związek bywa luźniejszy. Dlatego formy osobowe mogą wyglądać inaczej niż forma słownikowa.

To szczególnie widoczne w czasownikach bardzo częstych. Język używa ich stale, więc łatwiej zachowują dawne, niesymetryczne wzorce. Z tego powodu czasownik nieregularny trzeba często rozpoznawać całościowo, a nie tylko po końcówce.

Jeśli więc pojawia się pytanie, jak utworzyć bezokolicznik z formy „szliby”, odpowiedź nie brzmi: „usunąć -by i dodać -ć”. Trzeba rozpoznać cały czasownik i jego rodzinę form: „szedł”, „szli”, „szliby” należą do czasownika „iść”.

Przykłady nieregularnych bezokoliczników w polszczyźnie

Forma „szliby” nie jest wyjątkiem jedynym w swoim rodzaju. W polszczyźnie istnieje więcej par, w których forma odmieniona i forma słownikowa różnią się na tyle mocno, że samo zgadywanie prowadzi na manowce.

Dobrym zestawem są następujące przykłady:

• szliby → iść
• weźmy → wziąć
• zagięło → giąć
• zdejmij → zdjąć
• zapięłaby → zapiąć.

Para „weźmy → wziąć” pokazuje podobny problem jak „szliby → iść”. Brzmienie formy odmienionej nie podpowiada wprost zapisu „wziąć”, dlatego ten bezokolicznik należy do najczęstszych trudności ortograficznych i fleksyjnych.

W zestawieniach „zdejmij → zdjąć” oraz „zapięłaby → zapiąć” widać zmianę tematu połączoną z różnicą w zapisie. Podobnie dzieje się w parze „zagięło → giąć”, gdzie rozbieżność między formą używaną w zdaniu a postacią bezokolicznika także nie jest intuicyjna.

Co łączy te przykłady

Najważniejsza wspólna cecha to rozbieżność między brzmieniem formy odmienionej a zapisem bezokolicznika. Nie zawsze słychać to, co potem trzeba zapisać.

Druga sprawa to obecność wymian głoskowych i zmian tematu. W jednych formach pojawia się „szl-”, w innych „i-”, gdzie indziej „weź-” nie prowadzi wprost do zapisu „wziąć”, a „zdejmij” nie zdradza od razu formy „zdjąć”.

Trzeci element to konieczność znajomości form słownikowych. W takich przypadkach lepiej rozpoznać cały czasownik niż próbować go wymyślać na bieżąco. To najpewniejszy sposób na poprawne odczytywanie i zapisywanie nieregularnych form.

Jaką funkcję pełni bezokolicznik w zdaniu

Bezokolicznik jest w polszczyźnie bardzo użyteczny, bo dobrze łączy się z innymi czasownikami i pozwala skracać wypowiedź bez utraty sensu.

Często występuje po czasownikach modalnych, takich jak móc, musieć czy chcieć. W zdaniach typu „mogę wyjść”, „muszę odpocząć”, „chcę przeczytać” bezokolicznik nazywa czynność zależną od innego czasownika.

Podobnie działa po czasownikach fazowych: zacząć, przestać, skończyć. W zdaniu „zaczęła płakać” albo „przestał mówić” bezokolicznik określa, jaka czynność weszła w daną fazę.

Występuje też po czasownikach ruchu i celu, na przykład: „poszła kupić chleb”, „pojechał załatwić sprawę”, „wyszli odebrać dziecko”. Taka konstrukcja jest naturalna, bo wskazuje zamiar albo cel działania.

Bezokolicznik pojawia się również w pytaniach, poleceniach, instrukcjach i zapisach bezosobowych: „Wyjść teraz?”, „Nie dotykać”, „Włożyć kartę”, „Zachować ostrożność”. Dzięki temu wypowiedź brzmi krótko, jasno i neutralnie.

Kiedy bezokolicznik nie wystarcza

Nie każdą treść da się wygodnie wyrazić samym bezokolicznikiem. Taka konstrukcja najlepiej działa wtedy, gdy wykonawca czynności nadrzędnej i wykonawca czynności nazwanej bezokolicznikiem są w praktyce tym samym podmiotem albo pozostają jasno powiązani przez składnię.

Kłopot zaczyna się wtedy, gdy wykonawca się zmienia. Wtedy bezokolicznik może brzmieć nienaturalnie albo po prostu niepoprawnie.

Dlatego poprawne będzie: „proszę, żeby Kasia zadzwoniła”, a nie: „proszę Kasię zadzwonić”. Konstrukcja z „żeby” i formą osobową pozwala jasno pokazać, kto ma wykonać czynność.

To rozwiązanie sprawdza się także wtedy, gdy trzeba doprecyzować tryb, czas albo zależność między uczestnikami zdania. Bezokolicznik jest zwięzły, ale nie zastępuje wszystkich form osobowych.

Aspekt w bezokoliczniku

Choć bezokolicznik nie odmienia się przez osobę, liczbę czy czas, zachowuje aspekt. To ważna cecha znaczeniowa czasownika.

W polszczyźnie występują bezokoliczniki niedokonane i dokonane. Pary aspektowe pokazują różnicę między procesem a rezultatem, na przykład: szyć – uszyć oraz planować – zaplanować.

Pierwszy człon takiej pary zwykle oznacza czynność trwającą, powtarzalną albo ujmowaną jako proces. Drugi wskazuje na czynność widzianą jako zakończoną lub prowadzącą do efektu. Dzięki temu sam bezokolicznik może nieść więcej informacji, niż wydaje się na pierwszy rzut oka.

Pisownia bezokoliczników i najczęstsze pułapki

Trudności z bezokolicznikami wynikają często z tego, że zapis nie zawsze pokrywa się z wymową. To dlatego niektóre formy wydają się dziwne, choć są całkowicie poprawne.

Do najczęściej mylonych należą: wziąć, giąć, sięgnąć. W mowie łatwo usłyszeć uproszczenia, które sugerują błędny zapis, ale norma ortograficzna pozostaje stała. Poprawnie zapisuje się właśnie te formy, nawet jeśli brzmienie podsuwa coś innego.

Podobna trudność dotyczy bezokoliczników zakończonych na -ść i -źć. Wymowa bywa myląca, dlatego sama intuicja słuchowa nie zawsze wystarcza. To kolejny powód, by w przypadku trudniejszych czasowników odwoływać się do formy słownikowej, zamiast budować zapis „na ucho”.

Właśnie na tym tle dobrze widać, że formy nieregularne i formy trudne ortograficznie często się spotykają. Jeśli czasownik ma zmienny temat, nietypowy zapis albo obie te cechy naraz, ryzyko pomyłki rośnie.

Negacja i zapis z „nie”

Z bezokolicznikiem partykułę „nie” zapisuje się rozdzielnie: nie robić, nie mówić, nie wchodzić. To podstawowa zasada.

Inaczej wygląda sytuacja wtedy, gdy nie ma już bezokolicznika, lecz rzeczownik odczasownikowy. W takich formach zapis łączny jest poprawny, na przykład: niepalenie, niejedzenie, niespanie.

Różnica jest więc prosta, ale ważna. „Nie palić” oznacza zakaz albo przeczenie czynności. „Niepalenie” nazywa zjawisko lub postawę. Rozpoznanie części mowy pomaga uniknąć błędu szybciej niż samo słyszenie wyrazu.

Forma „szliby” najlepiej pokazuje, że bezokolicznik nie zawsze daje się wydobyć z odmiany jednym ruchem. Czasem trzeba rozpoznać cały czasownik, jego temat i wzorzec odmiany, a dopiero potem wskazać formę słownikową.

Właśnie dlatego poprawna odpowiedź brzmi: „szliby” → „iść”. W czasownikach nieregularnych pomaga nie zgadywanie, lecz znajomość utrwalonych form, świadomość zmian tematu i ostrożność wobec tego, co tylko wydaje się logiczne na pierwszy rzut oka.