Naturalnym odruchem rodzica jest chronienie dziecka przed każdym zagrożeniem i każdą trudnością. Przy małych dzieciach, które co chwilę pakują się w kłopoty, to dobry instynkt. W okresie dorastania bywa jednak zawodny, bo to właśnie z pokonywania trudnych, choć bezpiecznych sytuacji młodzi ludzie czerpią przekonanie, że sami sobie poradzą.

WIDEO…

player placeholder

Dlaczego warto pozwolić dziecku mierzyć się z trudnościami?

Psycholożka Sarah Rose Cavanagh, autorka książki „Mind Over Monsters”, przekonuje, że dzieci budują poczucie własnej skuteczności, mierząc się z trudnościami na miarę swoich możliwości i realnie je pokonując, a nie wtedy, gdy chronimy je przed każdym wyzwaniem. To poczucie sprawczości, nazywane w psychologii poczuciem własnej skuteczności, rozwija się, kiedy dziecko działa i widzi, że świat sensownie na to reaguje.

Okres dojrzewania bywa pod tym względem porównywany do wczesnego dzieciństwa, czyli do momentu, w którym kształtują się kluczowe umiejętności społeczne, emocjonalne i poznawcze. To czas nauki samodzielności, regulowania emocji, budowania przyjaźni oraz szukania własnej drogi szkolnej i zawodowej. Kiedy natomiast młody człowiek regularnie unika trudnych sytuacji i wycofuje się z nich, lęk zwykle się umacnia, bo chwilowa ulga działa jak nagroda i dziecko nie uczy się, że potrafi sobie poradzić.

Zobacz także:

Nie chodzi jednak o rzucanie dziecka na głęboką wodę. Cavanagh mówi o „współczującym wyzwaniu”, które łączy poczucie bezpieczeństwa i przynależności z zadaniami odpowiednio trudnymi, ale wykonalnymi. Zbyt duże wymagania potrafią podkopać pewność siebie, podczas gdy seria niewielkich sukcesów stopniowo ją buduje. Warto też pamiętać, że ta wskazówka nie dotyczy dzieci zmagających się z przewlekłym, silnym lękiem czy depresją; w takich sytuacjach najlepszą drogą jest pomoc specjalisty.

Jak wspierać dziecko, by samo odważyło się na więcej?

Pierwszy krok to uważna obserwacja. Jeśli dziecko z tęsknotą mówi o jakimś zajęciu, którego boi się podjąć, to zwykle sygnał, że warto je delikatnie zachęcić i że ten obszar jest dla niego ważny. Z kolei zbyt mało snu, rozdrażnienie mogą świadczyć, że wzięło na siebie za dużo i że czas na rozmowę o równowadze.

Najlepiej, aby dziecko wyzwania wybierało samo, zgodnie z własnymi zainteresowaniami. Zmuszanie niechętnego nastolatka do tego, co my uważamy za ważne, to tylko inna forma nadopiekuńczości. Takie podejście jest zgodne z teorią samostanowienia, która wskazuje trzy podstawowe potrzeby psychiczne: autonomię, poczucie kompetencji i więź z innymi. Kiedy są one zaspokojone, dzieci chętniej się angażują, wytrwale działają i lepiej się czują.

Pomaga też dzielenie dużego wyzwania na mniejsze kroki. Nieśmiały nastolatek, który marzy o założeniu szkolnej gazetki, może zacząć od krótkiego, uprzejmego maila do ulubionej nauczycielki, a dopiero potem rozmawiać z kolegami. Jeśli nawet to wydaje się trudne, warto ustalić „minimalny wykonalny cel”, na przykład spisanie czterech miejsc, które mogłyby zatrudnić nastolatka. Taki mały start zdejmuje presję i wprawia sprawy w ruch.

Dużo daje też własny przykład. Można otwarcie opowiedzieć dziecku, że sami bywamy zdenerwowani przed ważnym wystąpieniem czy trudną rozmową, a mimo to jej nie unikamy i jakich sposobów używamy, by oswoić stres. Warto przypominać dziecku jego mocne strony i dawne sukcesy, a przed podjęciem wyzwania wspólnie przeanalizować możliwe scenariusze, bo często okazuje się, że najgorszy jest zarazem mało prawdopodobny i możliwy do przetrwania.

Jak reagować, gdy dziecku się nie uda?

Po trudnym doświadczeniu dziecko potrzebuje przede wszystkim uważnego słuchania bez oceniania. Kiedy jest bardzo zdenerwowane, lepiej nie spieszyć się z pocieszaniem ani z szukaniem jasnych stron. Pomagają proste zdania w stylu „To brzmi naprawdę trudno” albo „Rozumiem, że cię to zasmuciło”.

Dzieci często odczytują z twarzy dorosłego, jak powinny się czuć. Jeśli zareagujemy spokojem, łatwiej im wrócić do działania. Po kilku dniach warto wrócić do rozmowy i przypomnieć, że pojawią się kolejne okazje, często lepsze niż ta, która się nie powiodła. Kiedy dziecko pokona lęk, dobrze docenić nawet drobne kroki, choćby słowem pochwały, a większy sukces naprawdę uczcić.

Takie przełamywanie trudności, krok po kroku, realnie się opłaca. Badania pokazują, że wyższe poczucie własnej skuteczności u nastolatków wiąże się z lepszymi wynikami w nauce, większym optymizmem i wyższym dobrostanem. To właśnie z tych codziennych, pokonanych wyzwań wyrasta dorosły, którego nie łamią pierwsze przeciwności losu.

Źródła: The Science of Motivation: Interview with Sarah Rose Cavanagh, onehe.org; How to support kids to be brave, psyche.co; journals.plos.org

Zobacz także: Tak nauczysz dziecko ważnej umiejętności. Dzięki niej będzie miało silne poczucie własnej wartości