Bezokolicznik w języku polskim: co to jest, jakie pełni funkcje, zdania z bezokolicznikami [dużo przykładów]
fot. Adobe Stock

Bezokolicznik w języku polskim: co to, jakie pełni funkcje, zdania z bezokolicznikami [przykłady]

Co to jest bezokolicznik? Dlaczego tak trudno wyobrazić sobie język polski bez okoliczników? Aby utrwalić sobie wiedzę na ich temat, wystarczą proste wyjaśnienia poparte przykładami. Sprawdźmy co warto wiedzieć o bezokoliczniku, by już więcej nie sprawiał żadnych kłopotów (nie tylko na lekcjach języka polskiego).
Bezokolicznik w języku polskim: co to jest, jakie pełni funkcje, zdania z bezokolicznikami [dużo przykładów]
fot. Adobe Stock
Można spotkać się z opinią, że bezokolicznik to zjawisko bardzo tajemnicze. Językoznawcy odkryli jednak sposoby na to, jak go rozszyfrować.

Spis treści:

Bezokolicznik: co to jest?

Bezokolicznik to nic innego jak bezosobowa forma czasownika. Oznacza to, że czasownik w formie bezokolicznika nie występuje w żadnej osobie, rodzaju, czasie ani liczbie.
 
Porównajmy osobowe formy czasownika z bezokolicznikami:
 
Osobowe formy czasownika:
(ja) lubię, (ty) lubisz, (on, ona, ono) lubi, (my) lubimy, (wy) lubicie, (oni, one) lubią;
bezokolicznik: lubić
 
Osobowe formy czasownika:
(ja) mam, (ty) masz, (on, ona, ono) ma, (my) mamy, (wy) macie, (oni, one) mają;
bezokolicznik: mieć
 
Osobowe formy czasownika:
(ja) jestem, (ty) jesteś, (on/ona, ono) jest, (my) jesteśmy, (wy) jesteście, (oni, one) są;
bezokolicznik: być
 
Osobowe formy czasownika:
(ja) piekę, (ty) pieczesz, (on, ona, ono) piecze, (my) pieczemy, (wy) pieczecie, (oni, one) pieką;
bezokolicznik: piec
 
Osobowe formy czasownika:
(ja) strzygę, (ty) strzyżesz, (on, ona, ono) strzyże, (my) strzyżemy, (wy) strzyżecie, (oni, one) strzygą;
bezokolicznik: strzyc
 
Osobowe formy czasownika:
(ja) mogę, (ty) możesz, (on, ona, ono) może, (my) możemy, (wy) możecie, (oni, one) mogą;
bezokolicznik: móc
 
Osobowe formy czasownika: 
(ja) gryzę, (ty) gryziesz, (on, ona, ono) gryzie, (my) gryziemy, (wy) gryziecie, (oni, one) gryzą;
bezokolicznik: gryźć
 
Osobowe formy czasownika:
(ja) gniotę, (ty) gnieciesz, (on, ona, ono) gniecie, (my) gnieciemy, (wy) gnieciecie, (oni, one) gniotą;
bezokolicznik: gnieść
 
Jak widać na powyższych przykładach: bezokoliczniki w języku polskim mają pewną szczególną cechę. Kończą się na –c albo–ć. A dokładnie rzecz ujmując, na: –c, –ć, –ść, –źć.
 
Aby przekonać się o jeszcze innych właściwościach bezokoliczników, spójrzmy na poniższe przysłowia:
 
Chcieć to móc.
Brać nogi za pas.
Śpiewać każdy może.
Polegać na kimś jak na Zawiszy.
Spać jak suseł.
Zjeść z kimś beczkę soli.
Wpaść jak śliwka w kompot.
 
Powyższe zdania z bezokolicznikami, to popularne przysłowia, które – za sprawą bezosobowej formy czasownika – nie informują nas ani o tym kto coś zrobił (czy była to kobieta, mężczyzna czy dziecko, czy była to jedna osoba czy więcej), ani kiedy wykonał, wykonuje lub wykona daną czynność. Innymi słowy – bezokolicznik nazywa czynność, nie informując nas o: osobie, liczbie, rodzaju, stanie ani czasie.
 
Dla porównania inne przykłady zdań, które zawierają osobowe formy czasownika:
 
Bierzmy nogi za pas!
Śpiewam, bo każdy może…
Polegaj na Tomku jak na Zawiszy.
Dzieci po powrocie z wycieczki spały jak susły.
Zjedli razem beczkę soli, znają się chyba od zawsze.
Wpadłeś jak śliwka w kompot.
 
Podsumowując, na pytanie o to co to jest bezokolicznik, prawidłowa odpowiedź brzmi: bezokolicznik jest to:
- bezosobowa forma czasownika,
- zakończona na –c, –ć, –ść, –źć,
- określająca czynność,
- nie określająca czasu, liczby, osoby, stanu ani rodzaju.

Innymi słowy, nazwa bezokolicznik w pewnym sensie sporo o nim mówi: wskazuje na czynność, ale nie mówi wiele o  okolicznościach, w których ma miejsce (bezokolicznik = bez okoliczności).

Funkcje bezokoliczników w języku polskim

Czasowniki w formie bezokoliczników to zjawisko, na które natykamy się nie tylko podczas lekcji języka polskiego.
To właśnie w formie bezokoliczników występują czasowniki w:
  • słownikach,
  • przysłowiach,
  • instrukcjach i przepisach kulinarnych (choć nie zawsze).
 
Dlaczego w słownikach i wielu instrukcjach używa się bezokolicznika? Chodzi o to, by przekaz w nich zawarty był jak najbardziej konkretny. Taka bezosobowa forma czasownika sprawia też, że wypowiedź brzmi bardziej wiarygodnie – ktoś, kto np. pierwszy raz w życiu czyta przepis na szarlotkę, nie musi zastanawiać się, czy dodawać jabłka, czy można pominąć ten składnik.
 
Ale to wcale nie koniec. Czasowniki w formie bezokoliczników używamy jako formy w czasie przyszłym złożonym. Spójrzmy na następujące przykłady w zdaniach:
 
  • Od jutra będziemy starać się bardziej.
  • Czy będziecie trenować sumiennie?
  • Będziemy piec makowiec, sernik i muffinki.
  • W wakacje będę spać do południa.
  • Pogadamy kiedy będziesz zarabiać własne pieniądze.
 
Co więcej, bezokolicznik może pełnić w zdaniu funkcję podmiotu. Oto przykłady:
 
  • Cudownie jest móc odpoczywać.
  • Najprościej jest nic nie robić.
  • Powstrzymać się od śmiechu czasem jest naprawdę trudno.
 
Oprócz tego, bezokolicznik może pełnić też w zdaniu funkcję dopełnienia, np.:
 
  • Zaczęło grzmieć.
  • Poszła kupić świeży chleb.
  • Zaczęła zbierać jagody o świcie.
 
Bezokoliczniku w języku polskim występują również w połączeniu z tzw. czasownikami modalnymi, jak np. należy, trzeba, można, kazać, musieć. Przykłady w zdaniach to:
 
  • Trzeba uważać na pokrzywy.
  • Należy zabrać stąd dzieci.
  • Mama kazała mi wracać.
 
Bezokoliczników w języku polskim używamy również w wypowiedziach, które są apelami lub rozkazami:
 
  • Stać, policja!
  • Uciszyć się natychmiast!
  • Siedzieć i nie ruszać się!
 
Lub też w wypowiedziach, które są pytaniami:
 
  • Wstawiać już ziemniaki?
  • Pójść do nich?
  • Wyprowadzić psa?
 
Jak widać na tych wszystkich przykładach – bezokoliczniki towarzyszą nam częściej niż mogłoby się wydawać.

Pisownia bezokoliczników w języku polskim

W języku polskim są bezokoliczniku, których pisownia może czasem budzić wątpliwości. Dotyczy to najczęściej nieosobowych form czasowników zakończonych na –źć. Ma to związek z tym, że np. bezokolicznik gryźć brzmi jak „gryść”… W tej sytuacji powinna pomóc odmiana bezokolicznika przez osoby: gryźć, bo gryzę. Podobnie jest w przypadku takich bezokoliczników jak np.
 
Leźć – lezę
Poleźć – polezę
Zaleźć – zalezę
Dowieźć – dowiozę
Odgryźć – odgryzę
 
Końcówkę  –ść piszemy zawsze gdy w 1 osobie czasu przyszłego lub teraźniejszego czasownik kończy się na –tę, -dę, sę, np:
 
Gnieść – gniotę
Pleść – plotę
Nieść – niosę
Kłaść – kładę
Kraść – kradnę
 
Mimo, że słyszymy „wziąńć”, „zgiąńć” lub „sięgnąńć” – prawidłowa pisownia bezokoliczników to sięgnąć, zgiąć, wziąć.
Pamiętając, że w języku polskim nie występują bezokoliczniki zakończone inaczej niż na –c, –ć, –ść, –źć – nie napiszemy nigdy „módz”, choć tak właśnie słyszymy bezokolicznik móc.
 
To już wszystkie najważniejsze informacje na temat bezokolicznika w języku polskim. By utrwalać sobie wiedzę na temat czasowników w formie bezokolicznika – wystarczy przez pewien czas zwracać na nie szczególną uwagę. W ten sposób można „oswoić” bezokoliczniki szybciej niż się wydaje…
 
Zobacz także:
Redakcja poleca: Czy dziecko może nie chodzić do szkoły, tylko uczyć się w domu? - film
Nie podoba ci się klasyczny model edukacji? Wolałabyś, by twoje dziecko było traktowane indywidualnie? Masz dość szkolnych skostniałych zasad? Chciałabyś mieć większy wpływ na to, jaką wiedzę zdobywa dziecko? Zastanów się nad domową edukacją i obejrzyj film, na czym ona polega.
Oceń artykuł

Ocena 5 na 1 głos

Zobacz także

Popularne tematy