śmigus dyngus
AdobeStock
Święta i uroczystości

Śmigus-dyngus (lany poniedziałek): skąd się wziął, jak wygląda w różnych częściach Polski?

Co to jest śmigus-dyngus? Jak bardzo stary jest to zwyczaj i jak wygląda w poszczególnych rejonach Polski? Czy od początku obchodzony był w święta wielkanocne? I jaki symboliczny sens ma tradycja świętego Lejka? Tłumaczymy, skąd się wziął śmigus-dyngus!

Współcześnie trudno wyobrazić sobie, by śmigus-dyngus nie kojarzył się z Wielkanocą. W zależności od regionu istnieją różne zwyczaje związane z tym świętem – dawniej w Cieszynie chłopcy smagali panny brzozowymi witkami, a na Kaszubach – wskakiwali do rzeki. Opisujemy, skąd skąd wziął się śmigus-dyngus, jak się go obchodziło dawniej i jak ten zwyczaj wygląda współcześnie – nie tylko w Polsce, ale również na świecie.

Spis treści:

Święconka - symbolika pokarmów w koszyczku wielkanocnym [WIDEO]

Śmigus-dyngus: co to jest?

Co to jest śmigus-dyngus? To zwyczaj zwany także lanym poniedziałkiem, dniem św. Lejka, oblewanką lub polewanką. Tego dnia zgodnie z tradycją chłopcy oblewali dziewczęta wodą lub wrzucali je do rzeki.

Współcześnie oblewanie wodą w śmigus-dyngus traktowane jest głównie przez dzieci i młodzież obu płci jak dobra zabawa. I nie ma znaczenia, kto kogo polewa. W niektórych domach tradycją jest polewanie się przez domowników wodą ze specjalnych sikawek, a w innych wręcz oblewanie się pełnymi wody wiadrami. Ciekawym pomysłem jest ten, by zamiast wodą, oblewać bliskich perfumami. To tradycja, która pochodzi jeszcze sprzed II wojny światowej. W ten właśnie sposób obchodzą śmigusa-dyngusa niektórzy dziadkowie. 

Warto praktykować tę tradycję nawet w symboliczny sposób, ale trzeba pamiętać, że dozwolone jest polewanie wodą wyłącznie rodziny czy znajomych. Za lanie wody na przechodniów albo nieznajomych grozi kara grzywny w wysokości nawet do 500 zł. To samo dotyczy wlewania wody do samochodów, pojazdów komunikacji miejskiej, mieszkań czy klatek schodowych.

Co symbolizuje śmigus-dyngus?

Zwyczaj oblewania się wodą prawdopodobnie nawiązuje do słowiańskiego kultu żywiołu wody. W wielu kulturach wodzie przypisuje się moc oczyszczającą – zarówno jeśli chodzi o sferę cielesną, jak i duchową. Wiara w symboliczne znaczenie święconej wody przetrwała do dziś również w kościele katolickim – wystarczy wspomnieć takie obrzędy jak: chrzest, poświęcenie pól, nowych inwestycji, itp. Zgodnie z pogańską tradycją – woda, którą człowiek zostanie polany w śmingus-dyngus, ma oczyścić go z chorób i grzechów, by wraz z nadchodzącą wiosną mógł cieszyć się pełnią życia.

Śmigus-dyngus: kiedy jest lany poniedziałek?

Śmigus-dyngus obchodzi się zawsze w Wielkanocny Poniedziałek. Ponieważ Wielkanoc jest świętem ruchomym zabawa w polewanie wodą każdego roku może przypadać w innym terminie. W 2022 roku śmigus-dyngus wypada 18 kwietnia.

Ciekawostką jest, że początkowo śmigus dyngus wcale nie był obchodzony w poniedziałek po Wielkanocy. Kościół bardzo długo walczył z tym pogańskim obyczajem, aż w XVIII wieku duchowni uznali, że rozsądniej będzie połączyć go z chrześcijańskim świętem.

Śmigus-dyngus: pochodzenie i tradycja

​Śmigus-dyngus pochodzi z odległych (przedchrześcijańskich) czasów, a dokładnie z tradycji słowiańskiej. Słowianie byli przekonani, że polewanie wodą sprzyja płodności. Woda miała też być symbolicznym oczyszczeniem z chorób, a nawet grzechu. Śmigus-dyngus był związany ze słowiańskimi Jarymi Godami, czyli obrzędami trwającymi kilka dni, które miały na celu uczcić nadejście wiosny. Niektórzy twierdzą, też że miał on swoje początki w Jerozolimie, gdzie pod oknami domów schodzili się Żydzi i rozmawiali o zmartwychwstaniu. Mieli być wtedy rozganiani sprzed okien wodą. 


Początkowo istniały dwa święta. Pogański śmigus – polegał na biciu dziewcząt gałązkami, a dyngus – na polewaniu ich wodą. Pierwsze wzmianki o zwyczaju polewania się wodą w Polsce datuje się na XV w. Najstarszą z nich jest uchwała synodu gnieźnieńskiego z 1420 r., która zabraniała tego zwyczaju.

Współcześnie zgodnie z tradycją w Lany Poniedziałek należy oblać kogoś wodą. W przeszłości to głównie młodzi chłopcy hojnie polewali wodą mieszkające w okolicy dziewczyny. Według tradycji miało to świadczyć o zainteresowaniu pannami, a tym, które nie zostały oblane – zagrażało staropanieństwo. Panny mogły się wykupić od „bycia mokrą”, obdarowując kawalerów pisankami. Kiedyś, poza oblewaniem wodą, chłopcy delikatnie okładali dziewczęta witkami wierzby lub brzozy.

Śmigus-dyngus – czy jest obchodzony tylko w Polsce?

Śmigus dyngus obchodzi się również w innych krajach. Zwyczaj ten znają: Węgrzy, Słowacy, mieszkańcy zachodniej Ukrainy i Bułgarzy (u tych ostatnich nazywa się to peperuda). Co ciekawe, Meksykanie polewają się wodą w Wielką Sobotę.

Zgodnie z tradycją, oblewanie wodą nie trwa przez cały dzień a najwyżej do południa. Wynika to z tego, że przez całe wieki chłopcy polewali dziewczęta, które wychodziły z kościoła po mszy w Poniedziałek Wielkanocny. 

Wielkanocny poniedziałek w różnych regionach Polski

Nie w każdym regionie Polski znany był śmigus-dyngus. Jak wyglądał wielkanocny poniedziałek w innych częściach kraju:

Kaszuby

W tym regionie Polski lany poniedziałek nie był obchodzony. Mieszkańcy Kaszub kultywowali jednak inny zwyczaj, również związany z wodą. Należało się tego dnia wykąpać w jeziorze lub rzece – miało to chronić przed chorobami. Był jednak warunek – w drodze do wody i z powrotem nie wolno było z nikim rozmawiać i oglądać się za siebie.

Wieliczka

Mężczyźni przebierają się za Siudą Babę. Mają na sobie podarte ubranie, poczernioną twarz, a na szyi zawieszone korale z kasztanów lub ziemniaków. W ręku trzymają usmolony bat. Chodzą od domu do domu i smarują twarze oraz dłonie mieszkańców sadzą.

Małopolska

Lany poniedziałek obchodzi się inaczej także we wsi Dobra w Małopolsce. W nocy przed śmigusem-dyngusem po ulicach spacerują tzw. dziady śmigustne. Są to przedziwne maszkary z pończochą na głowie, owinięte słomą. Złowieszczo pomrukują i dmą w blaszany róg. Polewają mieszkańców wodą i proszą o datki. Zwyczaj ten jest upamiętnieniem zbiegłych z niewoli jeńców, którym Tatarzy ucięli język. Szukali oni, opatuleni sianem, by nie zmarznąć, pomocy we wsi Dobra.

Cieszyn

Młodzi chłopcy polewali panny wodą, a czasami nawet wrzucali do potoków. Zdarzało się, że następnie „suszyli” je, delikatnie smagając (uderzając) witkami po rękach i nogach. Chłopcy zaczepiali najpiękniejsze dziewczęta, a więc jeżeli któraś panna została całkowicie sucha – znaczyło to niestety, że nie interesuje się nią żaden kawaler.

Śmigus-dyngus: ciekawostki

  1. Słowo „dyngus” prawdopodobnie wywodzi się z języka niemieckiego od słowa „dingen” i oznacza „wykupić się”.
  2. W niektórych rejonach pojęcie „dyngus” czy „dyngowanie” oznaczają chodzenie po domach i wymuszanie datków od mieszkańców. Jeżeli mieszkańcy odmówią – zostaną oblani wodą.
  3. Po raz pierwszy o słowiańskim zwyczaju wspomniał czeski kaznodzieja w XIV w.
  4. Śmigus i Dyngus były kiedyś dwoma różnymi zwyczajami.
  5. W Meksyku i innych krajach Ameryki Południowej również istnieje zwyczaj polewania kobiet wodą, jednak praktykuje się go w Wielką Sobotę.​


Bibliografia:
F. Gawełek: Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego. Lwów 1911

Zobacz też:

Jak zrobić zająca wielkanocnego
Adobe Stock
Święta i uroczystości
Jak zrobić zająca wielkanocnego: z papieru, masy solnej, włóczki i innych materiałów
Jak zrobić zająca wielkanocnego, który przyozdobi świąteczny stół i sprawi dziecku frajdę podczas przygotowań do świąt wielkanocnych? Przestawiamy 7 sposobów na samodzielne wykonanie ozdobnego zajączka z włóczki, papieru, masy solnej lub plasteliny. Przydać może się nawet rolka po papierze toaletowym, pompon lub zwykła serwetka.

Jak zrobić zająca wielkanocnego? Sposobów jest wiele. Można wykorzystać materiały, które znajdziecie w domu lub w każdym supermarkecie czy sklepie papierniczym. Samodzielnie wykonane zajączki mogą posłużyć jako wielkanocne ozdoby dziecięcego pokoju, a także salonu czy świątecznego stołu. Proponujemy także pomysły na laurki i opakowania na pisanki w kształcie zajączków. Możecie wykonać je w gronie rodzinnym, bądź w ramach lekcji plastyki w szkole czy przedszkolu. Spis treści :  Jak zrobić zająca wielkanocnego? Jak zrobić zająca wielkanocnego z papieru? Jak zrobić zająca wielkanocnego z rolki po papierze toaletowym? Jak zrobić dużego zająca wielkanocnego z masy solnej? Jak zrobić zająca wielkanocnego z serwetki i jajka? Jak zrobić zajączka wielkanocnego z włóczki? Jak zrobić zająca wielkanocnego z pomponów? Opakowanie na pisanki w kształcie zająca wielkanocnego Jak zrobić zająca wielkanocnego? Wielkanocne ozdoby DIY w kształcie zajączka z łatwością wykonacie z dzieckiem samodzielnie. Z czego zrobić zająca wielkanocnego? Możecie użyć papieru, masy solnej, plasteliny, włóczkowych pomponów, a nawet tekturowych rolek po papierze toaletowym i wielu innych rzeczy. Obejrzyj znalezione przez nas zajączki i króliczki. Znajdź wśród nich takiego, który spodoba się dziecku. A potem spróbujcie wykonać go własnymi rękami. To łatwiejsze niż sądzisz! Jak zrobić zająca wielkanocnego z papieru? Zacznij od odrysowania i wycięcia szablonu zajączka wielkanocnego  – mamy dla was gotowy wzór, który możecie wydrukować. Papierowy zajączek może zostać dowolnie pokolorowany, ozdobiony bądź przyklejony na laurkę. Można do niego przykleić watę lub włóczkę, aby był puszysty. Można także przytwierdzić jedynie puszysty pompon w formie ogonka.  Poniżej przedstawiamy inspiracje...

jak zrobić palmę wielkanocną
Adobe Stock/Robert Przybysz
Święta i uroczystości
Jak zrobić palmę wielkanocną: tradycyjną, egzotyczną, z bukszpanu lub papieru
Jeżeli zastanawiasz się, jak samodzielnie zrobić palmę wielkanocną, mamy 5 różnych propozycji: od tych „egzotycznych” po bardzo tradycyjne. Tłumaczymy, jak zrobić palmy wielkanocne krok po kroku.

Palma wielkanocna to symbol odradzającego się życia. Robi się ją na Niedzielę Palmową , która rozpoczyna tydzień przygotowań do Wielkanocy. To czas nadziei na zmiany i na odrodzenie się życia po zimie.  Podajemy sposób wykonania prostej palmy i podpowiadamy, jak zrobić ją z rzeczy, które macie w domu. Mało jest tak kolorowych i zwiastujących nadzieję świąt, jak Wielkanoc. Także dla dzieci są to niezapomniane chwile. Kolorowanie jajek, szykowanie koszyczka ze święconką , szukanie słodyczy od zajączka i śmigus-dyngus to wspaniała zabawa. Włączcie do niej szykowanie własnoręcznie zrobionej palmy. Spis treści:   Z czego zrobić szybko palmę wielkanocną? Jak zrobić tradycyjną palmę wielkanocną – instrukcja Jak zrobić palmę wielkanocną z bazi i bukszpanu? Palmy wielkanocne z papieru Skąd wywodzi się Niedziela Palmowa? Kiedy wypada Niedziela Palmowa i Wielkanocna? Z czego zrobić szybko palmę wielkanocną? W tradycji chrześcijańskiej palma wielkanocna jest symbolem męczeństwa i triumfu – męki i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa oraz nieśmiertelności duszy. Palmami dekoruje się mieszkania, a ich pojawienie się w domu oznacza, że do świąt wielkanocnych jest już bardzo blisko. Ze względu na klimat panujący w Polsce trudno o prawdziwe liście palmowe w naszym kraju. Dlatego tradycyjną polską palmę wielkanocną robi się z: gałązek trzciny, wierzby, ziół, bukszpanu, jałowca. Polska palma wielkanocna ma z reguły postać smukłego, dość wysokiego pionowego bukietu. Przyozdabiana jest suszonymi kwiatami lub wstążkami. Palmy wielkanocne w Polsce osiągają wysokość od kilkunastu centymetrów do kilkudziesięciu metrów. Poświęcone są przechowywane przez cały rok aż do Środy Popielcowej. Wówczas spala się je, a tak powstały popiół służy do posypania głów wiernych. Jak...

koszyczek wielkanocny dla dziecka
kolaż Mamotoja.pl
Święta i uroczystości
Koszyk wielkanocny dla dzieci: biały, tradycyjny, nowoczesny (także dla niemowlaka)
Koszyczek wielkanocny dla dziecka może być klasyczny, tradycyjny z ludowymi akcentami albo nowoczesny i modnie ubrany. Warto przygotować mały koszyczek nawet dla rocznego dziecka czy niemowlaka i w ten sposób przybliżać mu wielkanocne tradycje. Koszyczki wielkanocne dla małych dzieci są naprawdę urocze! Sprawdź, jak ozdobić koszyk i gdzie kupić gotowy.
Nasze akcje
dziecko na szczepieniu
O szczepieniach

Szczególne znaczenie szczepień przeciw pneumokokom u niemowląt i dzieci w dobie pandemii COVID-19

Partner
Miasteczko Zmysłów 2
Małe dziecko

Odwiedź Miasteczko Zmysłów i poznaj jego atrakcje!

Partner
KINDER Niespodzianka WSCW
Rozwój dziecka

Poznaj świat emocji dziecka! Ruszyła akcja Widzę, Słyszę, Czuję, Wiem

Partner
Polecamy
Porady
ile dać na komunię
Święta i uroczystości

Ile dać na komunię w 2022: ile do koperty od gościa, dziadków, chrzestnej i chrzestnego

Maria Nielsen
Podróż kleszczowy
Poród naturalny

Poród kleszczowy: wskazania, powikłania, skutki dla matki i dziecka

Ewa Janczak-Cwil
co kupić na chrzest
Święta i uroczystości

Co kupić na chrzest? Prezenty praktyczne i pamiątkowe [GALERIA]

Joanna Biegaj
zapłodnienie
Starania o dziecko

Zapłodnienie: przebieg, objawy, kiedy dochodzi do zapłodnienia

Magdalena Drab
400 plus na żłobek
Aktualności

400 plus dla dziecka na żłobek: zasady, warunki, wniosek

Ewa Janczak-Cwil
Pierwsza komunia święta
Święta i uroczystości

Prezent na komunię: pomysły na prezenty modne i tradycyjne (lista)

Magdalena Drab
biegunka w ciąży
Zdrowie w ciąży

Biegunka w ciąży: przyczyny i leczenie rozwolnienia w ciąży i przed porodem

Ewa Janczak-Cwil
Pieniądze na dziecko
Prawo i finanse

Świadczenia na dziecko: co przysługuje po urodzeniu dziecka 2022? [ZASIŁKI, ULGI]

Małgorzata Wódz
Czop śluzowy
Przygotowania do porodu

Czop śluzowy – co to, jak wygląda, kiedy odchodzi?

Joanna Biegaj
plan porodu
Lekcja 2

Plan porodu: jak go napisać, czy jest obowiązkowy? Wzór do druku

Małgorzata Wódz
wyprawka dla noworodka wiosna
Noworodek

Wyprawka dla noworodka: wiosną to obowiązkowa lista! (ubranka i rzeczy do wózka)

Małgorzata Wódz
twardy brzuch w ciąży
Zdrowie w ciąży

Twardy brzuch w ciąży – kiedy napięty brzuch jest powodem do niepokoju?

Ewa Cwil
pozytywny test ciążowy
Ciąża

Pozytywny test ciążowy – co dalej? Kiedy test ciążowy jest fałszywie pozytywny?

Joanna Biegaj
plamienie implantacyjne
Objawy ciąży

Plamienie implantacyjne: co to jest, jak wygląda, ile trwa? Czy zawsze występuje w ciąży?

Małgorzata Wódz
jak ubrać dziecko na spacer
Pielęgnacja

Jak ubrać niemowlę i starsze dziecko na spacer, by nie było mu za zimno ani za gorąco?

Małgorzata Wódz
Pozycje wertyklane do porodu
Poród naturalny

Pozycje wertykalne do porodu: dlaczego warto rodzić w pozycji wertykalnej?

Dominika Bielas
wody płodowe
Przygotowania do porodu

Jak wyglądają wody płodowe? Jak je rozpoznać?

Beata Turska
9 miesięcy w 4 minuty: tak powstaje życie
Przebieg ciąży

Rozwój płodu tydzień po tygodniu – ten film wzruszy każdego!

Joanna Biegaj