Zdrobnienia w języku polskim: czym są i dlaczego ich używamy [dużo przykładów]
Adobe Stock
Wychowanie

Zdrobnienia w języku polskim: czym są i dlaczego ich używamy [dużo przykładów]

Co to są zdrobnienia? I właściwie dlaczego w języku polskim używamy zdrobnień? Czy robimy to częściej niż inne narodowości? Sprawdźmy, co warto wiedzieć o tzw. deminutivach, by posługiwać się piękną i poprawną polszczyzną.

Pieniążki, chlebek, kawka, herbatka, zdrabniane imiona... Mimo że wydawać by się mogło, iż zdrobnień używają przeważnie rodzice i opiekunowie małych dzieci – skala zdrabniania w kraju nad Wisłą jest dużo większa. Według językoznawców Polacy już od dawna zdrabniają słowa dużo częściej i więcej niż: Niemcy, Francuzi, Brytyjczycy, Holendrzy czy Belgowie. Wyjaśniamy, czym są zdrobnienia w języku polskim i jaką funkcję pełnią.

Spis treści:

Czy dziecko może nie chodzić do szkoły, tylko uczyć się w domu? - film

Co to są zdrobnienia?

Zdrobnienie to słowo, które powstało przez dodanie odpowiedniej cząstki (formantu) i oznacza coś mniejszego niż rzecz opisywana przez słowo przed dodaniem wspomnianej cząstki. Na przykład:

Kot + ek = kotek, kot + eczek = koteczek, kot + uś = kotuś
Pies + ek = piesek, pies + eczek = pieseczek, pies + io = piesio
Słom + k + a = słomka, słom + eczka = słomeczka

Z założenia koteczek jest mniejszy niż kot, pieseczek mniejszy niż pies, a słomeczka – jest mniejsza od zwykłej słomki.
Zdrobnienia mają najczęściej końcówki:
 

  • -ek, -ik, -yk  (w przypadku rzeczowników rodzaju męskiego, jak np. liść – listek, list – liścik, bilet – bilecik, most – mostek, szewc – szewczyk),
  • -ka (w przypadku rzeczowników rodzaju żeńskiego, np. zupa – zupka, szklanka – szklaneczka, łyżka – łyżeczka)
  • -ko (w przypadku rzeczowników rodzaju nijakiego, np. lustro – lustereczko, radio – radyjko, masło – masełko).


Pewne problemy mogą natomiast sprawiać tzw. oboczności, czyli zmiany w temacie wyrazu (czyli tej części wyrazu, która najczęściej nie podlega odmianie), na przykład:
 

  • Rzeka – rzeczka (k:cz)
  • Mąka – mączka (k: cz)
  • Kotlet – kotlecik (t:c)
  • Lustro – lusterko (o:e)
  • Pudło – pudełko (o:e)


Prócz rzeczowników zdrabniamy również:
 

  • Przymiotniki, np. różowy – różowiutki, mała – maleńka, kochana – kochanieńka,
  • Przysłówki, np. nisko – niziutko, lekko – leciutko, mało – malutko,
  • Zaimki, np. sam – samiuteńki, każdy – każdziuteńki


Mimo licznych zachodzących oboczności w formach zdrobnień, można powiedzieć, że z reguły nie mamy większych trudności z używaniem zdrobnień. I korzystamy z tej umiejętności bardzo chętnie.

Funkcje zdrobnień w języku polskim

A dlaczego w ogóle używa się zdrobnień? W rzeczywistości ich funkcja wcale nie ogranicza się do tego, by precyzyjniej określać kogoś lub coś, co jest małe, malutkie lub maleńkie. Rzeczywiście na łyżeczkę od herbaty rzadziej mówimy „łyżka”, ponieważ jest ona mniejsza od łyżki, którą jemy zupę. Ale już bileciki, kotleciki, kanapeczki – nie zawsze są mikroskopijnych rozmiarów, choć wskazywałyby na to zdrobnienia, którymi określamy bilety, kotlety czy kanapki.
\
Jeśli więc chodzi o zdrobnienia i ich funkcje, warto wskazać na:
 

  • Chęć nadania czemuś niewielkiego znaczenia, np.


Obejrzałem ostatnio lekką komedyjkę.
Kasia wspomniała, że szykuje się jej jakieś zleconko.
Kupił jej byle jakie perfumki i myśli, że wszystko w porządku.
 

  • Potrzebę użycia pieszczotliwej formy, np.


Syneczku, bardzo cię kochamy. 
Ten pluszowy misiaczek jest taki słodki.
Zjesz jeszcze kilka truskaweczek, skarbie?
 

  • Potrzebę nadania czemuś pogardliwego znaczenia, np.


Myślę, że powinnaś ograniczyć te pączuszki, serniczki i torciki.
Twój pupilek znowu się spóźnia.
Jasne, znów jedziesz na te swoje rybki, a miałeś pomóc Kubie. 

Zdrobnienia: byle bez przesady

Według językoznawców, używanie zdrobnień w polszczyźnie świadczy o bogactwie języka polskiego oraz o tym, że jako Słowianie odznaczamy się tzw. „ciepłą kulturą”. Przedstawiciele innych grup językowych już nie mają takich tendencji do zdrabniania…

Jednocześnie nadużywanie deminutivów (czyli zdrobnień) na każdym kroku – zwłaszcza w sytuacjach służbowych, oficjalnych – jest traktowana jako mało profesjonalne i nie na miejscu. Mimo że – jak  pisze Jerzy Bralczyk – przekupki na targu i część kelnerów świadomie używają zdrobnień („A może świeżutkiej marcheweczki albo rzodkieweczek?” „Polecam śledzika i bigosik”), by klient poczuł się „dopieszczony” i chętniej otwierał portfel. Podczas poważnej rozmowy biznesowej, prezentacji czy wystąpienia publicznego, formy takie jak fakturka, pieniążki, projekcik, vacik czy etacik mogą brzmieć jednak dość infantylnie.

„Szaleństwo zdrobnień trwa”  przyznaje sam Jan Miodek i wspomina sytuację z laboratorium diagnostycznego, gdzie panie laborantki, chcąc być bardzo miłe, powiedziały do niego: „Panie profesorze, moczyk proszę na półeczkę, a wyniczki będą o wpół do drugiej”. Zdaniem profesora Miodka panie te trochę niepotrzebnie „zagalopowały się w uprzejmości”.

Bibliografia:
M. Bortliczek: Od alfabetu do zdrobnień. Tuzin szkiców o języku. Warszawa 2013
J. Bralczyk: Poradnik językowy. Mówi się. Warszawa 2001
Wszystko zależy od przyimka. J. Bralczyk, A. Markowski, J. Miodek w rozmowie z J. Sosnowskim, Warszawa 2014

Zobacz także:

Odmiana przez przypadki
Aktualności
Odmiana przez przypadki? Deklinacja może być prosta!
Odmiana przez przypadki – to brzmi groźnie. Ale w rzeczywistości deklinacja jest całkiem prosta. Wystarczy znać przypadki i ich pytania oraz zerknąć na kilka przykładów wyrazów odmienionych przez siedem przypadków.

Jeśli uważasz, że siedem przypadków to  zdecydowanie za dużo – pomyśl, że w uczniowie na Węgrzech muszą opanować ich aż 20. W tej sytuacji naprawdę nie ma na co narzekać, prawda? Odmiana przez przypadki, nazywana również deklinacją, wcale nie jest taka trudna. Oswajamy się z nią od dziecka. Po co stosuje się odmianę przez przypadki? Zanim przejdziemy do odczarowania odmiany przez przypadki, kilka słów o tym, po co się ją stosuje. Zacznijmy od tego, że większość tajników deklinacji opanowujemy, jeszcze zanim zaczniemy naukę w szkole. Odmianę przez przypadki stosują już dzieci w wieku przedszkolnym. Robią to za każdym razem, kiedy mówią, że mają ochotę na pizzę, szarlotkę, pączka, itd. (a nie, że mają ochotę na: pizza, szarlotka, pączek, itd.). Nawet młodsze dzieci, kiedy zamiast „mama”, zaczynają mówić „mamo” – stosują już deklinację (używając formy wołacza). Dzięki deklinacji język polski jest bogatszy. A opanowanie zasad odmiany przez przypadki sprawia, że nie brzmimy jak obcokrajowcy, którzy dopiero uczą się mówić po polsku. I jeszcze jedno – znajomość deklinacji pomaga odróżnić od siebie części zdania (np. dopełnienie od przydawki). Przypadki i ich pytania (plus przykłady) W języku polskim stosujemy odmianę przez 7 przypadków: To: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik i wołacz. Każdy z przypadków odpowiada na określone pytania. Przypadki w języku polskim i pytania na które odpowiadają – liczba pojedyncza :   Mianownik – kto? co? – gruszka Dopełniacz: – kogo? czego? (kogo/czego nie ma?) –   gruszki Celownik – komu? czemu? (np. komu/czemu się przyglądam?) – gruszce Biernik – kogo? co? (kogo/co widzę?) – gruszkę Narzędnik – (z) kim?...

Nasze akcje
dziecko na szczepieniu
O szczepieniach

Szczególne znaczenie szczepień przeciw pneumokokom u niemowląt i dzieci w dobie pandemii COVID-19

Partner
Miasteczko Zmysłów 2
Małe dziecko

Odwiedź Miasteczko Zmysłów i poznaj jego atrakcje!

Partner
KINDER Niespodzianka WSCW
Rozwój dziecka

Poznaj świat emocji dziecka! Ruszyła akcja Widzę, Słyszę, Czuję, Wiem

Partner
Polecamy
Porady
ile dać na komunię
Święta i uroczystości

Ile dać na komunię w 2022: ile do koperty od gościa, dziadków, chrzestnej i chrzestnego

Maria Nielsen
Podróż kleszczowy
Poród naturalny

Poród kleszczowy: wskazania, powikłania, skutki dla matki i dziecka

Ewa Janczak-Cwil
co kupić na chrzest
Święta i uroczystości

Co kupić na chrzest? Prezenty praktyczne i pamiątkowe [GALERIA]

Joanna Biegaj
zapłodnienie
Starania o dziecko

Zapłodnienie: przebieg, objawy, kiedy dochodzi do zapłodnienia

Magdalena Drab
400 plus na żłobek
Aktualności

400 plus dla dziecka na żłobek: zasady, warunki, wniosek

Ewa Janczak-Cwil
Pierwsza komunia święta
Święta i uroczystości

Prezent na komunię: pomysły na prezenty modne i tradycyjne (lista)

Magdalena Drab
biegunka w ciąży
Zdrowie w ciąży

Biegunka w ciąży: przyczyny i leczenie rozwolnienia w ciąży i przed porodem

Ewa Janczak-Cwil
Pieniądze na dziecko
Prawo i finanse

Świadczenia na dziecko: co przysługuje po urodzeniu dziecka 2022? [ZASIŁKI, ULGI]

Małgorzata Wódz
Czop śluzowy
Przygotowania do porodu

Czop śluzowy – co to, jak wygląda, kiedy odchodzi?

Joanna Biegaj
plan porodu
Lekcja 2

Plan porodu: jak go napisać, czy jest obowiązkowy? Wzór do druku

Małgorzata Wódz
wyprawka dla noworodka wiosna
Noworodek

Wyprawka dla noworodka: wiosną to obowiązkowa lista! (ubranka i rzeczy do wózka)

Małgorzata Wódz
twardy brzuch w ciąży
Zdrowie w ciąży

Twardy brzuch w ciąży – kiedy napięty brzuch jest powodem do niepokoju?

Ewa Cwil
pozytywny test ciążowy
Ciąża

Pozytywny test ciążowy – co dalej? Kiedy test ciążowy jest fałszywie pozytywny?

Joanna Biegaj
plamienie implantacyjne
Objawy ciąży

Plamienie implantacyjne: co to jest, jak wygląda, ile trwa? Czy zawsze występuje w ciąży?

Małgorzata Wódz
jak ubrać dziecko na spacer
Pielęgnacja

Jak ubrać niemowlę i starsze dziecko na spacer, by nie było mu za zimno ani za gorąco?

Małgorzata Wódz
Pozycje wertyklane do porodu
Poród naturalny

Pozycje wertykalne do porodu: dlaczego warto rodzić w pozycji wertykalnej?

Dominika Bielas
wody płodowe
Przygotowania do porodu

Jak wyglądają wody płodowe? Jak je rozpoznać?

Beata Turska
9 miesięcy w 4 minuty: tak powstaje życie
Przebieg ciąży

Rozwój płodu tydzień po tygodniu – ten film wzruszy każdego!

Joanna Biegaj