Dobry tata może się pomylić, czasem bywa zmęczony, czasem zareaguje za ostro i potem przeprosi. Problem zaczyna się wtedy, gdy trudne zachowania nie są wyjątkiem, lecz regułą, która powtarza się latami i podkopuje poczucie bezpieczeństwa dziecka. Psycholodzy podkreślają, że o toksyczności nie decyduje jeden wybuch złości, ale stały wzorzec.

WIDEO…

player placeholder

Jak psycholodzy definiują toksycznego ojca?

Określenie toksyczny ojciec nie jest diagnozą kliniczną, lecz nazwą powtarzalnego schematu zachowań, który narusza autonomię, granice i poczucie własnej wartości dziecka. Specjaliści radzą oceniać przede wszystkim trzy rzeczy: czy dane zachowanie się powtarza, czy ojciec bierze za nie odpowiedzialność i jak to wpływa na dziecko. Pojedyncza niemiła uwaga nie przesądza o niczym. Niepokojące jest to, co trwa i nie ustaje nawet wtedy, gdy wyraźnie zakomunikujesz granicę.

Terapeutka Irina Firstein w rozmowie z serwisem PureWow zwraca uwagę, że toksyczne zachowanie to takie, które sprawia, że druga osoba czuje się źle ze sobą i swoim życiem. Jak mówi, charakteryzują je przede wszystkim krytyka, kontrola, manipulacja i poczucie winy. To cztery słowa, które warto zapamiętać, bo wracają w opisach ekspertów najczęściej.

Zobacz także:

5 zachowań, po których rozpoznasz toksycznego ojca

Oto mapa wzorców, które powtarzane przez lata potrafią zostawić ślad w dziecku. Zwróć więc uwagę, czy ojciec twojego dziecka nie postępuje w ten sposób z córką lub synem.

1. Stała krytyka i porównywanie

Dziecko z ust taty rzadko słyszy pochwałę, za to niemal zawsze słyszy o tym, co można było zrobić lepiej. Toksyczny ojciec wyśmiewa, zawstydza i porównuje, często z rodzeństwem, przez co dziecko często czuje się niewystarczająco dobre. Dziecku zostaje z tego nie ambicja, lecz przekonanie, że jego wartość jest wiecznie pod znakiem zapytania.

2. Nadmierna kontrola i brak szacunku dla granic

Decydowanie o znajomych, zainteresowaniach, wyglądzie czy przyszłości dziecka bez liczenia się z jego zdaniem to jeden z najczęściej wymienianych sygnałów. Gdy dziecko dorasta, przybiera formę wtrącania się w wybory, kontrolowania albo traktowania samodzielności jak zdrady. Niezależność dziecka jest wtedy odbierana jako atak, a nie naturalny etap rozwoju.

3. Manipulowanie poczuciem winy

„Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem” to klasyczna formuła. Toksyczny ojciec obwinia dziecko za swoje samopoczucie, złość czy samotność, obraża się lub wciąga je w konflikt między rodzicami. Dziecko zostaje z ciężarem, który nigdy nie powinien spocząć na jego barkach.

4. Unieważnianie emocji i chłód

Smutek i lęk dziecka są ignorowane albo wyśmiewane, a ono samo słyszy, że przesadza. Do tego dochodzi nieprzewidywalność i emocjonalny chłód: trudno przewidzieć, kiedy ojciec będzie spokojny, a kiedy wybuchnie, i brakuje w tym wszystkim czułości oraz wsparcia. Dziecko uczy się czujności zamiast poczucia bezpieczeństwa.

5. Brak odpowiedzialności i emocjonalne karanie

Toksyczny ojciec rzadko przeprasza i zwykle przerzuca winę na innych. Gdy coś idzie nie po jego myśli, sięga po ciche dni, groźby, zastraszanie albo wycofanie uczuć jako formę kary. Wsparcie bywa warunkowe, dostępne tylko wtedy, gdy dziecko się z ojcem zgadza.

Dlaczego to ma znaczenie dla dziecka?

Długotrwałe życie w takim środowisku może wiązać się z niską samooceną, przewlekłym poczuciem winy i wstydu, lękiem oraz obniżonym nastrojem. Specjaliści wymieniają też trudności w zaufaniu innym, w wyrażaniu emocji i stawianiu granic, a także skłonność do nadmiernego zadowalania otoczenia albo przeciwnie, do wycofania. W dorosłości może to utrudniać budowanie bliskich relacji i określenie własnej tożsamości.

Warto jednak pamiętać, że te skutki nie są przesądzone. Dużo zależy od czasu trwania i nasilenia sytuacji, obecności choćby jednej bezpiecznej, wspierającej osoby dorosłej oraz dostępu do pomocy. Dobrym pierwszym krokiem jest nazwanie konkretnych zachowań zamiast poprzestawania na etykiecie toksyczny, a przy trudniejszych sytuacjach rozmowa z psychologiem doświadczonym w pracy z dysfunkcją rodzinną. 

Źródła: 9 Signs You Might Have a Toxic Father, from Playing the Victim to Comparing You and Your Siblings, purewow.com; How to Tell if You Have a Toxic Parent, health.clevelandclinic.org;  psychologytoday.com

Zobacz także: Niskie EQ u dziecka. 3 błędy rodziców, przez które nie będzie radzić sobie z emocjami w przyszłości