wcześniak
Adobe Stock
Wcześniak

Wcześniak – najważniejsze informacje o wcześniactwie

Wcześniak to dziecko urodzone przedwcześnie, czyli między 22. a 37. tygodniem ciąży. Im bliżej terminu porodu wcześniak przychodzi na świat, tym większe zyskuje szanse na zdrowy rozwój. Skrajne wcześniactwo wiąże się ze zwiększonym ryzykiem śmierci. Ale wraz z postępem medycyny udaje się uratować coraz młodsze wcześniaki. Opisujemy przyczyny wcześniactwa, sprawdzamy, od którego momentu wcześniak jest bezpieczny.

Wcześniaki stanowią ponad 6 procent wszystkich nowo narodzonych dzieci. Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że w Polsce rocznie przychodzi na świat około 24 tys. wcześniaków. Niestety liczba ta stale rośnie. Jest wiele przyczyn wcześniactwa. Szczęśliwie, medycyna robi wręcz niewiarygodne postępy w dziedzinie ratowania przedwcześnie urodzonych dzieci. Lekarze są dziś w stanie uratować dzieci z bardzo wczesnych ciąż. Wyjaśniamy, na czym polega wcześniactwo i jak rozwija się dziecko urodzone znacznie przed terminem.

Spis treści:

Kiedy dziecko jest wcześniakiem?

W neonatologii, która zajmuje się leczeniem noworodków, również tych urodzonych przedwcześnie, wcześniakiem określa się dziecko:

  • urodzone między 22. a 37. tygodniem ciąży,
  • ważące między 500 a 2500 gramów.

Ze względu na przedwczesny poród wcześniak ma niedojrzały organizm i nie jest w stanie samodzielne żyć poza organizmem kobiety bez pomocy medycznej.

Wcześniaki – podział

Tydzień, w którym wcześniak przyszedł na świat, ma ogromne znaczenie dla jego zdrowia. Każdy dodatkowy tydzień spędzony w brzuchu zwiększa szanse dziecka na przeżycie i zdrowy rozwój. 

Z uwagi na czas, w którym wcześniak, przyszedł na świat wyróżniamy:

  • bardzo skrajne wcześniactwo – dzieci urodzone pomiędzy 22. a 27. tygodniem ciąży,
  • skrajne wcześniactwo – dzieci urodzone pomiędzy 28. a 31. tygodniem ciąży,
  • późne wcześniactwo – dzieci urodzone pomiędzy 32. a 37. tygodniem ciąży.

Około 75 proc. wszystkich wcześniaków to tzw. wcześniaki późne.

Najmniejszy wcześniak na świecie urodził się w Chinach – dziewczynka przyszła na świat w 25. tygodniu ciąży i ważyła jedynie 212 g. Najmłodszym wcześniakiem jest z kolei Richard Hutchinson, który przyszedł na świat w 21. tygodniu ciąży, ważąc zaledwie 340 g. 

Wcześniak – objawy wcześniactwa

Przedwcześnie urodzone dziecko może mieć kilka charakterystycznych cech w wyglądzie:

  • widoczna maź płodowa pokrywająca ciało po urodzeniu (znika ok. 36 tygodnia ciąży),
  • cienka skóra (nie wykształciła się jeszcze tkanka tłuszczowa),
  • brak chrząstki w małżowinie usznej (pojawia się po 34 tygodniu ciąży),
  • u wcześniaków chłopców poniżej 37. tygodnia ciąży jądra nie zstąpiły jeszcze do worka mosznowego,
  • meszek płodowy na skórze (występuje u skrajnych wcześniaków i znika po 28. tygodniu ciąży).

Dziecko ma także charakterystyczne objawy neurologiczne: wyprostowane kończyny w momencie narodzin. Kąt zgięcia dłoni wynosi przeszło 90 stopni, zaś kąt podkolanowy jest prosty (180 stopni).

Przyczyny wcześniactwa – dlaczego rodzą się wcześniaki?

Jest wiele przyczyn, dla których dziecko rodzi się przed czasem. Na większość z nich ciężarna nie ma wpływu. Wyróżniamy przyczyny medyczne i społeczne urodzenia wcześniaka.

Przyczyny medyczne urodzenia wcześniaka:

Społeczne przyczyny urodzenia wcześniaka:

  • picie alkoholu w ciąży,
  • palenie papierosów,
  • zażywanie narkotyków,
  • niedożywienie,
  • krótka przerwa między kolejną ciążą,
  • wysiłek fizyczny,
  • przepracowanie,
  • wiek matki – ryzyko zwiększa się u matek poniżej 16 lat oraz powyżej 36 lat,
  • brak wsparcia w rodzinie,
  • niskie wykształcenie i status społeczny.

Wcześniak – powikłania

Przedwcześnie urodzone dziecko znajduje się pod specjalistyczną opieką neonatologiczną. Ze względu na niewydolność mechanizmów termoregulacyjnych musi przebywać w inkubatorze, zapewniającym wyższą temperaturę otoczenia i podwyższoną wilgotności powietrza. Jest żywione przez sondę (dotyczy to dzieci urodzonych przed 34. tygodniem ciąży). 

Najczęstszymi problemami zdrowotnymi wcześniaków są:

  • niewydolność oddechowa,
  • niewydolność układu krążenia,
  • bezdechy wcześniacze,
  • niedojrzałość układu pokarmowego,
  • niedojrzałość układu krwiotwórczego,
  • niedojrzałość układu nerwowego,
  • martwicze zapalenie jelit,
  • krwawienia około i dokomorowe (krwawienia w obrębie mózgu),
  • leukomalakcja okołokomorowa (uszkodzenie istoty białej mózgu),
  • osteopenia wcześniacza (obniżenie gęstości kości),
  • retinopatia wcześniacza (patologiczne zmiany w obrębie siatkówki oka),
  • niedojrzałość układu odpornościowego,
  • hipoglikemia (zmniejszenie stężenia glukozy we krwi),
  • hipokalcemia (zbyt małe stężenie wapnia we krwi),
  • hipotermia (spadek temperatury ciała poniżej 35 stopni),
  • przedłużona żółtaczka noworodków.

Wcześniaki szczególnie narażone są na zakażenie wirusem RS, wywołującym infekcje układu oddechowego i prowadzącym do niewydolności oddechowej.

Leczenie wcześniaka

Leczenie jest dostosowane do dojrzałości noworodka i terminu, w jakim się urodził. Noworodki skrajnie niedojrzałe wymagają specjalistycznego postępowania na oddziale intensywnej terapii w celu:

  • ochrony przed utratą ciepła,
  • podawania surfaktantu, który ułatwia czynność płuc,
  • leczenia oddechowego wentylacją sztuczną (oddech jest wspomagany stałym ciśnieniem za pomocą specjalnej maseczki nosowej),
  • wsparcia układu krążenia przez środki farmakologiczne.

Noworodki bardziej dojrzałe mogą oddychać samodzielnie i potrzebować jedynie wsparcia oddechu. Pobyt w szpitalu po urodzeniu wcześniaka może trwać od kilku tygodni do nawet kilku miesięcy.

Co mówią specjaliści o leczeniu wcześniaka:

  • Problemy zdrowotne wcześniaków - omawia prof. Katarzyna Borszewska-Kornacka, neonatolog, wieloletni Konsultant Wojewódzki w Dziedzinie Neonatologii, Kierownik Kliniki Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka szpitala klinicznego im. ks. Anny Mazowieckiej
  • Opieka nad wcześniakami – jakie wyzwania stoją przed neonatologami, tłumaczy prof. Anna Dobrzańska z Centrum Zdrowia Dziecka
  • Czego potrzebuje wcześniak – wyjaśnia fizjoterapeuta Paweł Zawitkowski.

Wcześniak – rozwój

Rozwój wcześniaków może nie być równomierny, a etapy szybkich postępów często przeplatają się z przestojem. Jego postępy ocenia się na podstawie tzw. wieku skorygowanego. Oblicza się go poprzez odjęcie od wieku dziecka tygodni, których zabrakło do prawidłowego zakończenia ciąży.

Dziecko może mieć kłopoty z:

  • siedzeniem,
  • wzrokiem,
  • słuchem,
  • ma większą podatność na zapalenia oskrzeli i płuc.

Wskutek nieprawidłowości w działaniu ośrodkowego układu nerwowego wcześniaki są narażone na dziecięce porażenie mózgowe, opóźnienia rozwoju umysłowego, trudności w skupieniu uwagi, trudności z mówieniem, czytaniem i pisaniem.

Kiedy dziecko może już opuścić szpital, rodzice otrzymują od lekarza indywidualne zalecenia dotyczące pielęgnacji, opieki lekarskiej i rehabilitacji. Powinna ona obejmować m.in. rehabilitację neurologiczną, badania okulistyczne i audiologiczne, psychologiczne, neurologiczne i logopedyczne.

Noworodki urodzone przedwcześnie nie powinny uczęszczać do żłobka ze względu na znacznie obniżoną odporność oraz wskazania do indywidualnej opieki i pobudzania rozwoju. Noworodek urodzony znacznie przedwcześnie wymaga kontroli specjalistycznej przynajmniej do 3. roku życia, a nawet do wieku szkolnego.

Podstawą budowania odporności wcześniaków jest karmienie mlekiem mamy, które ma dobroczynny wpływ na ich rozwój. Dlatego tak ważne jest, aby dzieci te mogły otrzymywać pokarm mamy od pierwszych dni. Ponieważ z różnych względów nie zawsze jest to możliwe, warto wówczas skorzystać z mleka innej kobiety, pochodzącego z banku mleka. 

Pielęgnacja wcześniaka

Prawidłowa pielęgnacja wcześniaka odgrywa bardzo ważną rolę w rozwoju dziecka. Na początku wcześniaki układane są w tzw. gniazdkach (to specjalne poduszki). Dzieci urodzone przed 34. tygodniem ciąży nie mają odruchu ssania, więc nie mogą być karmione piersią. Mama powinna jednak odciągać pokarm, który jest podawany dziecku przez sondę do żołądka.

Dym tytoniowy ma bardzo niekorzystny wpływ na rozwój układu odpornościowego i oddechowego wcześniaków. Stąd jest całkowity zakaz palenia papierosów przy dzieciach przedwcześnie urodzonych. 

Wcześniak, nawet ten najmniejszy, który spędza czas w inkubatorze, tak jak każde dziecko potrzebuje dotyku i ciepła bliskiej osoby. Opiekując się wcześniakiem, należy możliwie często go dotykać, głaskać, przytulać i karmić. Rodzice są zachęcani do bliskiego kontaktu, jakim jest „kangurowanie”, czyli układanie okrytego noworodka na własnej piersi, jeżeli pozwala na to stan dziecka. To udokumentowana wiedza medyczna, że kangurowanie wcześniaka ma bardzo pozytywny wpływ na rozwój dziecka.

Co mówi neonatolog o kangurowaniu wcześniaka: 

  • Dr n. med. Beata Pawlus, lekarz kierujący Oddziałem Neonatologii Szpitala Św. Rodziny w Warszawie o tym, jak przebiega kangurowanie i dlaczego się je stosuje?

Szczepienie wcześniaka

Dzieci przedwcześnie urodzone nie są zbyt słabe, aby nie mogły być poddawane szczepieniom. Wręcz przeciwnie – szczepienia wcześniaków przyspieszają kształtowanie ich odporności, a ich opóźnianie bez jednoznacznych przeciwwskazań, prowadzi do opóźnienia uzyskania odporności i zwiększenia ryzyka zachorowania.
Warto pamiętać, że u wcześniaków przebieg chorób zakaźnych jest zwykle poważniejszy, częściej występują komplikacje i konieczność leczenia w szpitalu.

Szanse na przeżycie wcześniaka

Im więcej czasu noworodek spędził w łonie mamy, tym większe ma szanse na przeżycie. Aby medycznie określić prawdopodobieństwo, powstała tzw. skala wcześniactwa. Wynika z niej m.in. że:

  • Wcześniak urodzony wcześniej niż w 26. tygodniu na ogół waży maksymalnie 750 gramów i mierzy mniej niż 30 cm. Szanse na przeżycie są tutaj bardzo różne, w zależności od indywidualnej kondycji noworodka – u dziecka urodzonego w 26. tygodniu mogą wynosić około 50%, jednak u tych urodzonych wcześniej – znacznie mniej. 
  • Noworodek urodzony między 26. a 29. tygodniem ciąży jest bardzo niedojrzały - objawia się to m.in. w jego wadze, przeważnie dzieci w tym wieku ważą między 700 a 1600 gramów i mierzą od 30 do 42 cm. Jeśli dziecko urodziło się bliżej 26. tygodnia, szanse na przeżycie malucha wynoszą 90-95%, ale już w 28. czy 29. tygodniu rosną do 98%. 
  • Noworodki urodzone powyżej 30. tygodnia ciąży mają szanse na przeżycie powyżej 98 proc. – z każdym kolejnym tygodniem spędzonym w łonie mamy, liczba ta wzrasta.

Kiedy wcześniak jest bezpieczny?

Uznaje się, że najmniejsze wcześniaki z szansami na przeżycie to te urodzone po 23. tygodniu ciąży. Ich przeżywalność w ostatnich latach wzrosła z 20 do 60 proc.

Bardzo trudno określić, kiedy niebezpieczeństwo dla życia zdrowia wcześniaka mija. To bardzo indywidualna sprawa. Bezpieczeństwo wcześniaka zależy od:

  • stanu, w jakim przyszedł na świat,
  • w którym tygodniu ciąży się urodził,
  • jaką miał urodzeniową masę ciała,
  • prawidłowej opieki okołoporodowej,
  • pielęgnacji i żywienia w pierwszych tygodniach życia,
  • opieki zapewnianej po powrocie wcześniaka do domu.

Zwykle do domu wypuszczane są wcześniaki, u których nie stwierdza się już bezpośredniego zagrożenia dla ich życia, a stan dziecka jest na tyle dobry, że rodzice będą w stanie samodzielnie się nim opiekować w warunkach domowych. Warto jednak wiedzieć, że wcześniak aż do minimum 3. roku życia powinien być pod stałą opieką lekarzy wielu specjalności. Niektóre wcześniaki wymagają dłuższej opieki, a skutki wcześniactwa są u nich widoczne także w życiu dorosłym.

Czy wcześniaki mogą być zdrowe?

Oczywiście! Jednak największe na to szanse mają te z nich, które więcej czasu spędziły w łonie matki – im późniejszy i większy wcześniak (oraz odpowiednia opieka okołoporodowa i w pierwszych tygodniach życia), tym większe szanse na to, że dziecko będzie zdrowe.

U wcześniaków mogą wystąpić wczesne i późne powikłania wcześniactwa. Wczesne, wymieniliśmy wyżej, w części: Wcześniak – powikłania. Ich wystąpienie komplikuje opiekę nad wcześniakiem i pogarsza rokowanie.

Do późnych powikłań wcześniactwa zalicza się:

  • opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego,
  • zaburzenia w rozwoju poznawczego i emocjonalnego,
  • choroby ośrodkowego układu nerwowego,
  • niedokrwistość,
  • niedobór masy i wzrostu,
  • zaburzenia słuchu,
  • wady wzroku.

Bardzo trudno jest prognozować w momencie narodzin wcześniaka, czy i jakie powikłania wcześniactwa u niego wystąpią. Każde dziecko jest inne. Niektóre dzieci wychodzą z wcześniactwa obronną ręką, inne długo borykają się z powikłaniami. Zawsze jednak należy być dobrej myśli i ściśle przestrzegać zaleceń lekarzy w trakcie opieki nad dzieckiem, które urodziło się jako wcześniak.

Zobacz także: 

Redakcja poleca

REKLAMA
Nasze akcje
częste oddawanie moczu u dziecka
Zakupy
Szukasz najlepszego nocnika dla dziecka? Sprawdź nasz ranking!
Współpraca reklamowa
Kobieta czyta książkę
Zakupy
Tej książce ufają miliony rodziców! Czy masz ją na półce?
Współpraca reklamowa
łojotokowe zapalenie skóry
Pielęgnacja
Test zakończony sukcesem! 99% osób poleca te kosmetyki
Współpraca reklamowa
Polecamy
Porady
ferie kiedy
Aktualności
Ferie zimowe 2024 – terminy ferii w poszczególnych województwach
Luiza Słuszniak
Przysłowia o nauce
Cytaty i przysłowia
Mądre przysłowia o nauce i wiedzy – 40 motywujących sentencji
Joanna Lechowicz
życzenia urodzinowe dla córki
Święta i uroczystości
Życzenia urodzinowe dla córki: piękne, wzruszające, mądre, od mamy i od taty
Joanna Biegaj
dekoracje świąteczne, śnieżynka
Święta i uroczystości
Śnieżynki z papieru – 7 wzorów do wycinania
Agnieszka Szumigaj
ospa u dziecka a wychodzenie na dwór
Zdrowie
Ospa u dziecka a wychodzenie na dwór: jak długo będziecie w domu? Czy podczas ospy można wychodzić?
Milena Oszczepalińska
chłopiec, dziecko, krzyk, złość
Wychowanie
Agresywne dziecko w przedszkolu: co robić, gdzie zgłosić?
Magdalena Drab
Cytaty na chrzest
Cytaty i przysłowia
Cytaty na chrzest: piękne sentencje i złote myśli z okazji chrzcin
Milena Oszczepalińska
Szkoła w Chmurze: kto może z niej skorzystać?
Edukacja
Szkoła w Chmurze: na czym polega, czy jest legalna i kto może z niej skorzystać?
Małgorzata Sztylińska-Kaczyńska
800 plus: od kiedy i czy trzeba składać wniosek
Prawo i finanse
800 plus: od kiedy na kontach i czy trzeba składać wniosek?
Luiza Słuszniak
dziecko ciągle choruje
Zdrowie
Dziecko ciągle choruje: nawracające zapalenie oskrzeli i infekcje gardła [CO ROBIĆ?]
Magdalena Drab
Pełne szpitale RSV
Aktualności
Lekarz mówi wprost: dziecko z RSV i z dusznością umrze, jeśli nie trafi do szpitala
Ewa Janczak-Cwil
wpływ telewizji na rozwój dziecka
Wychowanie
Wpływ telewizji na rozwój dziecka – negatywne i pozytywne skutki oglądania telewizji
Aneta Grinberg
Alimenty z funduszu
Prawo i finanse
Alimenty z funduszu: co trzeba zrobić, żeby otrzymać pieniądze? Nowe przepisy
Agnieszka Majchrzak
Przedszkolaki powinny się bawić, a nie ciągle uczyć
Edukacja
Przedszkolaki coraz częściej potrafią czytać i pisać, ale mają zaburzenia sensoryczne. Gdzie tkwi błąd?
Milena Oszczepalińska
gęsty katar u dziecka
Zdrowie
Gęsty katar u dziecka – jak szybko się go pozbyć?
Ewa Janczak-Cwil
morfologia u dzieci
Zdrowie
Morfologia u dzieci – jak czytać wyniki krwi [NORMY]
Ewa Janczak-Cwil
jak odpieluchować dziecko
Pielęgnacja
Odpieluchowanie dziecka: kiedy i jak to zrobić? Sprawdzone sposoby
Małgorzata Wódz
znieczulenie podpajęczynówkowe
Poród naturalny
Znieczulenie podpajęczynówkowe najczęściej stosowane podczas cesarskiego cięcia [zalety i wady]
Agnieszka Majchrzak

Strefa okazji i inspiracji

REKLAMA