Głoski wargowe: podział, artykulacja i przykłady

Przy wymowie niektórych spółgłosek najważniejszą pracę wykonują wargi. To właśnie one decydują o tym, czy dźwięk powstaje przez ich zwarcie, jak w przypadku p, b i m, czy przez zbliżenie dolnej wargi do górnych zębów, jak przy f i w. Ta różnica ma znaczenie nie tylko w nauce języka, ale też w ćwiczeniach logopedycznych.

W polszczyźnie te dźwięki mogą być twarde lub miękkie, dźwięczne albo bezdźwięczne, a ich poprawne rozpoznawanie pomaga lepiej zrozumieć zasady artykulacji. U dzieci wyraźnie widać to podczas nauki mówienia, gdy sprawność warg wpływa na brzmienie całych słów.

Czym są głoski wargowe

Głoski wargowe to spółgłoski, które powstają przede wszystkim dzięki pracy warg. W polskiej klasyfikacji należą do nich między innymi: p, p’, b, b’, m, m’, f, f’, w, w’.

Ich wspólną cechą jest to, że najważniejszą rolę podczas wymowy odgrywają właśnie wargi. To one zwierają się albo zbliżają do siebie lub do zębów, tworząc konkretny dźwięk.

Jak powstaje artykulacja głosek wargowych

Artykulacja głosek wargowych opiera się na pracy warg, a język nie bierze w niej bezpośredniego udziału. To ważna wskazówka, zwłaszcza podczas ćwiczeń: gdy dziecko ma trudność z tymi głoskami, warto skupić uwagę właśnie na ułożeniu ust.

Głoski wargowe powstają na dwa główne sposoby:

przez zwarcie obu warg,
przez zbliżenie dolnej wargi do górnych zębów.

Od tego, który z tych ruchów pojawia się podczas wymowy, zależy rodzaj głoski.

Podział głosek wargowych: dwuwargowe i wargowo-zębowe

Głoski wargowe dzielą się na dwie podstawowe grupy:

głoski dwuwargowe – tworzone przez udział obu warg,
głoski wargowo-zębowe – tworzone przez kontakt dolnej wargi z górnymi zębami.

To najprostszy i najbardziej praktyczny podział, bo od razu pokazuje, gdzie dokładnie powstaje dźwięk.

Głoski dwuwargowe: jakie to dźwięki i jak je rozpoznać

Do głosek dwuwargowych należą:

p, b, m
oraz ich miękkie odpowiedniki: p’, b’, m’

Przy ich wymowie obie wargi zwierają się ze sobą. To łatwo zauważyć, bo usta na moment się zamykają, a potem dźwięk zostaje wypuszczony.

Jak je rozpoznać? Najprościej obserwować ruch ust:

przy p i b wargi najpierw się zamykają, a potem otwierają,
przy m także dochodzi do zwarcia warg.

To właśnie wyraźna praca obu warg odróżnia tę grupę od innych spółgłosek.

Głoski wargowo-zębowe: jakie to dźwięki i czym różnią się od dwuwargowych

Do głosek wargowo-zębowych należą:

f, w
oraz ich zmiękczone warianty: f’, w’

Różnica wobec głosek dwuwargowych jest prosta: tutaj nie stykają się ze sobą obie wargi. Zamiast tego dolna warga zbliża się do górnych zębów.

To właśnie miejsce artykulacji pozwala je odróżnić:

w głoskach dwuwargowych pracują obie wargi,
w głoskach wargowo-zębowych pracuje dolna warga i górne zęby.

Podczas obserwacji w lustrze zwykle widać tę różnicę bardzo dobrze.

Głoski wargowe twarde i miękkie

Spółgłoski wargowe mogą być twarde albo miękkie.

Twarde to podstawowe formy, takie jak:

p, b, m, f, w

Miękkie to ich zmiękczone odpowiedniki:

p’, b’, m’, f’, w’

Miękkość tych głosek pojawia się najczęściej przed samogłoską „i”. W praktyce właśnie w takim otoczeniu najłatwiej usłyszeć różnicę między wersją twardą a miękką.

Warto też pamiętać, że:

twarde głoski wargowe często występują na końcu wyrazu i przed spółgłoską,
miękkie pojawiają się głównie przed „i”.

Dźwięczne i bezdźwięczne głoski wargowe

Głoski wargowe można podzielić także według dźwięczności.

Dźwięczne głoski wargowe to:

Bezdźwięczne głoski wargowe to:

Ten podział dotyczy również wersji zmiękczonych. W praktyce oznacza to, że w obrębie głosek wargowych występują zarówno dźwięki dźwięczne, jak i bezdźwięczne, a różnica nie zmienia miejsca ich artykulacji.

Przykłady głosek wargowych w polskiej klasyfikacji

W polskiej klasyfikacji do głosek wargowych zalicza się:

p
p’
b
b’
m
m’
f
f’
w
w’

To zestaw obejmujący zarówno głoski dwuwargowe, jak i wargowo-zębowe, a także ich warianty twarde i miękkie.

Jak rozpoznawać głoski wargowe w wymowie

Najprościej zacząć od obserwacji ust. Głoski wargowe są wdzięczne do rozpoznawania, bo ich artykulację zwykle dobrze widać.

Na co zwrócić uwagę:

czy obie wargi się zamykają – wtedy najpewniej chodzi o głoski dwuwargowe,
czy dolna warga dotyka górnych zębów – wtedy są to głoski wargowo-zębowe,
czy dźwięk brzmi twardo, czy raczej miękko, szczególnie przed „i”.

Pomocne bywa też proste ćwiczenie z zatkanym nosem podczas wymawiania alfabetu. Pozwala ono lepiej odróżnić głoski nosowe od ustnych. Przy głoskach wargowych powietrze wydostaje się przez usta, co ułatwia wychwycenie sposobu ich tworzenia.

Ćwiczenia artykulacji głosek wargowych

Ćwiczenia głosek wargowych warto oprzeć na dwóch rzeczach: świadomej pracy warg i różnicowaniu miejsca kontaktu.

Pomocne mogą być takie proste zadania:

powtarzanie pojedynczych głosek: p, b, m, f, w
powtarzanie ich miękkich wariantów: p’, b’, m’, f’, w’
naprzemienne wymawianie par, np. p–b, f–w
ćwiczenie różnicy między:
zwarciem obu warg,
zetknięciem dolnej wargi z górnymi zębami
mówienie przed lustrem, by widzieć układ ust
zabawy logopedyczne oparte na wyraźnym przesadzaniu ruchu warg

W artykulacji głosek wargowych szczególnie przydaje się spokojne, wyraźne tempo. Lepiej ćwiczyć krótko, ale dokładnie, niż szybko i niedbale. Dzięki temu łatwiej usłyszeć i zobaczyć różnicę między głoskami dwuwargowymi a wargowo-zębowymi.