Nigdy nie myślałam o sobie jako o tradycyjnej „Matce Polce”. Pracuję, dzielę się obowiązkami, ojciec mojego dziecka to pełnoprawny partner, a nie "pomocnik". Szczerze? Myślałam, że w razie (odpukać!) rozstania, po prostu podzielilibyśmy się życiem i dzieckiem na pół. Brzmi rozsądnie, prawda?
WIDEO…
Kiedy jednak wczytałam się w przyjęty właśnie przez rząd projekt ustawy o pieczy współdzielonej, mój prawniczo-matczyny luz trochę wyparował. Z jednej strony, mamy wreszcie prawne uznanie, że ojciec to taki sam rodzic jak matka (szok i niedowierzanie!). Z drugiej – diabeł, jak to w polskim prawie bywa, tkwi w szczegółach. I to takich, z których korzystają głównie ci ojcowie, z którymi dzielić się opieką... no, niekoniecznie byśmy chciały.
Koniec monopolu na wychowanie
Zacznijmy od dobrych wiadomości. Projekt wprowadza zasadę, że sąd w pierwszej kolejności musi rozważyć tzw. opiekę naprzemienną. Co to oznacza w praktyce? Dziecko spędza porównywalny czas u obojga rodziców (np. tydzień u mamy, tydzień u taty).
Mój pierwszy szok poznawczy, gdy usłyszałam o pomyśle rządu: to myśmy do tej pory tego nie mieli?! Ano, mieliśmy, ale sądy orzekały to stosunkowo rzadko, zwykle tylko wtedy, gdy rodzice byli ze sobą w wielkiej zgodzie. A umówmy się – przy rozwodzie zgoda bywa towarem deficytowym.
Teraz opieka naprzemienna ma być domyślnym startem. Co dobrego to daje nam, kobietom? Przede wszystkim szansę na to, że nie zostaniemy same z całym ciężarem wychowania, zajęciami dodatkowymi, praniem, ogarnianiem lekarzy i przedszkola. Piecza naprzemienna to czas na naszą pracę, na oddech, na to, by nie być wyłącznie "mamą Zuzi", ale też po prostu – sobą. Oznacza to również, że ojcowie nie będą sprowadzani do roli bankomatu i niedzielnego taty. Muszą wziąć na klatę codzienne obowiązki, w tym odrabianie lekcji i robienie kanapek.
Kiedy piecza staje się bronią
Tu jednak zaczynają się schody, i to całkiem strome. Ekspertki z Centrum Praw Kobiet i innych organizacji patrzą na projekt z olbrzymim niepokojem. Dlaczego? Bo opieka 50/50 to piękny układ, pod warunkiem że dwójka dorosłych potrafi ze sobą konstruktywnie rozmawiać.
Z doświadczenia w sądach rodzinnych wiem, że bywa inaczej. "Ale przecież projekt mówi, że sąd najpierw zbada bezpieczeństwo dziecka i kwestię przemocy domowej!" – powiecie. Owszem, mówi. Ale musimy pamiętać, jak wygląda polska rzeczywistość. Przemoc domowa, zwłaszcza ta psychiczna i ekonomiczna, jest u nas wciąż niezwykle trudna do udowodnienia. Trwa to miesiącami, czasem latami.
Pułapka polega na tym, że dla przemocowego partnera domyślna piecza współdzielona staje się genialnym narzędziem do dalszej kontroli. "Nie chcesz się dogadać na moich warunkach? No trudno, biorę dziecko na dwa tygodnie w miesiącu i zwalniam cię z alimentów". W wielu przypadkach opieki naprzemiennej alimenty są znoszone lub drastycznie zmniejszane. Słyszę od wielu matek, które uciekły z toksycznych relacji: "On nie chce zająć się dzieckiem. On chce zająć się tym, żebym to ja nie miała za co żyć". To bardzo cienki lód. Sąd musi być niezwykle czujny, by sprawiedliwy podział czasu nie stał się wyrokiem dla matki i źródłem stresu dla dziecka.
Sharenting pod lupą
W projekcie zaszyto jednak jedną absolutną perełkę, za którą rządowi należą się owacje na stojąco: uregulowanie sharentingu.
Często przeglądając Instagram czy Facebooka, odwracam wzrok. Widzę tam dzieci znajomych (i nieznajomych) w sytuacjach, które powinny zostać w domowym archiwum. Kąpiel, hsiteria na podłodze, pierwsza alergia, upaćkana buzia. Projekt wreszcie traktuje ochronę wizerunku dziecka w sieci poważnie i daje rodzicom ramy prawne, gdy jedno z nich publikuje zdjęcia, na które drugie się nie zgadza.
W sytuacjach okołorozwodowych to istna plaga. Znam przypadek ojca, który po rozstaniu zaczął masowo publikować zdjęcia córek na otwartym profilu, żeby pokazać światu (i byłej żonie), jakim jest „super tatą”, choć dziewczynki bardzo tego nie chciały. Teraz, jeśli jedno z rodziców nie wyraża zgody na upublicznianie zdjęć dziecka, może zainterweniować sąd.
To dla kogo to właściwie jest?
Zastanawiam się, co z tym wszystkim zrobić. Z jednej strony, odchodzimy od archaicznego modelu matki-cierpiętnicy, z drugiej – musimy bardzo uważać, by to nowe prawo nie uderzyło rykoszetem w te kobiety, które potrzebują odcięcia się od dawnego, trudnego życia.
Jeśli jesteś w relacji, w której podział obowiązków istnieje, a ewentualne rozstanie zapowiada się na cywilizowane, piecza współdzielona będzie rozwiązaniem, które ocali twoją karierę i relację ojca z dzieckiem.
Ale jeśli masz do czynienia z partnerem, z którym nie potrafisz dojść do porozumienia w kwestii wyboru przedszkola, i który na każdym kroku podważa twoje kompetencje, te nowe przepisy to potężne orędzie do walki.
Dlatego ten projekt to nie jest jednoznaczny sukces ani ostateczna klęska. To narzędzie. Jak będzie działać? Zależy od tego, jak ostro i mądrze nasze sądy będą go używać. A my musimy patrzeć im uważnie na ręce.
