Głoski środkowojęzykowe: definicja i przykłady

Miękkie spółgłoski, takie jak ś, ź, ć, dź czy ń, powstają w charakterystyczny sposób: środkowa część języka unosi się do podniebienia twardego, a czubek języka pozostaje nisko lub opiera się o dolne zęby. To właśnie ten mechanizm nadaje im brzmienie wyraźnie inne niż głoskom przedniojęzykowym i tylnojęzykowym.

W polszczyźnie ta grupa ma duże znaczenie nie tylko dla poprawnej wymowy, ale też dla nauki czytania, pisania i pracy logopedycznej. Warto dobrze ją rozumieć, zwłaszcza gdy dziecko ćwiczy różnicowanie dźwięków miękkich i twardych albo pojawiają się trudności z wymową wyrazów takich jak „śnieg”, „dzień” czy „cielę”.

Czym są głoski środkowojęzykowe

Głoski środkowojęzykowe to spółgłoski, które powstają wtedy, gdy środkowa część języka unosi się do podniebienia twardego. W tym miejscu tworzy się zwarcie albo szczelina, dzięki czemu powstaje charakterystyczny dźwięk.

Ich najważniejszą cechą jest miękkość. To właśnie ona odróżnia je od wielu głosek przedniojęzykowych i tylnojęzykowych. W polszczyźnie głoski środkowojęzykowe należą do szeregu miękkiego, a najbardziej rozpoznawalne z nich, czyli ś, ź, ć, dź i ń, bywają nazywane także spółgłoskami ciszącymi.

Jak przebiega artykulacja głosek środkowojęzykowych

Artykulacja głosek środkowojęzykowych opiera się na pracy środka języka. To on zbliża się do podniebienia twardego i tworzy przeszkodę dla przepływającego powietrza. W zależności od głoski może to być:

szczelina,
krótkie zwarcie,
połączenie zwarcia i szczeliny,
albo tor nosowy, jak w przypadku głoski nosowej.

W tym samym czasie czubek języka zwykle pozostaje nisko lub opiera się o dolne zęby. To ważna wskazówka, bo właśnie dzięki temu głoski środkowojęzykowe brzmią inaczej niż te, które tworzy głównie koniuszek języka.

Jakie głoski należą do głosek środkowojęzykowych

Do głosek środkowojęzykowych w języku polskim należą:

ś
ź
ć
dź
ń
k’
g’
ch’ (h’)

Wspólną cechą całej tej grupy jest miękkość. Głoski środkowojęzykowe nie występują w twardej postaci, co od razu wyróżnia je na tle innych typów artykulacji.

Podział głosek środkowojęzykowych według sposobu artykulacji

Głoski środkowojęzykowe można podzielić według tego, jaki rodzaj przeszkody tworzy język w jamie ustnej.

Szczelinowe: ś, ź
Zwarto-szczelinowe: ć, dź
Nosowe: ń
Zmiękczone warianty tylnojęzykowych: k’, g’, ch’

Przy takim podziale łatwiej zauważyć, że nie wszystkie głoski środkowojęzykowe brzmią podobnie, choć wszystkie łączy miejsce artykulacji i miękkość.

Warto też zwrócić uwagę na dźwięczność. Na przykład:

ś jest bezdźwięczna,
ź jest dźwięczna.

To samo rozróżnienie dotyczy także innych par, takich jak ć – dź.

Przykłady głosek środkowojęzykowych w języku polskim

Przykłady głosek środkowojęzykowych najlepiej widać w konkretnych słowach:

śnieg – ś, ń
dzień – dź, ń
cielę – ć
gałąź – ź
konie – ń
kiedykolwiek – k’
gnieść – g’, ń
chwycić – ch’

Takie przykłady pomagają usłyszeć różnicę między głoską miękką a twardą i są przydatne także podczas ćwiczeń wymowy z dzieckiem.

Głoski środkowojęzykowe a podział głosek w języku polskim

W podziale głosek w języku polskim spółgłoski środkowojęzykowe zajmują wyraźne miejsce ze względu na sposób ich tworzenia. Odróżnia je nie tylko miejsce artykulacji, ale też stała miękkość.

To ważne zwłaszcza w nauce poprawnej wymowy, czytania i pisania. Głoski środkowojęzykowe mają znaczenie także w ortografii, ponieważ wiążą się z rozróżnianiem takich zapisów jak:

ś – si
ć – ci
ź – zi

Dla dziecka uczącego się języka te różnice nie zawsze są od razu oczywiste, dlatego warto zwracać uwagę zarówno na zapis, jak i na brzmienie.

Jak odróżnić głoski środkowojęzykowe od głosek przedniojęzykowych i tylnojęzykowych

Najprościej spojrzeć na to, która część języka pracuje najmocniej i gdzie powstaje kontakt w jamie ustnej.

Głoski środkowojęzykowe

pracuje przede wszystkim środek języka,
język unosi się ku podniebieniu twardemu,
są zawsze miękkie.

Głoski przedniojęzykowe

większą rolę odgrywa koniuszek języka,
kontakt zachodzi przy dziąsłach,
mogą mieć inne brzmienie i nie należą do szeregu środkowojęzykowego.

Głoski tylnojęzykowe

tworzą się z udziałem tylnej części języka,
ich miejsce artykulacji jest przesunięte bardziej do tyłu,
tylko niektóre mogą mieć zmiękczone warianty, jak k’, g’ czy ch’.

W praktyce pomocne jest też wsłuchanie się w miękkość dźwięku. Głoski środkowojęzykowe brzmią delikatniej i bardziej „miękko” niż ich twarde odpowiedniki.

Głoski środkowojęzykowe w zapisie i wymowie

Wymowa i zapis nie zawsze są dla dziecka równie proste. W polszczyźnie głoski środkowojęzykowe często pojawiają się w parach z odpowiednimi zapisami literowymi, dlatego łatwo o pomyłki.

Szczególnie ważne są rozróżnienia:

ś i si
ć i ci
ź i zi

Dla poprawnej wymowy znaczenie ma to, by dziecko słyszało miękkość dźwięku i potrafiło połączyć ją z odpowiednim ruchem języka. Przy nauce pisania dochodzi jeszcze drugi krok: przyporządkowanie tej głoski do właściwego zapisu.

Dlatego głoski środkowojęzykowe są istotne nie tylko w fonetyce, ale też w codziennej nauce szkolnej.

Logopedia: głoski środkowojęzykowe w rozwoju mowy

Głoski środkowojęzykowe pojawiają się w rozwoju mowy dziecka zwykle około drugiego roku życia. Ich realizacja wymaga dobrej pracy języka, zwłaszcza umiejętności unoszenia jego środkowej części do podniebienia twardego.

W logopedii praca nad tą grupą głosek skupia się głównie na dwóch obszarach:

podnoszeniu środka języka do podniebienia twardego,
różnicowaniu głosek miękkich i twardych.

To ważne, bo trudności z tymi dźwiękami nie dotyczą wyłącznie samego brzmienia. Mogą też wpływać na to, jak dziecko słyszy różnice między podobnymi głoskami i jak później zapisuje wyrazy.

W praktyce ćwiczenia artykulacyjne powinny wspierać motorykę języka w spokojny, regularny sposób. Gdy dziecko ma wyraźną trudność z wymową ś, ź, ć, dź czy ń, pomoc logopedy może ułatwić dobranie ćwiczeń odpowiednich do jego etapu rozwoju.