
Wyjaśniamy, ile dokładnie trwa Wielki Post oraz kiedy i w jaki sposób się rozpoczyna. A także co Wielki Post oznaczał dla naszych przodków, a czym jest dla współczesnych katolików.
Spis treści:
- Wielki Post: co to jest?
- Historia Wielkiego Postu
- Symbole Wielkiego Postu
- Od kiedy do kiedy trwa Wielki Post?
- Jak obchodzić Wielki Post?
Wielki Post: co to jest?
Wielki Post to trwający 40 dni okres poprzedzający Wielkanoc. Jego określenie w języku łacińskim (Quadragesima albo Tempus Quadragesimae) oznacza dosłownie: czterdziestnicę, czas czterdziestnicy. W czasie trwania Wielkiego Postu katolicy przygotowują się do przeżywania Wielkanocy, najważniejszego święta w całym kalendarzu liturgicznym.
Historia Wielkiego Postu
Post był najdawniejszą formą przygotowań do Wielkanocy. Zwany był postem paschalnym (Pascha to czas przejścia Jezusa przez mękę na krzyżu i zmartwychwstanie). Wielkanoc jest najstarszym świętem – i przez pierwsze trzy wieki chrześcijaństwa innych świąt właściwie nie obchodzono. Nic zatem dziwnego, że przygotowywano się do niej bardzo starannie. Zwłaszcza że właśnie podczas Wielkanocy wiele osób przystępowało do sakramentu chrztu, który włączał ich do chrześcijańskiej wspólnoty.
Początkowo Wielki Post trwał 40 godzin – czyli obejmował dwa dni poprzedzające Wielkanoc (Wielki Piątek i Wielką Sobotę), następnie wydłużono go do tygodnia, a od 325 roku (od Soboru Nicejskiego) ustanowiono, że Wielki Post trwa 40 dni.
Do dziś Wielki Post obchodzą nie tylko katolicy, ale również osoby wyznające prawosławie i protestantyzm (z tym że protestanci określają go jako Czas Pasyjny).
Od kiedy do kiedy trwa Wielki Post?
Czas Wielkiego Postu uzależniony jest od terminu Wielkanocy, która jest świętem ruchomym – oznacza to, że nie ma stałej daty. Od czego zależy data Wielkanocy? Od tego, kiedy będzie pierwsza, wiosenna pełnia księżyca. Wielkanoc obchodzimy zawsze w pierwszą niedzielę po takiej pełni i tak jest od IV wieku (zgodnie z postanowieniami soboru nicejskiego).
Wielkanoc w 2023 roku wypada w niedzielę 9 kwietnia. Oznacza to, że Wielki Post w 2023 roku rozpocznie się 40 dni wcześniej – dokładnie od środy 22 lutego i będzie trwał do czwartku, 6 kwietnia.
Zgodnie z tradycją, Wielki Post rozpocznie się w Środę Popielcową i zakończy tuż przed Triduum Paschalnym. Dawniej Wielki Post trwał do Wielkiej Soboty, obecnie czas jego zakończenia nie jest jednoznacznie określony – zgodnie z prawem kanonicznym, koniec Wielkiego Postu wynika z kalendarza liturgicznego. Dlatego często przyjmuje się, że Wielki Post kończy się wraz z rozpoczęciem Triduum Paschalnego – Wielkiego Czwartku, Wielkiego Piątku i Wielkiej Soboty.
Symbole Wielkiego Postu
Jakie są symbole Wielkiego Postu? To między innymi liczba 40. Rzeczywiście ma ona bardzo symboliczne znaczenie, bowiem pojawia się w Piśmie Świętym w różnych kontekstach, m.in.:
- biblijnego potopu – trwał 40 dni,
- wędrówki Izraela do ziemi obiecanej – 40 lat,
- czasu, który Mojżesz spędził na górze Synaj – 40 dni.
Najważniejsze jednak, że według ewangelii św. Mateusza – 40 dni na pustyni spędził sam Chrystus, przygotowując się do swej Paschy. Dokładnie tyle dni, ile obecnie trwa Wielki Post poprzedzający Wielkanoc.
Kolejny symbol Wielkiego Postu to popiół, którym w Środę Popielcową posypywane są głowy wiernych.
Jeszcze inne symbole to: nabożeństwa Gorzkich Żali i Drogi Krzyżowej, które odprawiane są wyłącznie w czasie Wielkiego Postu.
Prócz tego należy wymienić fioletowy kolor (m.in. szat liturgicznych) – oznacza on czerwień krwi zmieszaną z niebieską barwą nieba.
Jak obchodzić Wielki Post?
Według Ewangelii Jezus udał się na pustynię, by przez 40 dni w samotności modlić się i walczyć z szatanem. Jego zwycięstwo nad grzechem i śmiercią to przykład dla chrześcijan, którzy chcą przeżyć Wielki Post jak najlepiej.
Dawniej Wielki Post oznaczał dla katolików przede wszystkim powstrzymanie się od jedzenia pokarmów mięsnych. Nie jedzono mniej, wręcz przeciwnie – chodziło wyłącznie o to, by nie spożywać mięsa.
Do dawnych tradycji wielkopostnych zalicza się tzw. śródpoście (półpoście) – w połowie Wielkiego Postu radowano się i urządzano huczne zabawy. Te praktyki wielkopostne – podobnie jak publiczne pokuty grzeszników – nie obowiązują współczesnych chrześcijan.
Co oznacza Wielki Post dla katolików XXI wieku?
Wielki Post obecnie oznacza:
- posypanie głów popiołem w Środę Popielcową,
- ścisły post w Środę Popielcową i Wielki Piątek (1 posiłek do syta i 2 posiłki nie do syta),
- udział w nabożeństwach rekolekcyjnych i takich jak Gorzkie Żale i Droga Krzyżowa.
Wciąż też popularne są tzw. postanowienia wielkopostne, które mają pomóc pokonać pewną słabość, ćwiczyć się w doskonaleniu. Można nawet spotkać się z takim określeniem postanowień wielkopostnych jak „duchowa siłownia”. Wybór postanowień to kwestia indywidualna – może to być np. bezinteresowna pomoc komuś, kto tego potrzebuje, lub rezygnacja z jakiejś przyjemności (są osoby, które w Wielkim Poście nie piją alkoholu lub kawy, nie jedzą słodyczy, nie kupują kosmetyków lub ubrań).
Źródła:
Z. Mońka: Historia Wielkiego Postu, „Niedziela” 2005, nr 3,
M. Lutomierski: Z dawnych tradycji wielkopostnych i wielkanocnych, „Głos Uczelni. Czasopismo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika” 2017, nr 4.
Zobacz także: